Кіріспе

Бір-біріне өте жақын орналасқан артериялар мен тамырлар кешені. Rete mirabile (латынша "тамаша тор"; : retia mirabilia) – кейбір омыртқалыларда, әсіресе жылы қанды жануарларда кездесетін, бір-біріне өте жақын орналасқан артериялар мен тамырлар жиынтығы. Rete mirabile тор ішіндегі қарсы ағымды қан ағыны арқылы (қан қарама-қарсы бағытта ағып) қарсы ағымды алмастырғыш ретінде жұмыс істейді. Ол ыдыс қабырғалары арқылы жылу, иондар немесе газдар алмасуын қамтамасыз етеді, соның нәтижесінде желідегі екі қан ағыны температураға, газдарға немесе ерітінділердің концентрациясына қатысты градиентті сақтайды. Бұл терминді Гален ойлап тапқан.

Тиімділігі

Ретианың тиімділігі, ең алдымен, жылудың, иондардың немесе газдардың қаншалықты оңай алмасылуымен анықталады. Белгілі бір ұзындығында, олар газдарға немесе жылуға қатысты ең тиімді, содан кейін кіші иондарға, ал басқа заттарға қатысты тиімділігі төмендейді. Ретиа өте тиімді алмасуды қамтамасыз ете алады. Мысалы, көк тунецте веналық қандағы метаболизмдік жылудың көбі артериялық қанға беріледі, осылайша бұлшықет температурасы сақталады; мұндай жылу алмасу 99% тиімділікке жуық.

Құстар

Қанатталған аяқтары бар құстарда, аяқтар мен табандағы ретия мирабилиясы артериядағы шығып бара жатқан (жылу) қаннан веналардағы кіріп келе жатқан (салқын) қанға жылуды жеткізеді. Бұл биологиялық жылу алмастырғыштың нәтижесінде аяқтардың ішкі температурасы қоршаған ортаның температурасына жақын болады, бұл жылудың жоғалуын азайтады. Пингвиндерде бұл құрылым қанаттарында және мұрын жолдарында да кездеседі. Теңіз құстары тұз безіндегі қарсы ағымдық алмасу арқылы теңіз суын тазартуды жүзеге асырады. Бұл без мұрын тесігінің үстінде орналасқан, мұрынның жанында аса шоғырланған тұзды суды жинап, бөліп шығарады. Құс содан кейін тұзды суды "құсып" шығарады. Олардың өмір сүретін ортасында әдетте тұщы су болмайтындықтан, пеликан, петрел, альбатрос, шаяндар және қарашалар сияқты кейбір теңіз құстары осы безге ие, бұл оларға құрлықтан жүздеген шақырым қашықтықта тұзды суды ішуге мүмкіндік береді.

Балық

Балықтар температураны (эндотермия) немесе дене бөлігінің оттегі концентрациясын қоршаған орта деңгейінен жоғары көтеру үшін бірнеше рет ретия мирабилиясын дамытқан. Көптеген балықтарда rete mirabile жүзу қуысын оттегімен толтыруға көмектеседі, бұл балықтың суға жүзу қабілетін арттырады. Rete mirabile тірі телеостардың көпшілігінде кездеседі және торлы қабықтың температурасын көтереді. Қояншақ желісі кейбір телеостар мен акулаларда көздің температурасын көтеру үшін де дамыған. Мирабильді тірек, бұл тамырлар мен артериялар желісі орналасқан аймақтарда бұлшықет температурасының көтерілуіне мүмкіндік береді. Балық денесінің белгілі бір бөліктерін терморегуляциялай алады. Сонымен қатар, температураның жоғарылауы базалық метаболизм температурасының жоғарылауына әкеледі. Балық енді АТФ-ты жылдам бөліп, нәтижесінде жылдам жүзе алады. Опа жылуды сақтау үшін retia mirabilia-ны пайдаланады, бұл оны аймақтық эндотермиялық балықтар тізіміне жаңадан қосылған түр етеді. Жанақтағы капиллярлар арқылы өтетін қан суық суға ұшырағандықтан суық болып жүруі керек, бірақ опаның жанақтағы retia mirabilia-сы жүректен келген артериолалардағы жылы қаннан жылуды өткізе алады, бұл жанақтан шығатын артериолалардағы суық қанды қыздырады. Опаның дене жылуының көп бөлігін өндіретін үлкен кеуде бұлшық еттері дененің қалған бөлігінің температурасын бақылай алады.

Сүтқоректілер

Сүтқоректілерде бүйрек миының гипертониясын сақтауда маңызды рөл атқаратын, juxtamedullary glomeruli эфферент артериолаларындағы әдемі құрылымды rete mirabile бар. Осы аймақтың гипертониялық болуы бүйректен шығатын кезде жинақтаушы түтікшелерден осмостық жолмен суды сіңіріп алып, гипертониялық зәрді бөлуге және денедегі суды максималды түрде сақтауға мүмкіндік береді. Қан тамырларының rete mirabile әртүрлі сүтқоректілердің аяқ-қолдарында да кездеседі. Бұл аяқ-қолдардың температурасын төмендетеді. Олардың кейбіреулері аяқ-қол мен қоршаған орта арасындағы температура градиентін төмендету арқылы суық жағдайда жылудың жоғалуын болдырмауға көмектеседі. Ал басқалары ұрықтың температурасын төмендетіп, оның өнімділігін арттырады. Иттің мойнындағы rete mirabile аулау кезінде дене қызған кезде миды қорғайды; веноздық қан торға ену алдында тыныс алу арқылы салқындатылады. Retia mirabilia сонымен қатар ұзын уақыт бойы аяқ-қолдарымен жабысып тұратын, шұңқыр қазатын, суға сүңгіп кіретін немесе ағаштарда тіршілік ететін сүтқоректілерде де жиі кездеседі. Соңғы жағдайда, жалқылар, лорилер және ағашқа өрмелеуші қарақұмық жегіштер сияқты баяу қозғалатын ағаш сүтқоректілерінде жоғары дамыған, тамырлық шоғырлар деп аталатын rete mirabile түрлері кездеседі. Осы сүтқоректілердің rete mirabile құрылымы мен функциясын О'Диа (1990) зерттеген. Ежелгі дәрігер Гален адамдардың мойнында да rete mirabile бар деп жаңылысқан, бұл көрінеу қойларды кесу нәтижелеріне және оларды адамның каротид синусымен шатастыруға негізделген, сондай-ақ оған маңызды қасиеттер тағайындаған; ал бұл қателікті алғаш Беренгарио да Карпи, кейін Весалий анықтаған.