Кіріспе
Мисамис Оксидентал (; Субанен: Sindepan Mis'samis; ; ), ресми түрде Мисамис Оксидентал провинциясы – Филиппиннің Солтүстік Минданао аймағында орналасқан провинция. Оның астанасы Орокьета қаласы. Провинция батысында Замбоанга-дель-Норте және Замбоанга-дель-Сурмен шектеседі, ал оңтүстікке қарай Пангуил шығанағы және шығысқа қарай Илиган шығанағы арқылы Ланао-дель-Нортеден бөлінген. Мисамис провинциясында бастапқыда субанендер тұрған, олар Ланаодан келген теңіз қарақшыларының жеңіл нысанасы болды. Провинция испандықтардың Пангуил шығанағына кіреберісіндегі алғашқы қонысының құрметіне аталған. Мисамис атауының субанен тілінен шыққан деп саналады – бұл кокостың бір түрі, алғашқы қоныстанушылардың негізгі тағамы. Арада жылдар өткен соң, бұл атау географиялық орналасуын көрсететін болды, ал испандық отарлаушылар келгеннен кейін, «куямис» сөзі айтуға ыңғайлырақ, бірақ бұрмаланған «Мисамис» сөзіне ұшырады.
Этимология
Мисамис атауы субане тайпасының «куямис» сөзінен шыққан, ол кокос пальмасының бір түрі.
Испанияның отаршылдық дәуірі
Қазіргі Мисамис-Окзидентал аймағын алдымен Субанен халқы, содан кейін Маранао, ал кейін Висайлықтар жағалау аймақтарына қоныстанды. 1750 жылдары Оңтүстік Лусон, Висая және Минданаодағы жағалау ауылдары мұсылман қарақшыларының шабуылына ұшырады, олар үйлер мен егістіктерді өртеп, адамдарды тұтқынға алып, Магуинданао, Сулу, Борнео немесе қазіргі Индонезия аралдарында құл ретінде сатты. Осыған жауап ретінде Манила отаршылдық үкіметі флотилия құрып, испан иезуит миссионері Хосе Дукосты оның қолбасшысы етіп тағайындады. Қарақшыларға қарсы бірнеше сәтті шайқастан кейін, біраз тыныштық орнаған соң, Пангуил шығанағының аузында Мисамис деп аталатын жерде тас бекініс салу туралы шешім қабылданды. Құрылыс 1756 жылы басталды. Ол ресми түрде «Фуэрте де ла Консепсьон и дел Триумфо» деп аталды. 1818 жылы Минданао бес саяси-әскери округке бөлінді, олардың бірі – Мисамистің екінші округі, ол Минданаодағы ең үлкен округ болды. Бұл аймаққа қазіргі Мисамис-Ориентал, Мисамис-Окзидентал, Камигуин, Букиднон, Ланао, Замбоанга-дель-Норте және Котабатоның солтүстік бөлігі кірді. 1850 жылы Мисамис қаласы Мисамис округінің астанасы болды, 1872 жылдың 27 ақпанына дейін, испан генерал-губернаторы Карлос Мария де ла Торре и Навасеррада Кагаянды Мисамис округінің тұрақты астанасы деп жариялаған жарлық шығарды. Осы кезеңде қаланың аты Кагаян де Мисамис болды.
Американың басып кіру дәуірі
1929 жылдың 2 қарашасында №3537 заң қабылданды, ол Мисамис провинциясын Мисамис Оксидентал және Мисамис Ориентал деп екіге бөлді, және ол 1930 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. Мисамис Оксидентал Балиангао, Лопес Хаена, Тудела, Кларин, Пларидель, Орокьета, Алоран, Хименес және Мисамис қалаларынан құралды. Дон Хосе Осамис и Фортич алғашқы губернатор атанды. 1930 жылдың 6 қаңтарында Мисамис Оксидентал провинциялық кеңесі Орокьетаны провинцияның астанасы (кабекера) етіп таңдады. 1935 жылы провинциялық Капитолий ғимараты, көбінесе Капитолио деп аталатын, салынысқа кірісіп, Орокьета қаласында провинцияның атқару және заңнамалық билігінің ордасына айналды.
Жапондықтардың басып алуы
1942 жылғы 6 мамырда жапон императорлық әскерлері Мисамис Оксидентальға түсіріліп, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде провинцияны қысқа мерзімге басып алды. 1945 жылы американдық және филиппин ұлттық күштері бірігіп провинцияны азат етті және мойындалған партизандық отрядтардың көмегімен жапон әскерлерін жеңді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мисамис – еркін Филиппиннің астанасы болды, себебі сол кездегі еркін Филиппин үкіметі Капитолиода орналасқан еді. Филиппиндегі АҚШ әскерлері, полковник Венделл Фертиг басқаруымен, Мисамис Оксидентальде орналасып, Минданаодағы партизандар үшін бас қосу ортасы болды. Бұл тарихи тұрғыдан маңызды, өйткені Филиппин тарихында оның астанасы Минданаода, сол кезде Мисамис деп аталған аймақта орналасқан жалғыз жағдай. Сол кезде еркін филиппин үкіметі Мисамис Оксиденталь төтенше жағдай банкноталарын шығарды. Кейіннен қайтыс болған президент Мануэль Л. Кесон, Орокьетаның еркін Филиппиннің астанасы болғанын және қалада төтенше жағдай туралы банкноталар басылып шығарылып жатқанын білген соң, Минданао төтенше жағдай банкнотасын басып шығаруға рұқсат берді.
Филиппиннің тәуелсіздігі
1948 жылғы 16 шілдеде Мисамис қаласы 321 Республика заңына сәйкес жарғылық қала мәртебесін алып, Минданаодағы Замбоанга, Давао және Маравиден кейінгі төртінші қала болды. Екінші дүниежүзілік соғысының батыры Озамиз атынан Мисамис қаласы Озамис болып қайта аталды. Озамиз Мисамис Оксиденталь провинциясынан шыққан, бір кезде оның губернаторы және Мисамис Оксидентальдің жалғыз округінің конгресс депутаты, Филиппин сенаторы, сондай-ақ 1935 жылғы Конституциялық конвенцияның делегаты болды, нәтижесінде Филиппин Ұлттық Үкіметі үшін 1935 жылғы Конституция жасалды. 1981 жылғы 24 тамызда "Тас Христос" деп аталатын фанатикалық жарымәскери діни секта мүшелері Мисамис Оксиденталь облысының Тудела ауданындағы Лампасан бариосындағы Гумапсон отбасының үйіне шабуыл жасады. Үйде болған он екі адамның он бірі, оның ішінде нәресте де қаза тапты.
Қазіргі заманғы
2010 жылы мамыр айында Мисамис-Окзидентал халқы алғашқы әйел губернаторы – Эрминия М. Рамироны сайлады.
География
Мисамис Оксидентал аралдың солтүстік-батыс Минданао мен солтүстік орталық бөлігін байланыстыратын тар жер тілкесінің жанында орналасқан. Облыстың жалпы ауданы – , провинция солтүстік-шығысында Минданао теңізімен, шығысында Илиган шығанағымен, оңтүстік-шығысында Пангуил шығанағымен, батысында Замбоанга-дель-Норте және Замбоанга-дель-Сурмен шектеседі. Жағалау бойынан басқа, провинцияның жер бедері төбелі және толқынды. Батыс шекараға қарай жер бедері ерекше қиын.
Әкімшілік бөлімшелер
Мисамис Оксидентал 14 муниципалитет және 3 құрамдас қаладан тұрады, олар екі заңнамалық округке ұйымдастырылған және 490 барангайға бөлінеді. Қала/Муниципалитет Аудан Халық саны Аумағы Тығыздығы Барангай (барлығы) Координаттары км² кв.миль /км² /кв.миль Алоран 1 27,625 38 Балиангао 1 17,092 15 Бонифасио 2 32,345 28 Каламба 1 21,676 19 Кларлин 2 37,548 29 Консепсьон 1 10,937 18 Дон Викториано Чонгбиан 2 10,183 11 Хименес 1 27,654 24 Лопес Жаена 1 25,055 28 Орокиета қаласы † 1 70,757 47 Озамис қаласы ∗ 2 141,828 51 Панаон 1 10,209 16 Плардиел 1 38,900 33 Сапанг Далага 1 19,983 28 Синакабан 2 18,391 17 Тангуб қаласы ∗ 2 63,011 55 Тудела 2 28,932 33 Барлығы 617,333 2,006.63 602,126 490
Демография
Мисамис-Окседентальдың 2020 жылғы санақтағы халқы 617 333 адамды құрады, оның тығыздығы [тығыздығы туралы ақпарат жоқ]. Жағалау бойындағы тығыз қоныстанған халықтың көп бөлігі Себуано этникалық тобынан тұрады. Осылайша, Себуано провинцияның лингва-франкасы болып табылады. Жергілікті Субанендердің көпшілігі ішкі таулы аймақтарда тұрады. Провинцияның түпкілікті емес тұрғындарына маранао, магуинданаон, таусуг, илокано, капампанган, биколано, тагалог, пангасинан, хилигайнон және варайлар жатады. Олар провинцияның азшылық тұрғындары, олар Себуано тілінен басқа, әртүрлі деңгейде өздерінің ана тілдерінде сөйлейді.
The dense population along the coast consists mainly of ethnic Cebuanos. Thus, Cebuano is the lingua franca of the province. Most of the native Subanens live in the interior uplands. Other inhabitants not native in the province include Maranaos, Maguindanaons, Tausugs, Ilocanos, Kapampangans, Bicolanos, Tagalogs, Pangasinans, Hiligaynons and Warays. They are minority residents of the province who speak their respective native languages to varying degrees in addition to Cebuano.
Католицизм
2013 жылғы деректер бойынша, Мисамис Оксиденталь халқының арасында римдік католицизм басым дін болып қала береді, оған халықтың 70 пайызы жатады, ал екінші ең көп мүшелері Iglesia Filipina Independiente немесе Aglipayan шіркеуінде, олар халықтың 20 пайызын құрайды.
Басқалар
Провинцияда бірнеше протестант шіркеулері мен ислам діні азшылық ретінде кездеседі.
Экономика
Облыс экономикасы бірінші кезекте балық шаруашылығына, екінші кезекте кокосқа, үшінші кезекте күрішке байланысты. Облыстың жағалауы бай балық аулау аймақтары бар Пангиль және Илиган шығанақтарына қарап жатыр. Сонымен қатар, аймақта тұзды су балық шаруашылықтарының ең үлкен ауданы орналасқан. Тангуб қаласы – теңіз өнімдерімен әйгітталған Пангиль шығанағындағы балық порты. Кокос – негізгі өнім. Одан май, кептірілген кокос және кокос талшығы жасалады, олардың көп бөлігі Себуға жөнелтіледі. Кокосты өңдеу – Орокьета қаласының басты өнеркәсібі. Басқа да өсірілетін өнімдерге күріш, жүгері, абака, кофе, какао және каучук жатады.
Ресурстар
Ағаш – орман өнімдерінің басты түрі. Басым түрлері – лауан тобы, апитонг, тангуиге, якал және филиппин махогани. Бұдан басқа, бамбук, ратан және түрлі лозалардың мол қоры бар. Облыстағы орман жерінің ауданы 66 002,46 гектарды құрайды; оның 53 262 гектары ұлттық парк деп есептеледі (бұл заңдық мәселелерге алып келеді). Облыста, әсіресе Лопес-Хайна және Консепсьон муниципалитеттерінде, саз қоры мол. Пларидель күріш өндірісі бойынша ең ірі және облыстың ең ұзын жағалау қаласы болып табылады. Сондай-ақ, құм мен құрылшын тас та жеткілікті. Облыс дәстүрлі түрде әртүрлі тауарларды таза экспорттаушы болып табылады. Кеден бюросының Озамиз порты округінен алынған деректер көрсетіп тұрғандай, шығарылатын тауарлар, негізінен кокос өнімдері, кіріп келетін жүктен әлдеқайда көп. Кокосқа негізделген облыс болғандықтан, Мисамис-Оксидентальдағы ірі өндіріс фирмалары шикі кокос майын, тамақ майын, майды, маргарин, кір сабынын және кептірілген кокос жасаумен айналысады. Басқа өнімдерге жиһаз, керамика, сыйлықтар, ойыншықтар мен үй жиһаздары, банан чиптері сияқты өңделген тағамдар және теңіз өнімдері жатады. Облыста сондай-ақ жергілікті дайындалған ауыл шаруашылығы машиналарын және жабдықтарды табуға болады.
Асено Мисамис Осидентал
Әкім: Атты. Генри С. Оаминаль (НП)
Вице-губернатор: Ровена “Вэнг” Л. Гутьеррес (PDPLBN)
ABC Президенті: Фредди Б. Маликс – Басқарманың өкіл мүшесі
Жастар кеңесі федерациясының төрағасы: Алисия Энн Д. Пао – Басқарманың өкіл мүшесі
Жергілікті халық өкілі: Хуанди М. Вина – Басқарманың өкіл мүшесі
Қалалар мен муниципалитеттер лигасының президенті: Лоуида Л. Алкальде – Басқарманың өкіл мүшесі
Vice Governor: Rowena “Wheng” L. Gutierrez (PDPLBN)
ABC President: Freddie B. Malicse Ex Officio Board Member
SK Federation Chairman: Alyssia Ann D. Pao Ex Officio Board Member
IPMR: Juanidy M. Vina Ex Officio Board Member
PCL President: Lowida L. Alcalde Ex Officio Board Member