Нервий тайпалары: тарих және географиясы

Кіріспе

Бельгиялық тайпа

Нервийлер Римнің Галлияны жаулап алған кезінде солтүстік Галлияның ең күшті бельгиялық тайпаларының бірі болды. Олардың жері қазіргі Бельгияның орталық бөлігімен, Брюссельді қоса, және француздық Эно провинциясына дейін оңтүстікке қарай созылған. Біздің заманымыздан бұрынғы бірінші ғасырдағы римдік әскери наурыз кезінде Юлий Цезардың Реми тайпасымен болған байланыстары Нервийлердің белгиялықтардың ең соғысқа дайын тайпасы екенін көрсетті. Соғыс уақытында олар шайқасқа қатысу үшін ұзақ жолдарды жүріп өтетін. Солтүстік бельгиялық тайпалардың бірі болғандықтан, батысында менапийлер, шығысында эбурондармен, Цезар оларды өркениеттен салыстырмалы түрде таза деп санады. Тациттың мәлімдемесіне сәйкес, олар өздерінің германдық тегінен екенін айтқан. Страбонның пікірінше, олардың шығу тегі германдық.

Атауы

Олар Цезарь (б.з.д. 1-ші ғасырдың ортасы) және Оросий (б.з. 5-ші ғасырының басы), Страбон (б.з.д. 1-ші ғасырдың басы) "Неруйои" (Νερούιοι) деп, Плиний (б.з. 1-ші ғасыры) және Notitia Dignitatum (б.з. 5-ші ғасыры) "Неруи" деп, Тацит (б.з. 2-ші ғасырының басы) "Нервиос" деп, ал Птолемей (б.з. 2-ші ғасыры) "Нерусиои" (Νερούσιοι) деп атаған. "Нервии" этнонимі, батыс үнді-еуропалық түбір *ner-ден шыққан болуы мүмкін, ол "адам" дегенді білдіреді (мысалы, орта уэльс тілінде "нер" - "билеуші, бас"). Бұл этноним латынша "Nerva" деген тегімен байланысты болуы мүмкін.

Аумағы

Ксавье Дерудың айтуынша, нервийлердің негізгі аймағы Хенауттың ортағасырлық пагусына, Хайн өзенінің аймағына, Жоғарғы Самбреге және Үлкен және Кіші Хелпе өзендеріне тең келді. Хайннің солтүстігінде, ол сонымен қатар ортағасырлық Брабант пагусы болып табылатын аймақты қамтиды, оның солтүстік-батыс шекарасын Шельда (французша Эскаут, голландша Схельде) өзені құрайды. Көптеген халық оңтүстік аумақтарды, Самбре өзені маңында қоныстанды, ең ірісі Авеснельде, Авеснес-сюр-Хелпе маңында орналасқан. Ассе маңындағы оппидум оларға тиесілі болуы мүмкін, бірақ ол оқшауланған және Менапилердің аумағына жақын болды. Оңтүстікке қарай нервийлер Арруаза мен Тьераш орманды аймақтарына дейін жетті. Олардың оңтүстігінде Камбрайдың оңтүстігінде Виромадуи және Реми тайпалары қоныстанды. Деру Камбрайдың оңтүстік-батыстағы аймағы немесе пагусы Рим дәуіріне дейін салыстырмалы түрде дамымаған деп санайды. Шығыс жағынан, ортағасырлық шекараларға сүйенсек, нервийлердің аумағы Дайл және Эу-д'Ойр өзендеріне дейін созылған болуы мүмкін. Дерудың пікірінше, осы аумақтың, әсіресе солтүстіктегі бөлігі, римдіктер кезінде ауданға қосылған болуы мүмкін. Нервийлердің цивитасына Лувен немесе Намур кірмеген. Цезарь сондай-ақ Нервия әскерлеріне әскерлерін қосуды күткен кішігірім тайпаларды атады: Леваки, Плеумксийлер, Гедумни, Сеутрондар және Грудийлер. Олардың ешқайсысын нақты орналасқан жеріне анықтау мүмкін емес. Орта ғасырларда Хенаут кейде нервийлердің графтығы (comitatus nerviensis) деп аталатын, ал ол негізінен голланд тілінде сөйлейтін Брабантпен саяси біріккен кезде графтықтар латын тіліндегі ресми атауларда да ерекшеленді (comitatus Nerviensis atque Bracbatensis). Бүгінде Хенаут Франция мен Бельгия арасында бөлінген. Оның солтүстігінде қазіргі Бельгияның Антверпен, Шығыс Фландрия, Фламанд Брабанты және француз тіліндегі Валония Брабанты провинцияларының бөлігі ескі нервий аумағының қалған бөлігін қамтиды.

Тіл

Нервилер келт тілінде сөйлеген деп жиі айтылса да, олардың тілдік жақындығына қатысты нақты дәлелдер жоқ. Бұл Менапийлер мен Моринилер сияқты басқа бельгиялық тайпаларға да қатысты – олар Нервилерден батысқа қарай, Англия арнасының жанында, ал Нервилерден шығысқа қарай Рейнге дейін орналасқан герман цисреньандарына да қатысты. Цезарь бельгиялықтардың көбі Рейннің шығысынан келген германдықтардың көшіп келгенінен туын дегенді жазды. Римдік грек Страбон Нервилердің германдық текті екенін айтты. Тацит өзінің "Германия" кітабында өз заманында Нервилер мен Треверилердің галдардан өзгешелену үшін, көршілес тунгрилер сияқты германдық ата-тегі бар екенін мәлімдеді. Римдіктер солтүстік тайпалардың этнографиясында дәлдікке мән бермеген: Цезарь "германдық" терминімен Рейннің шығысынан келгендерін ғана білдірген болуы мүмкін, тілдік ерекшеліктерді атамай. Цезарь өмір сүрген кезде Рейннің шығысындағы герман тілдері Эльба өзенінен гөрі алыс болған болуы мүмкін. Алайда, Мауриц Гисселингтің жер-су атауларын зерттеулері герман тілдерінің Рим жаулап алудан бұрын Арденнің солтүстігіндегі Бельгия аймағына енгенін көрсетсе де, Арден және оның оңтүстігінде ежелгі кельт жер-су атауларының көптеген дәлелдері табылды. Notitia Dignitatum Нервилерді галл тайпасы деп көрсетеді.

Мәдениет

Юлий Цезарь нервийлерді бельгиялық тайпалардың ең соғыскері деп санады, ал бельгиялық тайпаларды Галлиядағы ең батыл тайпалар деп атады. Оның сөзінше, олардың мәдениеті спарталық сипатта болған: олар алкогольдік ішімдіктер мен басқа да осындай тұтыну тауарынан бас тартты, себебі батыл болу үшін сананың толыққанды болуы керек деп есептеді. Ол сондай-ақ олардың шетелдік сауданы ұнатпағанын, саудагерлер классы болмағанын және өз аумағында саудагерлерге рұқсат бермегенін айтады. Археологтар солтүстік бельгиялық тайпалардың аумақтарын олар қолданған монеталар арқылы анықтауға тырысты. Нервийлер грек епсилон белгісі бар статер монетасымен байланысты. Қызықтысы, римдік кезеңге дейінгі кезеңде кельт Латен мәдениетінің болғандығын көрсететін археологиялық дәлелдерге қарамастан, Цезарь нервийлердің атты әскері болмағанын хабарлайды. Шындығында, олар өз жерлерін атты әскер үшін қиындық тудыратын тік қоршаулармен жабдықтады.

Галлия соғыстары

Нервилер 57 жылы Юлий Цезарға қарсылық көрсеткен белгиялық одақтың бір бөлігі болды. Одақ бұзылып, кейбір тайпалар бағынып берген соң, Бодуогнатустың басшылығындағы нервилер Атребаттар мен Виромадуидің көмегімен Цезарды жеңуге жақын болды (Атуатуци де оларға қосылуға келісіп, бірақ уақытында келмеді). 57 жылы Сабис шайқасында (қазір Селле өзені деп аталады, Саульзур қаласының жанында; бұрын Самбре деп аталған), олар орманды пайдаланып жасырынды және өзенге жақындаған рим колоннасына шабуыл жасады. Шабуыл осыншалықты жылдам және күтпеген болғандықтан, кейбір римдіктердің қалқандарын жабуға немесе тіпті дулығаларын киюге уақыты болмады. Римдіктер қысқа ғана уақытқа әлсіреп қалды. Бірақ Цезарь қалқанды алып, жеделдеп алдыңғы қатарға жетіп, әскерін ұйымдастырды; сонымен бірге ондық легионның командирі Тит Лабиен нервилердің лагеріне шабуыл жасады. Артындағы екі легион жүк көлігін күзетіп тұрғанда, шайқасқа араласып, жағдайды өзгертті. Цезарь нервилер шайқаста дерлік қырылып қалғанын айтады және олардың батылдығына жоғары баға береді, оларды "батырлар" деп атайды. 53 жылы Амбиорикс пен Эбурондар көтеріліс жасағанда, қалған нервилер көтеріліске қосылып, Квинт Туллий Цицеронды – шешеннің інісін – және оның легионын қысқы лагерінде қоршап алды, содан кейін Цезарь жеке өзі оларды құтқарып шықты. Олар рим бекінісінің айналасына, тек қылыштармен қазып, үш сағаттан кем уақытта он шақырымдық қамал салды. Қалған күндері олар қамалдың биіктігімен тең мұнаралар, темір ілгектер мен қорғаныш қалқандар дайындап, орнатты. Цезарь бұл техниканы римдіктерден үйренгенін және тұтқынға алынған римдік сарбаздардың кеңесімен үйренгенін мәлімдеді. Шабуылдың жетінші күні қатты жел соққанда, олар күйдірілген немесе қатайтылған саз балшықтарынан жасалған ыстық доптарды және қыздырылған сүңгілерді маңдайшаларға лақтыра бастады, олар галлдық дәстүр бойынша сабанмен жабылған еді. Олар тез тұтанды, желдің күшімен от шашырап, лагерьтің барлық бөлігіне тарады. Римдік лагеріндегі нервидің бірі құлға хабар жіберіп, оның арқылы Цезарьға жеткізе алды. Цезарь күш жинап, нервилердің бір бөлігін жеңді. Нервилер және олардың одақтастары Адуатуци, Эбурондар, Тревери және Менапии римдіктермен соғысқа дайындалуын жалғастырды және Рейн өзенінен шығысқа қарайғы германдық халықтарынан көмек сұрады. Римдіктер тревер королі Индутиомарусты өлтірген кезде үлкен соққы берді. Осыдан кейін: Осыған сәйкес, қыс әлі бітпеген кезде, төрт жақын легионды шоғырландырып, ол күтпеген жерден нервилердің аумағына кірді. Олар жиналғанға немесе шегінгенге дейін, көптеген мал мен адамдарды тұтқындап, жерлерін тонап, олжасын сарбаздарға беріп, оларды бағынуға және кепіл беруге мәжбүр етті. Цезарьдің Галлиядағы соғысының соңғы кезеңінде нервилер Верингеторикстің үлкен одақтас әскеріне қосылуға шақырылды, бірақ олар Алезия шайқасында жеңілді.

The Nervii were part of the Belgic alliance that resisted Julius Caesar in 57 BC. After the alliance broke up and some tribes surrendered, the Nervii, under the command of Boduognatus and aided by the Atrebates and Viromandui, came very close to defeating Caesar (the Atuatuci had also agreed to join them but did not arrive in time). In 57 BC at the battle of the Sabis (now identified as the river Selle, near modern Saulzoir; previously identified as the Sambre), they concealed themselves in the forests and attacked the approaching Roman column at the river. Their attack was so quick and unexpected that some of the Romans didn't have time to take the covers off their shields or even put on their helmets. The element of surprise briefly left the Romans exposed. However Caesar grabbed a shield, made his way to the front line, and quickly organised his forces; at the same time, the commander of the tenth legion, Titus Labienus, attacked the Nervian camp. The two legions who had been guarding the baggage train at the rear arrived and helped to turn the tide of the battle. Caesar says the Nervii were almost annihilated in the battle and is effusive in his tribute to their bravery, calling them "heroes". When Ambiorix and the Eburones rebelled in 53 BC, the remaining Nervii joined the uprising and besieged Quintus Tullius Cicero – brother of the orator – and his legion in their winter camp until they were relieved by Caesar in person. They were able to rapidly build a rampart around the Roman fortification, using only swords to dig, "in less than three hours they completed a fortification of ten miles in circumference; and during the rest of the days they began to prepare and construct towers of the height of the ramparts, and grappling irons, and mantelets". Caesar reported that this technique was learned from the Romans, and under the advisor of captured Roman soldiers. On the seventh day of the attack, a very high wind having sprung up, they began to discharge by their slings hot balls made of burned or hardened clay, and heated javelins, upon the huts, which, after the Gallic custom, were thatched with straw. These quickly took fire, and by the violence of the wind, scattered their flames in every part of the camp. The situation was recovered when a Nervian in the Roman camp was able to send a slave with a message, who managed to remain inconspicuous and get it to Caesar. Caesar was able to amass forces and defeat some of the Nervians. The Nervii and their allies, the Aduatuci, Eburones, Treveri and Menapii continued to prepare for war with the Romans, and sought assistance from the Germanic peoples east of the Rhine. The Roman struck a significant blow when they killed the Treveran king Indutiomarus. Soon after:
Accordingly, while the winter was not yet ended, having concentrated the four nearest legions, he marched unexpectedly into the territories of the Nervii, and before they could either assemble or retreat, after capturing a large number of cattle and of men, and wasting their lands and giving up that booty to the soldiers, compelled them to enter into a surrender and give him hostages. In the final phase of Caesar's war in Gaul, the Nervii were called upon to contribute to the large allied force of Vercingetorix which amassed at Alesia, but these were defeated in the Battle of Alesia.

Рим дәуірі

Рим дәуірінде Нервия тайпасының алғашқы бас қаласы Багакум болды (галдық: Bāgācon, bagos – ‘шаған’). Қала дәстүрлі Нервия аумағының оңтүстігінде салынды және қазір Бельгия шекарасына жақын Франциядағы Бавей қаласы ретінде белгілі. Форум қазба жұмыстары арқылы табылған. Қала шамамен б.з.д. 30 жылы негізделді және тез арада римдік өркениеттің орталығына айналды. Нервия аумағына қарасты қалалар: Фанум Мартис (Фамарс) және Геминиакум (Либерхи). Нервиялықтар астық экспортымен әйгілі болды; Нимгегенге дейін жеткен фрументарийдің қызықты қабір тасы қазылған. Олар сонымен қатар қара керамика (terra nigra) өндірді. Шотландияның Орталық белдеуіндегі Антонин қабырғасының бойындағы Раф Касл бекінісінен табылған артефактілердегі жазулар екінші ғасырда бекіністе Нервия тайпасының алтыншы когортасынан 500 сарбаз, жаяу әскер бөлімшесі орналасқандығын көрсетеді. Тациттың мәліметінше, нервиялықтар Рейн шекарасындағы когорталарда да қызмет еткен. Нортумберлендтегі Уитли бекінісінде (Эпиакум деп те аталады) табылған құрбандық тақтарындағы жазулар екінші Нервия когортасы бекіністе гарнизонмен орналасқандығын көрсетеді. Бэйнбриджде табылған екі құмтас бедері үшінші ғасырда Брау Хиллдегі бекіністің римдіктер салғанын көрсетеді. Бір тақташадағы жазуға сәйкес, қамалдың құрылысына консулдық шенді сенатор Гай Валерий Пуденс басшылық еткен алтыншы когорта жауапты болған. Шамамен 260-275 жылдардағы франктардың шабуылдарынан кейін, Бавейден оңтүстікке қарай Камаракум (Камбрей) жаңа бас қала ретінде тағайындалды, ал Бавейдің өзі және оның басты жолы жаңа, екінші деңгейдегі бекітілген шекара аймағының бір бөлігіне айналды. Нервия аумағының солтүстік бөлігін германдық тайпалар мекендеді, ал оңтүстік бөлігі, ортағасырлық Брабанттың оңтүстік бөлігі және ортағасырлық Хайнау, римдік мәдениеттің ықпалында қалып қойды. 432 жылға қарай франктар римдік Нервия тайпасының жеріне еніп, оларды басып алды. Олардың королі Хилдерик I Турнайда жерленген. Ортағасырлық Рим католиктерінің Камбрей архиепископиясы 1559 жылға дейін римдік цивитаспен салыстырылатын шамамен бірдей аумақты қамтыды. Римдік және ортағасырлық шекаралар арасындағы бір айырмашылық – архиепископияның солтүстік-шығыс бөлігі, Рупель өзенінің шығысындағы Антверпен деканаты ортағасырлық қосымша болуы мүмкін.

During the Roman era, the original chief city of the Nervian civitas was at Bagacum, (Gaulish: Bāgācon, from bagos 'beech'). The city was founded to the south of the traditional Nervian territory and is now known as Bavay, a town in France near the Belgian border. The forum has been excavated. The town was founded in c.30 BC and rapidly became a centre of Roman civilization. Towns belonging to the Nervian territory were Fanum Martis (Famars), and Geminiacum (Liberchies). The Nervians were well known for the export of grain; an interesting tombstone of a frumentarius was excavated as far away as Nijmegen. They also produced ceramics (terra nigra). Inscriptions found on artifacts recovered at Rough Castle Fort along the Antonine Wall across the Central Belt of Scotland indicate that in the second century the fort was the base for 500 men of the Sixth Cohort of Nervii, an infantry unit. According to Tacitus, the Nervians also served in cohorts based along the Rhine border. Altars found at the Roman fort of Whitley Castle in Northumberland, also known as Epiacum, bear inscriptions showing that the Second Nervians were garrisoned at the fort. Two sandstones uncovered at Bainbridge, record the Roman construction of a fort at Brough Hill in the third century. An inscription on a tablet indicated that the fort was built by the Sixth Cohort, under the charge of Gaius Valerius Pudens, a senator of consular rank. At some point probably after the disastrous attacks by the Franks in 260 275 AD, a new chief city was designated at Camaracum (Cambrai), further south than Bavay, and Bavay itself, and the main road it was on, became part of a new secondary fortified border zone. The northern part of Nervian territory, was eventually settled by Germanic groups, while the southern part, the southern part of medieval Brabant, and medieval Hainaut, remained more Romanized. By 432 it seems the Franks had penetrated into the country of the Romanized Nervians and had been taken over by the Franks. Their king Childeric I was buried in Tournai. The medieval Roman Catholic Archdiocese of Cambrai continued to cover the same approximate area as the Roman civitas until 1559. One likely difference between the Roman and medieval boundaries is that the north eastern part of the archdiocese, the deanery of Antwerp east of the river Rupel may have been a medieval attachment.

Танымал мәдениетте

Нервтер және олардың батыс көршілері менапийлер Бельгиядағы «Астерикс» комиксінің негізгі кейіпкерлері болып табылады. Онда бельгиялықтар мен Арморикадан келген галлдер арасында кім батыр екенін анықтау үшін жарыс өтеді, оны Юлий Цезарь төрешілік етеді. Нервтер «Total War: Rome II» видео ойынында да кездеседі.