Кіріспе
Жердің оңтүстік жартысы – Жер планетасының экватордың оңтүстігінде орналасқан бөлігі. Ол бес құрлықтың толық немесе бір бөлігін (Антарктида құрлығының толығымен, Австралия құрлығының толығымен, Оңтүстік Американың шамамен 90%-ын, Африканың шамамен үштен бірін және Азия материгіне жақын орналасқан бірнеше аралдарды) және төрт мұхитты (Оңтүстік мұхитының толығымен, Үнді мұхитының басым бөлігін, Оңтүстік Атлант мұхитын және Оңтүстік Тынық мұхитын) қамтиды, сондай-ақ Жаңа Зеландияны және Океаниядағы Тынық мұхиты аралдарының көп бөлігін қамтиды. Оның бетінің 80,9%-ы су, ал Солтүстік жарты шардың 60,7%-ы сумен жабылған. Жердің құрлық бөлігінің 32,7%-ы осы жарты шарда орналасқан. Жердің Күнге және эклиптика жазықтығына қатысты еңіс бұрылысына байланысты, жаз желтоқсаннан ақпанға дейін (қоса алғанда), ал қыс маусымнан тамызға дейін (қоса алғанда) болады. 22 немесе 23 қыркүйек – көктемгі тең күн, ал 20 немесе 21 наурыз – күзгі тең күн. Оңтүстік полюс оңтүстік жарты шар аймағының орталық бөлігінде орналасқан.
the southern half of planet Earth
The Southern Hemisphere is the half (hemisphere) of Earth that is south of the Equator. It contains all or parts of five continents (the whole of Antarctica, the whole of Australia, about 90% of South America, about one third of Africa, and some islands off the continental mainland of Asia) and four oceans (the whole Southern Ocean, the majority of the Indian Ocean, the South Atlantic Ocean, and the South Pacific Ocean), as well as New Zealand and most of the Pacific Islands in Oceania. Its surface is 80.9% water, compared with 60.7% water in the Northern Hemisphere, and it contains 32.7% of Earth's land. Owing to the tilt of Earth's rotation relative to the Sun and the ecliptic plane, summer is from December to February (inclusive) and winter is from June to August (inclusive). September 22 or 23 is the vernal equinox and March 20 or 21 is the autumnal equinox. The South Pole is in the centre of the southern hemispherical region.
Сипаттамалары
Оңтүстік жарты шардағы климат, Антарктидадан басқа, Солтүстік жарты шардағы ұқсас ендіктердегі климатқа қарағанда көбінесе жұмсақ, себебі Антарктида Арктикадан суық. Бұл Оңтүстік жарты шарда мұхиттың құрлықтан әлдеқайда көп болуына байланысты; су құрлыққа қарағанда баяу қызып, баяу суынады. Осы айырмашылықтар мұхиттың жылу алмасуына және парниктік эффектінің әртүрлі деңгейлеріне де жатқызылады. Оңтүстік жарты шарда Күн шығыстан батысқа қарай солтүстікке қарай жылжиды, бірақ Козерог тропигінің солтүстігінде орташа Күн түскі уақытта тікелей үстінде немесе оңтүстікке қарай болуы мүмкін. Күннің траекториясы солтүстік аспан арқылы оңнан солға қарай бағытталған, бұл Солтүстік жарты шардан қарағандағы солдан оңға қарайғы қозғалыстан өзгеше. Күннің көлеңкесі күні бойы сағат тіліне қарсы айналады, ал күн сағаттарында сағат тіліне қарсы бағытта сандар өседі. Күн тұтылуы кезінде, Козерог тропигінің оңтүстігіндегі бақылаушы үшін Ай Күннің дискісі бойынша солдан оңға қарай жылжиды (мысалы, 2012 жылғы 13 қарашадағы күн тұтылуының суреттерін қараңыз), ал Рак тропигінің солтүстігіндегі бақылаушы үшін (яғни Солтүстік жарты шарда) Ай Күн тұтылуы кезінде оңнан солға қарай жылжиды. Кориолис эффекті Оңтүстік жарты шардағы циклон мен тропикалық дауылдардың сағат тіліне қарсы айналуына себеп болады (Солтүстік жарты шардағы сағат тілімен айналудан өзгеше). Оңтүстік жарты шардың оңтүстік умерендік белдеуі, Оңтүстік жарты шарының бір бөлігі, көбінесе мұхиттан тұрады. Галактикалық орталықты қамтитын Шаян шоқжұлдызы – оңтүстік шоқжұлдызы, сондай-ақ екі Магеллан бұлты да оңтүстік шоқжұлдыздары болып табылады. Бұл, сонымен қатар, аспанның таза болуына байланысты, Оңтүстік жарты шардан түнгі аспанды керемет көруге мүмкіндік береді, жұлдыздар жарықтап, көптеп орналасқан. Оңтүстік жарты шардағы орманның ерекшеліктері оны Солтүстік жарты шар орманнан ерекшелендіреді. Мысалы, Чили мен Австралияда Nothofagus есімді бірегей бук түрінің өкілдері бар, ал Жаңа Зеландияда оған жақын Lophozonia және Fuscospora туыстары кездеседі. Эвкалипт Австралияға тән, бірақ қазір Оңтүстік Африка мен Латын Америкасында целлюлоза өндіру үшін және көбінесе биомай отыны үшін де өсіріледі. Оңтүстік жарты шарда ғана кездесетін ең танымал жануарлардың бірі – пингвин. Оның бір түрі Тынық мұхитындағы Галапагос архипелагындағы Исабела аралының маңында табылған. Алайда, Исабеланың көп бөлігі және архипелагтың қалған бөлігі Оңтүстік жарты шарда орналасқан және Халықаралық Гидрографиялық Ұйымның пікірінше, Солтүстік Тынық мұхиты емес, Оңтүстік Тынық мұхитының құрамына кіреді.
Демография және адам географиясы
Оңтүстік жарты шарда 850 миллионнан астам адам тұрады, бұл жалқы әлемдік халықтың 10–12% құрайды. Осы 850 миллион адамның 215 миллионнан астамы Оңтүстік жарты шардағы ең үлкен ел – Бразилияда, ал 150 миллионнан астамы әлемдегі ең көп халқы бар Жава аралында тұрады. Оңтүстік жарты шардағы ең көп халқы бар ел – Индонезия, онда 275 миллион адам тұрады (олардың шамамен 30 миллионы Суматра, Борнео және Сулавеси аралдарының солтүстік бөліктерінде, сондай-ақ Солтүстік Малуку аймағының көп бөлігінде, ал қалғандары Оңтүстік жарты шарда тұрады). Португал тілі Оңтүстік жарты шарда ең көп қолданылатын тіл, ол алты елде 230 миллионнан астам адамға жетіп, негізінен Бразилияда, сондай-ақ Ангола, Мозамбик, Шығыс Тимор және Экваторлық Гвинея мен Сан-Томе және Принсипидің Экватордан оңтүстікке орналасқан шағын бөліктерінде таралған. Оңтүстік жарты шардағы ең ірі қалалық аймақтардың қатарында Джакарта (34 миллион адам), Сан-Паулу (22 миллион), Киншаса-Браззавиль (19 миллион), Буэнос-Айрес (16 миллион), Рио-де-Жанейро (12 миллион), Йоханнесбург, Лима (11 миллионнан), Сурабая (10 миллион), Бандунг (9 миллион), Луанда (8 миллион), Дар-эс-Салам, Сантьяго (7 миллионнан), Бело-Оризонте, Семаранг (6 миллионнан), Сидней, Мельбурн және Кейптаун (5 миллионнан) кіреді. Оңтүстік жарты шардағы маңызды қаржы және коммерциялық орталықтарға B3 (қор биржасы) орналасқан Сан-Паулу, Австралия қор биржасының орналасқан жері Сидней, Индонезия қор биржасының орналасқан жері Джакарта, Йоханнесбург қор биржасының орналасқан жері Йоханнесбург және Буэнос-Айрес, Буэнос-Айрес қор биржасының бас кеңсесі, Оңтүстік жарты шардағы ең көне қор нарығы жатады. Оңтүстік жарты шардағы танымал туристік бағыттар: Бали, Буэнос-Айрес, Кейптаун, Пасха аралы, Лима, Рио-де-Жанейро, Сидней және Таити. 2017 жылғы есепке сәйкес, австралиялықтардың арасында Оңтүстік жарты шардағы ең танымал "тізімдегі тілектер" бағыттары Антарктида, Жаңа Зеландия, Галапагос аралдары, Оңтүстік Африка және Перу болды. Эквадордағы Кито планетадағы экватор сызығына ең жақын ірі қала, ал Аргентинадағы Ушуая әлемдегі ең оңтүстік қала атағын иеленеді. Кейптаун, Крайстчерч, Хобарт, Пунта-Аренас және Ушуая Антарктика аймағына саяхаттау үшін негізгі кіру нүктелері болып табылатын бес халықаралық Антарктика шлюз қалалары ретінде ресми түрде танылған. Оңтүстік жарты шардағы ең дамыған елдердің бірі – Австралия, оның жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ 63 487 АҚШ долларын құрайды және Адам даму индексі (АДИ) 0,946-ға тең, бұл 2024 жылғы есеп бойынша әлемдегі оныншы орында тұр. Жаңа Зеландия да жақсы дамыған, оның жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ 48 072 АҚШ долларын құрайды және АДИ 0,939-ға тең, бұл 2024 жылы әлемдегі 16-орынды иеленеді. Оңтүстік жарты шардағы ең кем дамыған елдер Африка мен Океанияда шоғырланған, Мозамбик пен Бурунди АДИ-нің ең төменгі деңгейінде, тиісінше 0,461 (әлемдегі 183-ші орын) және 0,420 (әлемдегі 187-ші орын) көрсеткіштерін иеленеді. Бұл екі елдің жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ 650 АҚШ долларынан аспайды, бұл австралиялықтар мен жаңа зеландиялықтардың табысының өте шағын бөлігі. Оңтүстік жарты шар демографиялық, экономикалық және саяси биліктің жаһандық таралуында ұзақ уақыттан бері екінші орында тұр, себебі оның жер көлемі Солтүстік жарты шардан кіші. Ашық ғарыш ғасырынан бұрын Оңтүстік жарты шар Батыс және Шығыс әлемдерінің мәдени құрылымдарынан толығымен оқшауланған. Қазіргі Оңтүстік жарты шарда ең көп таралған діндер – Оңтүстік Америкада, Африкада, Океанияда және Шығыс Тиморда кең таралған христиандық, одан кейін Шығыс Африка мен Индонезияда ислам, ал Бали, Маврикий және Фиджи аралдарында шоғырланған индуизм. Оңтүстік жарты шардағы ең көне қала – Батыс Жавадағы Богор, ол 669 жылы негісталған. Бұл аймақта кең таралған индуистік патшалықтардың ежелгі мәтіндерінде 669 жыл Богордың негізі қаланған жыл ретінде нақты көрсетілген. Алайда, кейбір деректер Танзания жағалауында орналасқан, шамамен 200 000 тұрғыны бар Занзибар Богордан да көне болуы мүмкін екенін көрсетеді. Біздің заманымыздың 1-100 жылдары аралығында жазылған грек-рим мәтіні, Эритрея теңізінің периплісінде, Менутияс аралы (Ежелгі грек: Μενουθιάς) Шығыс Африка жағалауындағы сауда порты ретінде айтылған, бұл Занзибар орналасқан Танзанияның шағын Унджуя аралы болуы мүмкін. Оңтүстік жарты шардағы ең көне монументалды өркениеттер – Перудің солтүстік жағалауындағы Норте-Чико өркениеттері мен Касма-Сечин мәдениеті. Бұл өркениеттер Перудің солтүстік жағалауындағы жағалау өзендерінің аңғарларында қалалар, пирамидалар және алаңдар салды, олардың кейбір қиратындары б.з.д. 3600 жылға дейін сақталып қалған. Чили мен Француз Полинезиясынан шамамен 3 500 километр қашықтықта орналасқан Пасха аралы Ашық ғарыш ғасырына дейін адамдар тұрақты түрде қоныстанған Жердегі ең шалқақ нүкте саналады. Ол Рапануи тобының полинезиялық халқымен қоныстандырылған. Ашық ғарыш ғасырына дейін адамдармен байланысы болмаған Оңтүстік жарты шар аймақтарына Рождество аралы және Маврикий (Үнді мұхитында), Галапагос аралдары, Хуан-Фернандес аралдары және Лорд-Хау аралы (Оңтүстік Тынық мұхитында), Фолкленд аралдары және Тристан-да-Кунья (Оңтүстік Атлант мұхитында) және Антарктика құрлығы кіреді.