Кіріспе

Кеңес Одағындағы адам құқықтары ауыр түрде шектелген еді. Кеңес Одағы 1927 жылдан 1953 жылға дейін тоталитарлық мемлекет, ал 1990 жылға дейін бір партиялық мемлекет болып келді. Сөз бостандығы басып тасталды және наразылық жазаланды. Еңбек одақтарына, жекеменшік компанияларға, тәуелсіз шіркеулерге немесе оппозициялық саяси партияларға қатысу сияқты тәуелсіз саяси қызметтерге жол берілмеді. Азаматтардың ел ішінде де, сыртында да еркін қозғалуы шектелді. Совет үкіметі заң үстемдігін, азаматтық бостандықтарды, заңның қорғалуын, меншік құқығын, соның ішінде [өмір] және [бостандық] құқығын, сөз бостандығын, заң алдындағы теңдікті, сондай-ақ әлеуметтік, мәдени және экономикалық құқықтарды – мәдениетке қатысу, тамақ, жұмыс және білім алу құқығын қатты шектеді. Кеңес Одағының адам құқықтары туралы түсінігі халықаралық құқықтан мүлдем өзгеше болды. Совет заң теориясына сәйкес, «адам құқықтары жеке тұлғаға қарсы талап етуге болатын құқықтар еді, ал осы құқықтардың иесі – үкімет». Кеңес мемлекеті адам құқықтарының бастауы болып саналды. Сондықтан совет заң жүйесі заңды саясаттың бір құралы деп қарады және соттарды үкімет органдарының бөлімшелері деп санады. Мұндай көзқарас совет заңгерлері, мысалы Андрей Вышинский сияқтылар тарапынан «буржуазиялық моральдың» көрінісі ретінде бағаланды. КСРО және Совет блогының басқа елдері 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын бекітуден бас тартып, оны «тыраша заңдық» және ұлттық егемендікке қатер деп мәлімдеді. Кейіннен Кеңес Одағы 1973 жылы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімге (және 1966 жылғы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісімге) қол қойды, бірақ бұл құжаттар коммунистік үкімет астында өмір сүретін адамдарға кеңінен танымал болған жоқ және коммунистік билік өкілдері тарапынан да қадірленбеді. Сергей Ковалев Кеңес Одағының Конституциясындағы «барлық негізгі азаматтық және саяси құқықтарды тізбектеп көрсеткен 125-бабын» еске алды. Бірақ ол және басқа тұтқындар осы бапты заңдық негіз ретінде пайдалануға тырысқанда, прокурордың пікірі «Конституция сіздер үшін емес, американдық қара нәсілділер үшін жазылған, олар совет азаматтарының өмірі қаншалықты жақсы екенін білсін үшін» болды. Қылмыс заң бұзушылық ретінде емес, Совет мемлекеті мен қоғамын қауіпке тікелей төндіретін кез келген әрекет ретінде анықталды. Мысалы, пайда табуға ұмтылыс өлім жазасына кесілетін контрреволюциялық қызмет деп қарастырылуы мүмкін. Кейбір совет заңгерлері тіпті «қылмыстық репрессия» кінәлі болмаған жағдайда да қолданылуы мүмкін деп мәлімдеді. Қоғамдық сот процестерінің мақсаты «қылмыстың болуын немесе болмауын көрсету емес – бұл партия билігі тарапынан бұрыннан анықталған еді, азаматтарды оқыту үшін саяси агитация мен пропаганда жасауға арналған тағы бір платформаны ұсыну болды» (мысалы, Мәскеу процестерін қараңыз). Қорғаушы адвокаттар, міндетті түрде партия мүшелері болу керек, клиенттерінің кінәлі екенін қабылдауға міндетті болды. Үкімет үшін ақпарат жинау және күдікті наразылық жағдайларын хабарлау үшін еріктілер немесе күштеп жұмысқа алынғандардан құралған кең ауқымды ақпарат берушілер желісі пайдаланылды. Оның теориялық негізі – марксизмнің таптық күрес туралы теориясы болды. «Репрессия», «террор» және басқа да күшті сөздер пролетариат диктатурасы басқа әлеуметтік таптардың қарсылығын басуға тиіс болғандықтан, ресми қолданылатын терминдер болып табылды, өйткені марксизм оларды пролетариат класына қарсы деп есептеді. Репрессияның құқықтық негізі РСФСР кодексінің 58-бабында және басқа совет республикаларының ұқсас баптарында заңдастырылды. Сталиндік террор кезінде социализм жағдайында таптық күрес күшейді деп жарияланды.

Әдеби және ғылыми сөз бостандығы

Совет Одағында цензура кеңінен таралған және қатаң сақталды. Осының нәтижесінде үкімет тарапынан тыйым салынған әдебиетті жасырын көшіру және тарату жүйесі – Самиздат пайда болды. Өнер, әдебиет, білім және ғылым жеңіске жеткен пролетариаттың мүдделеріне қызмет етуі керек болғандықтан, қатаң идеологиялық бақылауда болды. Социалистік реализм – социализм мен коммунизмді насихаттаған, мақсатқа бағытталған мұндай өнердің бір мысалы. Барлық гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар тарихи материализмге қатаң сәйкестігі тұрғысынан тексерілді. Барлық табиғаттану ғылымдары диалектикалық материализмнің философиялық негізінде құрылуы тиіс еді. Генетика, кибернетика және салыстырмалы тіл білімі сияқты көптеген ғылыми салалар кейбір кезеңдерде «буржуазиялық жалған ғылым» деп айыпталып, Кеңес Одағында қудаланды. Бір кезде псевдоғылым деп саналған Лысенкошылдық ауыл шаруашылығы және биология салаларында қолдауға ие болды. 1930 және 1940 жылдары көптеген көрнекті ғалымдар «диверсант» немесе халық жауы деп жарияланып, түрмеге қамалды. Кейбір ғалымдар ГУЛАГ еңбек лагері жүйесіндегі ғылыми-зерттеу және әзірлеу зертханалары – «Шарашкаларда» тұтқын ретінде жұмыс істеді. Кеңес Қылмыстық кодексіне сәйкес, Кеңес үкіметін әлсірету мақсатында жүргізілген агитация немесе пропаганда, сондай-ақ Кеңес мемлекеті мен әлеуметтік жүйесін қаралаған материалдарды тарату 2–5 жылға бас бостандығынан айырумен жазаланды; қайталаған жағдайда 3–10 жылға жазаланды.

Дауыс беру құқығы

Коммунистік идеологтардың пікірінше, Кеңес Одағының саяси жүйесі – нағыз демократия, онда жұмысшы кеңестері ("советтер") жұмысшы табының еркін білдірді. Атап айтқанда, 1936 жылғы Кеңес Конституциясы құпия дауыс беру арқылы барлық ересек азаматтарға сайлау құқығын кепілдеді. Бірақ шындықта, бұл қағидадан ауытқушылықтар болды. Мысалы, 1989 жылғы демократиялану мен наурыздағы сайлауларға дейін барлық үміткерлер Компартия ұйымдарымен таңдалып алынды. Тарихшы Роберт Конквест Кеңес сайлау жүйесін "қорқынышты шындыққа адамдық бейне берген, көрінеу ғана институттар мен шаралар жиынтығы: ең қорқынышты террор кезеңінде қабылданған, адам құқықтарын кепілдеген үлгілі конституция, сайлауда бір ғана кандидат болған және 99 процент дауыс берген; парламентте ешкім қарсылық білдірмеген немесе дауыс беруден бас тартқан жоқ" деп сипаттады.

Экономикалық құқықтар

Жеке меншік шектеулермен рұқсат етілді. Жылжымайтын мүлік көбінесе мемлекетке тиесілі болды. Пайда табу ниетімен жеке сауданың көптеген түрлері "спекуляция" (спекуляция) деп есептеліп, айыппұл, бас бостандығынан айыру, мүлікті тәркілеу және/немесе түзеу жұмыстары түрінде жазаланатын қылмыс ретінде тыйым салынды. "Спекуляция" КСРО Қылмыстық кодексінің 154-бабында нақты анықталған. Денсаулық сақтау, тұрғын үй, білім беру және тамақтану толық жұмыспен қамту және экономикалық әл-ауқат жүйесі арқылы ресми түрде кепілдендірілді. 1932–1933 жылдардағы ашаршылықтың басты себебі Кеңес үкіметінің мәжбүрлеп жүргізген ұжымдастыру саясаты болды, бірақ ашаршылықтың бір бөлігі табиғи жағдайлардың салдарынан да туындады. Жиі кездесетін тапшылықтарға жауап ретінде барлық тауарлар мен қызметтер үшін үлкен көлемдегі көлеңкелі экономика қалыптасты.

Жиналу және бірлесу бостандығы

Жұмысшыларға еркін кәсіподақтар құруға рұқсат берілмеді. Барлық қолданыстағы кәсіподақтар мемлекет тарапынан ұйымдастырылып, бақыланды. Пионерлер қозғалысы және комсомол сияқты барлық саяси жастар ұйымдары Коммунистік партияның саясатын күшімен жүзеге асыруға арналған болды. Рұқсат етілмеген саяси ұйымдарға қатысу түрме жазасына әкелуі мүмкін еді. Көптеген православиеліктер (сондай-ақ басқа діндердің өкілдері) діни сенімдерінен бас тартуға мәжбүрлеу мақсатында психологиялық қысымға, азаптауға және сананы бақылау тәжірибелеріне ұшырады (Кеңес Одағындағы жазалау психиатриясына қараңыз). Православтық дін өкілдеріне маңызды лауазымдарға тағайындалуға және коммунистік ұйымдарға (мысалы, партия мен комсомолға) мүше болуға тыйым салынды. Дінге қарсы насихат үкімет тарапынан ашық түрде қолдалып, ынталандырылды, ал шіркеуге бұл насихатқа жазбаша жауап беруге мүмкіндік берілмеді. Семинариялар жабылды және шіркеудің материалдар басып шығаруына шектеулер қойылды. Атеизм мектептер, коммунистік ұйымдар және бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таратылды. Құдайсыздар қоғамы сияқты ұйымдар құрылды.

Еркін жүріп-тұру

Иммиграция және кез келген шетел сапары үкіметтен нақты рұқсатсыз тыйым салынды. 1970 жылдары елден кетуге рұқсат берілмеген және өздерінің кету құқығы үшін күрескен адамдар "refuseniks" деп аталды. Кеңес Қылмыстық кодексінде шетелден оралудан бас тарту – мемлекетке опасыздық деп есептеліп, 10–15 жылға бас бостандығынан айырылуға немесе мүлігі тәркіленіп, өлім жазасына кесілумен жазаланды. Оның ең маңызды самиздат басылымы – "Ағымдағы оқиғалар туралы хроника" 1968 жылдың сәуірінде Біріккен Ұлттар Ұйымы оны Адам құқықтарының халықаралық жылы деп жариялағаннан кейін (Жалпыға жарияланған декларация қабылданғанына 20 жыл толуымен) алғашқы нөмірін жариялады және 1983 жылы жабылып қалғанға дейін келесі 15 жыл бойы шығарылып тұрды. 1968 жылдан кейін бірқатар арнайы адам құқықтары жөніндегі топтар құрылды: КСРО-дағы Адам құқықтарын қорғау жөніндегі әрекет тобы 1969 жылдың мамырында БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетіне үндеумен көпшілікке жарияланды; 1970 жылы КСРО-дағы Адам құқықтары жөніндегі комитет құрылды; ал 1973 жылы Amnesty International ұйымының кеңестік бөлімшесі пайда болды. Бұл топтар түрлі шағымдар жазып, петицияларға қол жинап, сот отырыстарына қатысты. 1975 жылдың тамызында Варшава шартының сегіз мүше мемлекеті Хельсинки қорытынды құжатына қол қойды. Қорытынды құжаттың "үшінші себеті" кең ауқымды адам құқықтары ережелерін қамтыды. 1976–1977 жылдары КСРО-да бірнеше "Хельсинки бақылау тобы" құрылды, олар Кеңес Одағының Хельсинки қорытынды құжатына сәйкестігін бақылады. Алғашқы топ – Мәскеу Хельсинки тобы, одан кейін Украина, Литва, Грузия және Армениядағы топтар құрылды. Олар адам құқықтары қозғалысының әртүрлі салаларын біріктіруге қол жеткізді. Көптеген адамдар 1986 жылдың желтоқсанында түрмеде қайтыс болған тәжірибелі диссидент Анатолий Марченконың өліміне байланысты жыл бойы босатылды. Біршама уақыттан кейін этникалық азшылықтар, діни топтар және бүкіл ұлттар мәдени автономия, дін бостандығы және, Балтық елдерінің бастамасымен, ұлттық тәуелсіздік құқықтарын талап ете бастады. Гласность "сөз бостандығын" білдірмегендей, белсенділердің өз іс-шараларын өткізуге және тәуелсіз бірлестіктер мен саяси қозғалыстар құруға жасаған тырыстары Горбачев пен оның Саяси бюросынан мақұлдық алмады және кедергілерге ұшырады. 1987 жылдың желтоқсан айының басында Шеварднадзе, Яковлев және Чебриков 1987 жылдың 10–14 желтоқсанында Мәскеуде шетелдік қонақтармен өтетін адам құқықтары жөніндегі семинар туралы баяндады және бұрынғы кеңестік диссиденттер ұйымдастырған шараны әлсірету, шектеу және тоқтату жолдарын ұсынды. Жеті айдан кейін ұқсас ұсынысқа реакция да осылай болды. Олар 1920 жылдары коммунистер орнатып алған құқықтардың көбін бергенде, режим бастамашылық жасамаған немесе бақыламаған оқиғалар мен ұйымдарға күдікпен қарады және оларды перестройка мен ресми гласность кезеңінің қысқа және екіұшты кезеңіндегі либералды деп саналатын билік өкілдерінің тарапынан оларға кедергі келтірілді. Қалған екі жарым жылда өзгерістердің қарқыны күшейді. Халық депутаттарының съезі 1989 жылы бүкіл ел бойынша шахтерлер ереуілі кезінде екінші күзгі сессиясын өткізді. Соның салдарынан 1990 жылдың наурыз айында Кеңес Одағы Конституциясының (1977) 6-бабы жойылды, ол Кеңес мемлекеті ішіндегі Коммунистік партияның басымдығын белгілеген еді, бұл осы уақытқа дейін айтылмаған, бірақ жүйеге барлық жерде үстемдік орнатып келген еді. Билік КСРО бойынша наразылықтар мен митингілермен күресу үшін ОМОН арнайы полиция бөлімшелерін құрды. Мәскеуде бұл 1991 жылдың қаңтар айында Горбачев пен оның әкімшілігінің әрекеттерін айыптайтын үлкен демонстрациямен аяқталды. Литва, Тбилиси, Баку және Тәжікстанда өткен демонстрациялар көптеген наразылықшылардың қаза болуына әкеп соқты.