Кіріспе

Өсімдік туысы, ежелгі римдіктер "Тилия" деп атаған. Тилия – Солтүстік жарты шардың көп бөлігінде таралған, шамамен 30 түрді қамтитын ағаштар мен бұталар туысы. Еуропалық түрлері липа, ал Солтүстік Америкалық түрлері басс деп аталады. Ұлыбритания мен Ирландияда оларды көбінесе лимон ағаштары деп атайды, бірақ олар цитрус лимонымен туыс емес. Бұл туыс Еуропа мен Солтүстік Американың шығысында кездеседі, бірақ ең көп түрлер Азияда таралған. Кронквист жіктеу жүйесінде бұл туыс Tiliaceae тұқымдасына жатқызылған, бірақ Angiosperm Phylogeny Group жүргізген генетикалық зерттеулер нәтижесінде осы туыс және бұрынғы тұқымдастың көп бөлігі Malvaceae тұқымдасына қосылды. Тилия түрлері көбінесе ірі, жапырақты ағаштар болып келеді, әдетте биіктігіне жетеді, және көлбеу орналасқан, жүрек пішіндес жапырақтарымен ерекшеленеді. Емшектің жағдайындағыдай, түрлердің нақты саны белгісіз, себебі көптеген түрлер жабайы және егістік жағдайында оңай будандасады. Олар гермафродиттік, яғни гүлдері еркек және әйел мүшелерімен жабдықталған, және оларды жәндіктер тозаңдатады. Тилия – Malvaceae тұқымдасының эктомикоризалық туысының жалғыз өкілі. Тилия түрлерінің эктомикоризалық байланыстарын зерттеулер саңырауқұлақ симбионттарының кең ауқымын және Аскомикота саңырауқұлақтарына қатысты басымдылықты көрсетеді.

Ағаш

Липа ағаштары өте жұмсақ және оңай өңделетін ағаш өндіреді, оның құрылымы өте аз және тығыздығы 560 кг/м3. Бұл ағаш германиялық тайпалар қалқан жасау үшін жиі қолданған. Ол модельдер жасауға және күрделі ойып өрнек салуға танымал. Әсіресе Германияда, ол орта ғасырлардан бері мүсін жасау үшін классикалық ағаш болып табылады және Вайт Стосс, Тильман Рименшнайдер және тағы басқалардың әсем құрбандық алтарьларының материалы болды. Англияда бұл ағаш мүсінші Гринлинг Гиббонсқа (1648–1721) ең сүйікті материал болды. Ағаш қуыршақтар жасауға, ойып өрнек салуға қолданылады. Оның құрылымы ұсақ, жеңіл және салыстырмалы түрде аз салмақты болғандықтан, ғасырлар бойы осы мақсатта пайдаланылып келеді; қазіргі заманғы баламалардың болуына қарамастан, ол негізгі материалдардың бірі болып қала береді. Қытайда бұл ағаш ою-өрнек, жиһаз, интерьер дизайны, қолөнер және т.б. үшін кеңінен қолданылды. Сондықтан адамдар Tilia ағаштарының кеспелерін S. edulis өсіру үшін, тіпті қара жұмбақ немесе шиитаке саңырауқұлағын өсіру үшін пайдаланады, нәтижесі өте жақсы. Қазіргі уақытта "椴木黑木耳/Tilia logs black fungus" немесе "椴木香菇/Tilia logs shiitake mushrooms" терминдері қара жұмбақ пен шиитаке саңырауқұлағын өсіру әдісін білдіреді, ал "椴木/Tilia logs" термині енді тек Tilia ағашын ғана емес, сонымен қатар қара жұмбақ немесе шиитаке саңырауқұлағын өсіруге жарамды басқа да ағаштарды да білдіреді. Орыс тілінде "липовый" (липовый, lipoviy) сөзі бұрынғы ғасырларда жалған мөрлер жасау үшін осы материалдың кең таралғандығына байланысты жалғанды білдіретін термин ретінде қолданылады.

Қабық

Саудада, әсіресе Солтүстік Америкада, қайын ағашы деп аталады, оның аты ағаштың ішкі талшықты қабығынан, басттан шыққан. Ағаштан қабығын сыпырып алып, бір ай суға сақтап, берік талшықтарды алуға болады. Тилия японика ағашының қабығының ішкі қабатынан алынған бастты Жапонияның айн халықтары дәстүрлі киімдерін, аттус тоқу үшін пайдаланған. Ұлыбританиядағы қазба жұмыстары көрсеткендей, қола дәуірінде киімге әк талшығы артық қолданылған. Қытайдың Солтүстік-Шығысындағы тауларда тұратын маньчжурлар басттан арқан, себет, жаңбырлық, үлкен балық аулау торлары және ұңғынға арналған бағытталған сымдар жасаған. Басқа өсімдіктерден алынған ұқсас талшықтар да баст деп аталады: қараңыз Баст талшығы.

Нектар

Тилия – жоғары сапалы жабайы бал өсімдігі. Қытайда «椴树蜜/Tilia honey» солтүстік-шығыс аймағында өндіріледі. Ақ түсті болғандықтан, «ақ бал» немесе «қар бал» деп аталады. Хейлонгцзян елімізде жоғары сапалы «Тилия бал» өндіретін аймақ ретінде белгілі: Хейлонгцзянда тек қана қалың Тилия ағаштары ғана емес, сонымен қатар бал жинау үшін сирек кездесетін және өте жақсы ара түрі – «东北黑蜂/Northeast Black Bee» бар. Раухе округінде «东北黑蜂自然保护区/Northeast Black Bee Nature Reserve» ұлттық табиғат қорығы орналасқан. Бұл Азиядағы араларға арналған жалғыз табиғат қорығы. «Тилия бал» негізінен Тилия амуренсис және Тилия манджурикадан алынады.

Фитохимиялық заттар

Құрғақ гүлдері жеңіл тәтті және жабысқақ, ал жемісі сәл тәтті және шырышты. Липа гүлінің шайы хош иісті ұшпа майларының гүлдерде болуына байланысты жағымды дәмге ие. Тилия гүлдеріндегі фитохимиялық заттарға флавоноидтар және таниндер кіреді, олар қышқылтану қасиеттерімен ерекшеленеді. Нектарда маңызды екіншілік метаболит – тілиазид (1 [4 (1 гидрокси 1 метил) 1,3 циклогексадиен 1 карбоксилат] 6 O β D глюкопиранозил β D глюкопираноза) бар, ол қоңыздың ішегінде агликонға (яғни, гентиобиоза тобы бөлінеді) айналады, бұл қоңыздың кең таралған және денсаулығын нашарлататын ішек паразиті – Crithidia bombi-ге қарсы биоактивті. Бұл табиғи қосылыс араларға аурудың салмағын басқаруға көмектеседі, бұл тозаңдаушылардың азаюына себеп болатын маңызды факторлардың бірі.

Басқа қолданыстар

Балқан елдерінде, оның ішінде Сербия мен Грекияда кептірілген липа жапырақтары мен гүлдерінен жасалған сусын халық медицинасында және демалыс үшін қолданылады. Көбінесе екі гүлді түрлер парфюмерия жасауға пайдаланылады. Жапырақ бүршіктері мен жас жапырақтары да шикі күйінде жеуге жарамды. Липа түрлерін кейбір көбелектердің дернәсілдері тамақ ретінде пайдаланады; липамен қоректенетін көбелектердің тізімін қараңыз.

Жіктеу

Бұл тізім ең көп қабылданған түрлерді, будандарды және сұрыптарды қамтиды.