Кіріспе
Кеңес Одағындағы адам құқықтары ауыр түрде шектелген еді. Кеңес Одағы 1927 жылдан 1953 жылға дейін тоталитарлық мемлекет, ал 1990 жылға дейін бір партиялық мемлекет болып келді. Сөз бостандығы басып тасталды және наразылық жазаланды. Еңбек одақтарына, жекеменшік компанияларға, тәуелсіз шіркеулерге немесе оппозициялық саяси партияларға қатысу сияқты тәуелсіз саяси қызметтерге жол берілмеді. Азаматтардың ел ішінде де, сыртында да еркін қозғалуы шектелді. Совет үкіметі заң үстемдігін, азаматтық бостандықтарды, заңның қорғалуын, меншік құқығын, соның ішінде [өмір] және [бостандық] құқығын, сөз бостандығын, заң алдындағы теңдікті, сондай-ақ әлеуметтік, мәдени және экономикалық құқықтарды – мәдениетке қатысу, тамақ, жұмыс және білім алу құқығын қатты шектеді. Кеңес Одағының адам құқықтары туралы түсінігі халықаралық құқықтан мүлдем өзгеше болды. Совет заң теориясына сәйкес, «адам құқықтары жеке тұлғаға қарсы талап етуге болатын құқықтар еді, ал осы құқықтардың иесі – үкімет». Кеңес мемлекеті адам құқықтарының бастауы болып саналды. Сондықтан совет заң жүйесі заңды саясаттың бір құралы деп қарады және соттарды үкімет органдарының бөлімшелері деп санады. Мұндай көзқарас совет заңгерлері, мысалы Андрей Вышинский сияқтылар тарапынан «буржуазиялық моральдың» көрінісі ретінде бағаланды. КСРО және Совет блогының басқа елдері 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын бекітуден бас тартып, оны «тыраша заңдық» және ұлттық егемендікке қатер деп мәлімдеді. Кейіннен Кеңес Одағы 1973 жылы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімге (және 1966 жылғы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісімге) қол қойды, бірақ бұл құжаттар коммунистік үкімет астында өмір сүретін адамдарға кеңінен танымал болған жоқ және коммунистік билік өкілдері тарапынан да қадірленбеді. Сергей Ковалев Кеңес Одағының Конституциясындағы «барлық негізгі азаматтық және саяси құқықтарды тізбектеп көрсеткен 125-бабын» еске алды. Бірақ ол және басқа тұтқындар осы бапты заңдық негіз ретінде пайдалануға тырысқанда, прокурордың пікірі «Конституция сіздер үшін емес, американдық қара нәсілділер үшін жазылған, олар совет азаматтарының өмірі қаншалықты жақсы екенін білсін үшін» болды. Қылмыс заң бұзушылық ретінде емес, Совет мемлекеті мен қоғамын қауіпке тікелей төндіретін кез келген әрекет ретінде анықталды. Мысалы, пайда табуға ұмтылыс өлім жазасына кесілетін контрреволюциялық қызмет деп қарастырылуы мүмкін. Кейбір совет заңгерлері тіпті «қылмыстық репрессия» кінәлі болмаған жағдайда да қолданылуы мүмкін деп мәлімдеді. Қоғамдық сот процестерінің мақсаты «қылмыстың болуын немесе болмауын көрсету емес – бұл партия билігі тарапынан бұрыннан анықталған еді, азаматтарды оқыту үшін саяси агитация мен пропаганда жасауға арналған тағы бір платформаны ұсыну болды» (мысалы, Мәскеу процестерін қараңыз). Қорғаушы адвокаттар, міндетті түрде партия мүшелері болу керек, клиенттерінің кінәлі екенін қабылдауға міндетті болды. Үкімет үшін ақпарат жинау және күдікті наразылық жағдайларын хабарлау үшін еріктілер немесе күштеп жұмысқа алынғандардан құралған кең ауқымды ақпарат берушілер желісі пайдаланылды. Оның теориялық негізі – марксизмнің таптық күрес туралы теориясы болды. «Репрессия», «террор» және басқа да күшті сөздер пролетариат диктатурасы басқа әлеуметтік таптардың қарсылығын басуға тиіс болғандықтан, ресми қолданылатын терминдер болып табылды, өйткені марксизм оларды пролетариат класына қарсы деп есептеді. Репрессияның құқықтық негізі РСФСР кодексінің 58-бабында және басқа совет республикаларының ұқсас баптарында заңдастырылды. Сталиндік террор кезінде социализм жағдайында таптық күрес күшейді деп жарияланды.
Human rights in the Soviet Union were severely limited. The Soviet Union was a totalitarian state from 1927 until 1953 and a one party state until 1990. Freedom of speech was suppressed and dissent was punished. Independent political activities were not tolerated, whether they involved participation in free labor unions, private corporations, independent churches or opposition political parties. The citizens' freedom of movement was limited both inside and outside the country. In practice, the Soviet government significantly curbed the very powerful rule of law, civil liberties, protection of law and guarantees of property, including the right to [life] and [liberty], freedom of expression, and equality before the law; and social, cultural and economic rights, including the right to participate in culture, the right to food, the right to work, and the right to education. The Soviet conception of human rights was very different from international law. According to Soviet legal theory, "it is the government who is the beneficiary of human rights which are to be asserted against the individual". The Soviet state was considered as the source of human rights. Therefore, the Soviet legal system considered law an arm of politics and it also considered courts agencies of the government. which were considered as examples of "bourgeois morality" by Soviet law theorists such as Andrey Vyshinsky. The USSR and other countries in the Soviet Bloc had abstained from affirming the Universal Declaration of Human Rights (1948), saying that it was "overly juridical" and potentially infringed on national sovereignty. The Soviet Union later signed legally binding human rights documents, such as the International Covenant on Civil and Political Rights in 1973 (and the 1966 International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights), but they were neither widely known or accessible to people living under Communist rule, nor were they taken seriously by the Communist authorities. Sergei Kovalev recalled "the famous article 125 of the Constitution which enumerated all basic civil and political rights" in the Soviet Union. But when he and other prisoners attempted to use this as a legal basis for their abuse complaints, their prosecutor's argument was that "the Constitution was written not for you, but for American Negroes, so that they know how happy the lives of Soviet citizens are". Crime was determined not as the infraction of law, instead, it was determined as any action which could threaten the Soviet state and society. For example, a desire to make a profit could be interpreted as a counter revolutionary activity punishable by death. Some Soviet legal scholars even said that "criminal repression" may be applied in the absence of guilt. The purpose of public trials was "not to demonstrate the existence or absence of a crime – that was predetermined by the appropriate party authorities – but to provide yet another forum for political agitation and propaganda for the instruction of the citizenry (see Moscow Trials for example). Defense lawyers, who had to be party members, were required to take their client's guilt for granted " An extensive network of civilian informants – either volunteers, or those forcibly recruited – was used to collect intelligence for the government and report cases of suspected dissent. Its theoretical basis was the theory of Marxism concerning class struggle. The terms "repression", "terror", and other strong words were official working terms, since the dictatorship of the proletariat was supposed to suppress the resistance of other social classes, which Marxism considered antagonistic to the class of the proletariat. The legal basis of the repression was formalized into Article 58 in the code of the RSFSR and similar articles for other Soviet republics. Aggravation of class struggle under socialism was proclaimed during the Stalinist terror.
Әдеби және ғылыми сөз бостандығы
Совет Одағында цензура кеңінен таралған және қатаң сақталды. Осының нәтижесінде үкімет тарапынан тыйым салынған әдебиетті жасырын көшіру және тарату жүйесі – Самиздат пайда болды. Өнер, әдебиет, білім және ғылым жеңіске жеткен пролетариаттың мүдделеріне қызмет етуі керек болғандықтан, қатаң идеологиялық бақылауда болды. Социалистік реализм – социализм мен коммунизмді насихаттаған, мақсатқа бағытталған мұндай өнердің бір мысалы. Барлық гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар тарихи материализмге қатаң сәйкестігі тұрғысынан тексерілді. Барлық табиғаттану ғылымдары диалектикалық материализмнің философиялық негізінде құрылуы тиіс еді. Генетика, кибернетика және салыстырмалы тіл білімі сияқты көптеген ғылыми салалар кейбір кезеңдерде «буржуазиялық жалған ғылым» деп айыпталып, Кеңес Одағында қудаланды. Бір кезде псевдоғылым деп саналған Лысенкошылдық ауыл шаруашылығы және биология салаларында қолдауға ие болды. 1930 және 1940 жылдары көптеген көрнекті ғалымдар «диверсант» немесе халық жауы деп жарияланып, түрмеге қамалды. Кейбір ғалымдар ГУЛАГ еңбек лагері жүйесіндегі ғылыми-зерттеу және әзірлеу зертханалары – «Шарашкаларда» тұтқын ретінде жұмыс істеді. Кеңес Қылмыстық кодексіне сәйкес, Кеңес үкіметін әлсірету мақсатында жүргізілген агитация немесе пропаганда, сондай-ақ Кеңес мемлекеті мен әлеуметтік жүйесін қаралаған материалдарды тарату 2–5 жылға бас бостандығынан айырумен жазаланды; қайталаған жағдайда 3–10 жылға жазаланды.
Дауыс беру құқығы
Коммунистік идеологтардың пікірінше, Кеңес Одағының саяси жүйесі – нағыз демократия, онда жұмысшы кеңестері ("советтер") жұмысшы табының еркін білдірді. Атап айтқанда, 1936 жылғы Кеңес Конституциясы құпия дауыс беру арқылы барлық ересек азаматтарға сайлау құқығын кепілдеді. Бірақ шындықта, бұл қағидадан ауытқушылықтар болды. Мысалы, 1989 жылғы демократиялану мен наурыздағы сайлауларға дейін барлық үміткерлер Компартия ұйымдарымен таңдалып алынды. Тарихшы Роберт Конквест Кеңес сайлау жүйесін "қорқынышты шындыққа адамдық бейне берген, көрінеу ғана институттар мен шаралар жиынтығы: ең қорқынышты террор кезеңінде қабылданған, адам құқықтарын кепілдеген үлгілі конституция, сайлауда бір ғана кандидат болған және 99 процент дауыс берген; парламентте ешкім қарсылық білдірмеген немесе дауыс беруден бас тартқан жоқ" деп сипаттады.
Экономикалық құқықтар
Жеке меншік шектеулермен рұқсат етілді. Жылжымайтын мүлік көбінесе мемлекетке тиесілі болды. Пайда табу ниетімен жеке сауданың көптеген түрлері "спекуляция" (спекуляция) деп есептеліп, айыппұл, бас бостандығынан айыру, мүлікті тәркілеу және/немесе түзеу жұмыстары түрінде жазаланатын қылмыс ретінде тыйым салынды. "Спекуляция" КСРО Қылмыстық кодексінің 154-бабында нақты анықталған. Денсаулық сақтау, тұрғын үй, білім беру және тамақтану толық жұмыспен қамту және экономикалық әл-ауқат жүйесі арқылы ресми түрде кепілдендірілді. 1932–1933 жылдардағы ашаршылықтың басты себебі Кеңес үкіметінің мәжбүрлеп жүргізген ұжымдастыру саясаты болды, бірақ ашаршылықтың бір бөлігі табиғи жағдайлардың салдарынан да туындады. Жиі кездесетін тапшылықтарға жауап ретінде барлық тауарлар мен қызметтер үшін үлкен көлемдегі көлеңкелі экономика қалыптасты.
Жиналу және бірлесу бостандығы
Жұмысшыларға еркін кәсіподақтар құруға рұқсат берілмеді. Барлық қолданыстағы кәсіподақтар мемлекет тарапынан ұйымдастырылып, бақыланды. Пионерлер қозғалысы және комсомол сияқты барлық саяси жастар ұйымдары Коммунистік партияның саясатын күшімен жүзеге асыруға арналған болды. Рұқсат етілмеген саяси ұйымдарға қатысу түрме жазасына әкелуі мүмкін еді. Көптеген православиеліктер (сондай-ақ басқа діндердің өкілдері) діни сенімдерінен бас тартуға мәжбүрлеу мақсатында психологиялық қысымға, азаптауға және сананы бақылау тәжірибелеріне ұшырады (Кеңес Одағындағы жазалау психиатриясына қараңыз). Православтық дін өкілдеріне маңызды лауазымдарға тағайындалуға және коммунистік ұйымдарға (мысалы, партия мен комсомолға) мүше болуға тыйым салынды. Дінге қарсы насихат үкімет тарапынан ашық түрде қолдалып, ынталандырылды, ал шіркеуге бұл насихатқа жазбаша жауап беруге мүмкіндік берілмеді. Семинариялар жабылды және шіркеудің материалдар басып шығаруына шектеулер қойылды. Атеизм мектептер, коммунистік ұйымдар және бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таратылды. Құдайсыздар қоғамы сияқты ұйымдар құрылды.
Еркін жүріп-тұру
Иммиграция және кез келген шетел сапары үкіметтен нақты рұқсатсыз тыйым салынды. 1970 жылдары елден кетуге рұқсат берілмеген және өздерінің кету құқығы үшін күрескен адамдар "refuseniks" деп аталды. Кеңес Қылмыстық кодексінде шетелден оралудан бас тарту – мемлекетке опасыздық деп есептеліп, 10–15 жылға бас бостандығынан айырылуға немесе мүлігі тәркіленіп, өлім жазасына кесілумен жазаланды. Оның ең маңызды самиздат басылымы – "Ағымдағы оқиғалар туралы хроника" 1968 жылдың сәуірінде Біріккен Ұлттар Ұйымы оны Адам құқықтарының халықаралық жылы деп жариялағаннан кейін (Жалпыға жарияланған декларация қабылданғанына 20 жыл толуымен) алғашқы нөмірін жариялады және 1983 жылы жабылып қалғанға дейін келесі 15 жыл бойы шығарылып тұрды. 1968 жылдан кейін бірқатар арнайы адам құқықтары жөніндегі топтар құрылды: КСРО-дағы Адам құқықтарын қорғау жөніндегі әрекет тобы 1969 жылдың мамырында БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетіне үндеумен көпшілікке жарияланды; 1970 жылы КСРО-дағы Адам құқықтары жөніндегі комитет құрылды; ал 1973 жылы Amnesty International ұйымының кеңестік бөлімшесі пайда болды. Бұл топтар түрлі шағымдар жазып, петицияларға қол жинап, сот отырыстарына қатысты. 1975 жылдың тамызында Варшава шартының сегіз мүше мемлекеті Хельсинки қорытынды құжатына қол қойды. Қорытынды құжаттың "үшінші себеті" кең ауқымды адам құқықтары ережелерін қамтыды. 1976–1977 жылдары КСРО-да бірнеше "Хельсинки бақылау тобы" құрылды, олар Кеңес Одағының Хельсинки қорытынды құжатына сәйкестігін бақылады. Алғашқы топ – Мәскеу Хельсинки тобы, одан кейін Украина, Литва, Грузия және Армениядағы топтар құрылды. Олар адам құқықтары қозғалысының әртүрлі салаларын біріктіруге қол жеткізді. Көптеген адамдар 1986 жылдың желтоқсанында түрмеде қайтыс болған тәжірибелі диссидент Анатолий Марченконың өліміне байланысты жыл бойы босатылды. Біршама уақыттан кейін этникалық азшылықтар, діни топтар және бүкіл ұлттар мәдени автономия, дін бостандығы және, Балтық елдерінің бастамасымен, ұлттық тәуелсіздік құқықтарын талап ете бастады. Гласность "сөз бостандығын" білдірмегендей, белсенділердің өз іс-шараларын өткізуге және тәуелсіз бірлестіктер мен саяси қозғалыстар құруға жасаған тырыстары Горбачев пен оның Саяси бюросынан мақұлдық алмады және кедергілерге ұшырады. 1987 жылдың желтоқсан айының басында Шеварднадзе, Яковлев және Чебриков 1987 жылдың 10–14 желтоқсанында Мәскеуде шетелдік қонақтармен өтетін адам құқықтары жөніндегі семинар туралы баяндады және бұрынғы кеңестік диссиденттер ұйымдастырған шараны әлсірету, шектеу және тоқтату жолдарын ұсынды. Жеті айдан кейін ұқсас ұсынысқа реакция да осылай болды. Олар 1920 жылдары коммунистер орнатып алған құқықтардың көбін бергенде, режим бастамашылық жасамаған немесе бақыламаған оқиғалар мен ұйымдарға күдікпен қарады және оларды перестройка мен ресми гласность кезеңінің қысқа және екіұшты кезеңіндегі либералды деп саналатын билік өкілдерінің тарапынан оларға кедергі келтірілді. Қалған екі жарым жылда өзгерістердің қарқыны күшейді. Халық депутаттарының съезі 1989 жылы бүкіл ел бойынша шахтерлер ереуілі кезінде екінші күзгі сессиясын өткізді. Соның салдарынан 1990 жылдың наурыз айында Кеңес Одағы Конституциясының (1977) 6-бабы жойылды, ол Кеңес мемлекеті ішіндегі Коммунистік партияның басымдығын белгілеген еді, бұл осы уақытқа дейін айтылмаған, бірақ жүйеге барлық жерде үстемдік орнатып келген еді. Билік КСРО бойынша наразылықтар мен митингілермен күресу үшін ОМОН арнайы полиция бөлімшелерін құрды. Мәскеуде бұл 1991 жылдың қаңтар айында Горбачев пен оның әкімшілігінің әрекеттерін айыптайтын үлкен демонстрациямен аяқталды. Литва, Тбилиси, Баку және Тәжікстанда өткен демонстрациялар көптеген наразылықшылардың қаза болуына әкеп соқты.
in April 1968, after the United Nations declared that it would be the International Year for Human Rights (20 years since Universal Declaration was issued), and continued for the next 15 years until closed down in 1983. A succession of dedicated human rights groups were set up after 1968: the Action Group for the Defense of Human Rights in the USSR went public in May 1969 with an appeal to the UN Human Rights Committee; the Committee on Human Rights in the USSR was established in 1970; and a Soviet section of Amnesty International appeared in 1973. The groups variously wrote appeals, collected signatures for petitions, and attended trials. The eight member countries of the Warsaw Pact signed the Helsinki Final Act in August 1975. The "third basket" of the Final Act included extensive human rights clauses. In the years 1976–77, several "Helsinki Watch Groups" emerged in the USSR, to monitor the Soviet Union's compliance with the Helsinki Final Act. The first group was the Moscow Helsinki Group, followed by groups in Ukraine, Lithuania, Georgia and Armenia. They succeeded in unifying different branches of the human rights movement. Most were released during the course of the year, spurred on by the death in prison of veteran dissident Anatoly Marchenko in December 1986. Soon ethnic minorities, confessional groups and entire nations were asserting their rights, respectively, to cultural autonomy, freedom of religion and, led by the Baltic states, to national independence. Just as glasnost did not represent "freedom of speech", so attempts by activists to hold their own events and create independent associations and political movements met with disapproval and obstruction from Gorbachev and his Politburo. Early in December 1987 Shevardnadze, Yakovlev and Chebrikov reported on a proposed human rights seminar to be held in Moscow on 10–14 December 1987 with guests from abroad, and suggested ways of undermining, restricting and containing the event organised by former Soviet dissidents. The reaction to a similar proposal seven months later was much the same. As they conceded more and more of the rights over which the Communists had established their monopoly in the 1920s, events and organisations not initiated or overseen by the regime were frowned on and discouraged by the supposedly liberal authorities of the brief and ambivalent period of perestroika and official glasnost. In the remaining two and a half years the rate of change accelerated. The Congress of People's Deputies held its second autumnal session in 1989 during a nationwide miners' strike. One consequence was the abolition in March 1990 of Article 6 of the Soviet Constitution (1977), which had explicitly established the primacy of the Communist Party within the Soviet State, a hitherto unspoken but all pervasive dominance of the system. The authorities formed units of riot police OMON to deal with the mounting protests and rallies across the USSR. In Moscow, these culminated in a vast demonstration in January 1991, denouncing the actions of Gorbachev and his administration. The demonstrations in Lithuania, Tbilisi, Baku and Tajikistan have been suppressed resulting in deaths of many protesters