Кіріспе
Янтай, бұрын Чэфу деп аталған, Қытай Халық Республикасының солтүстік-шығысындағы Шаньдун провинциясындағы Шаньдун түбегіндегі жағалау қаласы, әкімшілік деңгейі префектура. Бохай бұғазының оңтүстік жағалауында орналасқан Янтай, оңтүстік-батыста Циньдаомен және шығыста Вэйхаймен шектеседі, Бохай теңізіне (Лайчжоу шығанағы және Бохай бұғазы арқылы) және Сары теңізге (Шаньдун түбегінің солтүстік және оңтүстік жағынан) теңіз жолы бар. Бұл Шаньдун провинциясының ең ірі балық аулау порты. 2010 жылғы халық санағы бойынша халқы 6,968,202 адамды құрады, оның ішінде 2,227,733 адам Жифу, Мупин, Фушан және Лайшан қалалық аудандарынан тұратын құрылыс аймағында тұрады.
Аттар
Яньтай атауы (сөзбе-сөз "Түтін мұнарасы") 1398 жылы Мин әулетінің Хунгу императоры тұсында Цы тауында салынған күзет мұнараларынан шыққан. Бұл мұнаралар сигнал оттарын жағу және түтін сигналдарын жіберу үшін қолданылды, олар отын ретінде қасқырдың тынысын пайдаланғандықтан "лангян" деп аталды. Сол кезде аймақ жапон пираттарының (воку) шабуылына ұшырады, олар бастапқыда Жапониядағы соғысқан мемлекеттерден келген шабуылшылар еді, бірақ кейіннен көбінесе наразылық білдірген қытайлықтар болды. Бұрын "Ен тай" деп те жазылған. Яньтайдың маңызды ауданы – Жифу, ол бұл аймақтағы ең ірі тәуелсіз қала болып саналды. Ол "ChefooPostal Map Romanization", "Che foo", "Chi fu" және "Chih fou" деп түрліше жазылған. Бұл атау шетелдіктер тарапынан Қытай азаматтық соғысында коммунистер жеңіске жеткенге дейін қолданылса, жергілікті тұрғындар осы елді мекенді әрдайым Яньтай деп атап келді.
Тарих
Ся және Шан әулеттері кезінде аймақта қытайлар "шығыс тайпалары" (Дунъи) деп білген жергілікті халық тұрған. Чжоу әулеті тұсында олар Лай мемлекеті ретінде жаулап алынып, қытайландырылды. Лай мемлекеті Ци мемлекетімен 567 ж.б.д. аннексияланды. Бірінші император (Ши Хуанди) тұсында бұл аймақ Ци әкімшілігі ретінде басқарылды. Хан әулеті тұсында ол Донглай әкімшілігі деп аталды. Үш патшалық кезеңінен кейін Цзинь әулеті бұл аймақты Донглай патшалығы немесе княздығы ретінде ұйымдастырды, кейіннен ол префектура мәртебесіне қайта оралды. Тан әулеті және Бес әулет пен Он патшалық кезеңінде бұл аймақ Дэн префектурасы деп аталды және Хэнань аймағымен бірге басқарылды. Кейін ол Лайчжоу болып ұйымдастырылды, ал Цин әулеті тұсында Дэнчжоу префектурасы болды. Бірақ 19 ғасырға дейін Цзифу аймағы негізінен маңызсыз, қабырғасыз балық аулау ауылдарынан тұрды. Мин әулеті тұсында бұл ауылдарды алдымен "кішкентай қарақшылар" мазалады, содан кейін жағалаудағы қытайлардың саудадан және балық аулаудан бас тартуын және өлім жазасымен ішкі аймаққа көшуді талап еткен "Теңіз тыйымы" алаңдатты. Екінші опиум соғысынан кейін Цин империясы 1858 жылғы Тяньцзинь шарты бойынша Тенчжоу (қазіргі Пенглай) сияқты келісімшарт порттарын ашуға мәжбүр болды. Оның порты жеткіліксіз деп табылғандықтан, шамамен 48 шақырым қашықтықта орналасқан Цзифу аймақтың сыртқы сауда орталығы ретінде таңдалды. Кемежай жағалаудан қашықта болғандықтан, жүк тиеу және түсіру үшін көп уақыт және шығын қажет болды, бірақ порт терең және кең болды, ал бизнес тез өркендеді. Порт 1861 жылдың мамыр айында ашылды, оның халықаралық порт мәртебесі 22 тамызда бекітілді. Ресми жарлық Доңхай кеден үйін салумен бірге шықты. Қала бастапқыда жақсы жоспарланған көшелермен және сапалы тас үйлермен кеңейтілді, тіпті кедейлер үшін де католик және протестант шіркеулері салынды, ал үлкен қонақ үй жазғы демалыс орталығы ретінде қаланы пайдаланған шетелдіктермен сауда жасады. Басты саудагерлер британдықтар мен американдықтар, содан кейін немістер мен тайлықтар болды. 1870 жылдары негізгі импорт жүн және мақта бұйымдары, темір және опиум болды, ал негізгі экспорт – Цзифудан тофу, соя майы, бұршақ, жуан вермишель, көкөністер және кептірілген жемістер, Лайчжоудан шикі жібек және сабан өрімі, ал Цинчжоудан жаңғақ. Қалалық саудада қытайлық спирттік сусындары мен түрлі тауарлармен алмасып, Порт-Артурдың (қазіргі Даляньнің Люшунькоу ауданы) жағалауында өсірілген жеуге жарамды теңіз шөптерімен сауда жасады. 1875 жылы британдық дипломат Август Маргаридің Юньнань провинциясының Тенчхон қаласында өлтірілуі дипломатиялық дағдарысқа әкелді, ол келесі жылы Цзифуда Томас Уэйд пен Ли Хунчжан шешті. Нәтижесінде Chefoo келісімі британдық азаматтарға Қытайдың барлық территориясында экстратерриториялық құқық берді және шетелдік саудагерлердің анклавтарын ішкі саудаға салынатын ликинь салығынан босатты. Оның қолайлы жағдайы мен жақсы бекірегі оны шетелдік флоттардың сүйікті отын толтыру станциясына айналдырды, бұл Корея, Порт-Артур және Вэйхайвэй арасындағы қақтығыстарда маңызды рөл атқарды. Британдық миссионерлердің енгізгенінен кейін Chefoo боббин тігісі өндірілді, ол экспортқа танымал болды. Chefoo тігісі 1904 жылғы Сент-Луис әлемдік көрмесінде көрсетілді. Яньтай 20 жыл бойы неміс экономикалық қызметі мен инвестицияларын қабылдады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін сауда өсіп жатты, бірақ аймақтың ішкі аймағындағы нашар жолдармен және жүк тасу үшін жануарларды пайдалану қажеттілігімен шектелді. Сауда тауарлары бұрынғыдай болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия одақтастардан жеңілгеннен кейін Циндао мен Яньтайды жапондықтар басып алды, олар Яньтайды Азия флотының жазғы станциясына айналдырды. Олар қалада сауда ордасын да құрды. Бұл қаланы қалыптастырған әртүрлі шетелдік әсерлер Яньтай мұражайында зерттеледі, ол бұрын гильдия залы болған. Алайда, қаланың жарқын тарихы ерекше сәулеттік із қалдырмады, шетелдік концессия болған емес, және 19 ғасырдың еуропалық ғимараттары болғанымен, қаланың көп бөлігі жақында ғана салынған. 1949 жылдан кейін қаланың атауы Чефудан Яньтайға өзгертілді, ал 1984 жылы ол мұзсыз сауда порты ретінде әлемге ашылды. 1911 жылдың 12 қарашасында Тунмэн Хуэйдің шығыс бөлімшесі өзін революциялық қозғалыстың бөлігі деп жариялады. Келесі күні ол Шандоң әскери үкіметін (山東軍政府) құрды, ал одан кейін Яньтай Шандоң әскери үкіметінің бөлімшесі (山東煙台軍政分府) деп аталды. 1914 жылы Цзяодун аймағы (膠東道) құрылды, Яньтай оның астанасы болды. 1925 жылы Цзяодун аймағы Донгхай аймағы (東海道) деп аталды. 1938 жылдың 19 қаңтарында Яньтай жапондықтарға қарсы революциялық комитеттің құрамында қатысты. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Яньтай 1950 жылы Лайян және Вэндэн қалаларымен қоса "Арнайы аймақтармен" (专区) қала мәртебесіне ие болды. Алты жылдан кейін Вэндэн Лайянға біріктірілді, ал үлкен Лайян арнайы аймағы Яньтай қаласымен бірігіп, Яньтай префектурасын (烟台地区) құрады. Яньтай Қытайдың қорғанысы үшін стратегиялық маңызға ие, өйткені Бохай теңізінің ар жағында орналасқан Даляньмен бірге Пекин үшін негізгі жағалау күзет бекеттері болып табылады. 1983 жылдың қараша айында префектура префектуралық деңгейдегі қалаға айналды.
Up to the 19th century, however, the Zhifu area consisted of nothing but small unwalled fishing villages of little importance. Under the Ming, these were first troubled by the "Dwarf Pirates" and then by the overreacting "Sea Ban", which required coastal Chinese to give up trading and most fishing and relocate inland upon pain of death. Following the Second Opium War, the Qing Empire was obliged to open more treaty ports by the unequal 1858 Treaty of Tianjin, including Tengchow (now Penglai). Its port being found inadequate, Zhifu—about 30 mile (48 km) away—was selected to act as the seat of the area's foreign commerce. The mooring was at considerable distance from shore, necessitating more time and expense in loading and unloading, but the harbor was deep and expansive and business grew rapidly. The harbor opened in May 1861, with its status as an international port affirmed on 22 August. The official decree was accompanied by the construction of the Donghai Customs House The town was initially expanded with well laid streets and well built stone houses, even for the poorer classes, a Catholic and a Protestant church were erected, and a large hotel did business with foreigners who employed the town as a summer resort. The principal traders were the British and Americans, followed by the Germans and Thais. In the 1870s, the principal imports were woolen and cotton goods, iron, and opium and the principal exports were tofu, soybean oil, peas, coarse vermicelli, vegetables, and dried fruit from Zhifu itself, raw silk and straw braid from Laizhou, and walnuts from Qingzhou. The town also traded Chinese liquors and sundries for the edible seaweed grown in the shallows of the Russian settlements around Port Arthur (now Dalian's Lüshunkou District). In 1875, the murder of the British diplomat Augustus Margary in Tengchong, Yunnan, led to a diplomatic crisis that was resolved in Zhifu by Thomas Wade and Li Hongzhang the next year. The resultant Chefoo Convention gave British subjects extraterritoriality throughout China and exempted the foreign merchants' enclaves from the likin tax on internal commerce. Its healthy situation and good anchorage made it a favorite coaling station for foreign fleets, giving it some importance in the conflicts over Korea, Port Arthur, and Weihaiwei. Award winning Chefoo bobbin lace was produced following the introduction of the craft by British missionaries, reportedly becoming a popular export. Chefoo lace was exhibited at the 1904 St. Louis World's Fair. Yantai received German economic activities and investments for about 20 years. In the run up to the First World War, its trade continued to grow but was limited by the poor roads of the area's hinterland and the necessity of using pack animals for portage. The trade items remained largely the same as before. After the Germans were defeated by Allied forces in World War I, Qingdao and Yantai were occupied by the Japanese, who turned Yantai into a summer station for their Asian fleet. They also set up a trading establishment in the town. The different foreign influences that shaped this city are explored at the Yantai Museum, which used to be a guild hall. However, the city's colourful history has not left a distinctive architectural mark, there has never been a foreign concession, and though there are a few grand 19th century European buildings, most of the town is of much more recent origin. After 1949, the town's name was changed from Chefoo to Yantai, and it was opened to the world as an ice free trade port in 1984. On 12 November 1911, the eastern division of Tongmeng Hui declared itself a part of the revolutionary movement. The next day, it established the Shandong Military Government (山東軍政府) and, the day after that, renamed itself the Yantai Division of the Shandong Military Government (山東煙台軍政分府). In 1914, Jiaodong Circuit (膠東道) was established with Yantai as the capital. Jiaodong Circuit was renamed Donghai Circuit (東海道) in 1925. On 19 January 1938, Yantai participated as part of an anti Japanese revolutionary committee. After the creation of the People's Republic of China, Yantai was officially awarded city status with the outlying towns of Laiyang and Wendeng tacked on as "Special Regions" (专区) in 1950. Wendeng was merged into Laiyang six years later, and this larger Laiyang Special Region was combined with Yantai City to become Yantai Prefecture (烟台地区). Yantai is of strategic importance to China's defense, as it and Dalian, directly across the Bohai Sea from it, are primary coastal guard points for Beijing. In November 1983, the prefecture became a prefecture level city.
Климат
Яньтайда муссондық климат басым, және Кёппен климаттық жіктелімі бойынша, егер белгілі бір изотерма қолданылса, Яньтай ыстық жазғы ылғалды континенттік климат (Dwa) немесе ылғалды субтропиктік климат (Cwa) аймағына жатады. Жазда ыстық, ылғалды және жаңбырлы болады, ал қыста суық және құрғақ.
Экономика
Яньтай қазіргі уақытта Циньдаодан кейінгі Шандоңның екінші ірі өнеркәсіптік қаласы болып табылады. Дегенмен, аймақтың ең ірі саласы – ауыл шаруашылығы. Ол Қытайдың өкілдігімен ерекше алма түрі мен Лайян жұмсағымен танымал, сондай-ақ елдегі ең ірі және ең көне жүзім шарап комбинаты – Чанъюй шарап комбинаты орналасқан. Лоңкоу қаласы бүкіл Қытайда шыны талқаннан жасалған лапша өндірісімен әйгілі.
Қуат
Яньтай энергиясының көп бөлігін битумды көмірді пайдаланатын және ластануды азайту үшін көмірді газдандыру технологиясымен жабдықталған ірі көмір электр стансасынан алады. Стаңса Яньтай портына жақын орналасқан. Солтүстік Қытайды көмірден табиғи газға көшіруге жасалған әрекет тапшылыққа алып келді, ал 2017 жылы Қытай үкіметі Солтүстік Қытайдың жартысын қысқы жылыту үшін таза энергияға ауыстырудың жаңа жоспарын іске қосты. Яньтай облысының құрамындағы Хайянг қаласы 2021 жылға қарай қысқы жылыту қажеттілігін толығымен ядролық энергиямен қамтамасыз етеді деп күтілуде.
Яньтай экономикалық және технологиялық даму аймағы
Яньтай экономикалық және технологиялық даму аймағы – Қытайдағы ең алғашқы бекітілген мемлекеттік деңгейдегі экономикалық даму аймақтарының бірі. Қазіргі таңда оның жоспарланған ауданы және халқы 115 000 адамды құрайды. Аймақ, Шаньдун түбегінің Сары теңізге қараған ұшында орналасқан. Ол Яньтай қаласының орталық бөлігіне іргелес жатыр, Яньтай портынан 6 шақырым және Яньтай теміржол станциясынан 6 шақырым қашықтықта (Яньтай оңтүстік теміржол станциясымен шатастырмау керек).
Яньтай экспорттық өңдеу аймағы
Яньтай экспорттық өңдеу аймағы (YTEPZ) Мемлекеттік кеңес бекіткен алғашқы 15 экспорттық өңдеу аймағының бірі. YTEPZ-дің жалпы құрылыс алаңы – , ал бастапқы аймақ бірнеше жыл дамығаннан кейін толық құрылыс жағдайына келді. Қазіргі таңдағы инфрақұрылым толық аяқталды, стандартты цехтар және кедендік қоймалар бар. Бүгінгі күнге дейін, тиімді инвестициялық ортаның арқасында YTEPZ Жапония, Корея, Сингапур, Гонконг, Тайвань, Швеция, АҚШ, Канада сияқты шетелдік елдер мен аймақтардан, сондай-ақ отандық инвесторларды тартты.
Көлік
Яньтай Пэнлай халықаралық әуежайы Қытайдың ірі әуежайларына, сондай-ақ Сеул, Осака және Гонконгқа кестелі рейстер ұсынады. Ланкун-Яньтай темір жолы Яньтай қаласында аяқталады. Шаньдун провинциясындағы алғашқы қалааралық жоғары жылдамдықты темір жол – Цингронг қалааралық темір жолы пайдалануға берілді, бұл Циньдаодан Яньтайға дейінгі ең жылдам пойыздың сапар уақытын шамамен 4 сағат 30 минуттан шамамен 1 сағат 15 минутқа дейін қысқартты.
Туризм
Пенглай қаласының Дан жартастары Сегіз Бессмертінің Сиқырлы Шабдалы Конференциясына саяхатының басталу орны деп есептеледі. Маңыздысы, Пенглай Яньтай қаласының орталығынан шамамен 80 км қашықтықта жатыр. Янгма аралы Яньтай қаласының Мупин ауданының солтүстігінде орналасқан және кең аумақты қамтиды. Аралдың климаты жағымды, қысы суық болмайды, жазы ыстыққа дейін жете қоймайды, демалыс және тамашалау үшін өте қолайлы. Оны Қытайдың Мальдив аралдары деп атауға болады. Янгма аралының тарихы тереңде жатыр. Деректерге сәйкес, Цинь Шихуан императоры шығысқа сапарлағанда осы жерде патшалық жылқыларын өсірген, содан бері бұл арал "Патшалық Жылқы аралы" деп аталған, аты Янгма аралы деп сақталған.