Кіріспе

"Әлистің Әдеби елдегі оқиғалары" кітабындағы ойдан шығарылған кейіпкер – Наурыз қояны (Көзілдірмен арқылы «Хайга» деп аталады) – Льюис Кэрроллдің 1865 жылы жарық көрген «Әлистің Әдеби елдегі оқиғалары» кітабындағы шай ішу көрінісінде ең танымал кейіпкер. Басты кейіпкер Алиса: «Наурыз қояны ең қызықты болады, және, мүмкін, бұл мамыр болғандықтан, ол бұрынғыдай ақылдан безіп кетпес, кем дегенде наурыз айындағыдай» деп болжайды. «Наурыз қоянындай ашулы» – бұл қазір де, Кэрролл заманында да кең таралған британдық тіркес. Ол Джон Хейвудтың 1546 жылы жарияланған мақал-мәтелдер жинағында кездеседі. Мартин Гарднердің «Анотацияланған Алиса» кітабында айтылғандай, бұл тіркес Ұлыбританияда ақпаннан қыркүйекке дейін созылатын ұзын көбею маусымының басында қояндардың мінез-құлқына байланысты халық арасында кең таралған сенімге негізделген. Маусымның басында, ұялауға дайын емес аналықтар шамадан тыс жіберген еркектерді тебу үшін алдыңғы аяқтарын пайдаланады. Бұрын бұл төбелестердің еркектердің көбею үшін күресіп жатқаны деп қате пікір қалыптасқан. Кейіпкердің досы Шапкашы сияқты, Наурыз қояны да әрқашан шай ішу уақыты болғандай әрекет етуге мәжбүр, себебі Шапкашы Жүрек патшайымына ән салғанда «уақытты өлтірген». Сэр Джон Тенниелдің суретінде де оның басында сабан бар, бұл Виктория дәуірінде ақылсыздықты бейнелеудің әдеттегі тәсілі. Наурыз қояны кейіннен Жүрек патшасының құлының сотына қатысады және соңғы рет «Хайга» ретінде (Кэрроллдың айтуынша, «мэр» сөзімен айналады және диалектіде «қоян» сөзімен бірдей дыбысталады) Ақ патшаның жеке хабаршысы болып көрінеді (Алиса оны бұрынғы арманындағы Наурыз қояны деп танымайды немесе осы туралы ештеңе айтпайды).

Алиса өлеңде

Карроллдың түпнұсқасынан ең басты айырмашылық – наурыз қоңызы бұрынғысынан шаршаңқы куәгер емес, прокурор рөлінде бейнеленеді. Айыптама оқылған соң, Қоян сотқа ашық мәлімдеме жасап, айыпталушыны шамамен ақтағаннан кейін, дәлелдеме (тоқаштар) ретінде шай ұсынбағаны үшін сотқа шағымданады.

Дисней анимациялық фильмі

Диснейдің "Әліс ғажайып елінде" анимациялық фильмі шай ішу кезінде наурыз қоянның есінен жаңылып, шатасып жүргенін бейнеледі. Ол Алисқа қайта-қайта шай ұсынады, бірақ оны оның қолынан тартып алады немесе ол ішуге асыққанда қолынан алып қояды. Оның сыртқы түрі мен мінезі Джерри Колоннаға еліктеген, оның дауысы да сол кісіге тиесілі. Оны Уорд Кимбол анимациялаған. Бұл кейіпкер сондай-ақ "Бонкерс" және "Мысық үйі" бағдарламаларында жиі пайда болатын, көбінесе Мад Хаттермен бірге отыратын. Бұл эпизодтарда наурыз қоянның даусын Джесси Корти мен Морис Ламарш жазды. "Kingdom Hearts" видео ойындары сериясында наурыз қоян 2002 жылғы "Kingdom Hearts" ойынында және оның 2009 жылғы жалғасы "Kingdom Hearts 358/2 Days" ойынындағы Tea Party Garden-дегі суретте эпизодтық рөлде пайда болады. Кейін ол 2013 жылғы "Kingdom Hearts χ" ойынында физикалық түрде пайда болды.

Тим Бертонның "Әлемдегі Әліс"

Наурыз қояны 2010 жылғы Disney-дің "Әліс таңғалар елінде" фильмінде Пол Уайтхаус дауысымен көрінеді. Оның толық аты – Тэккери Эрвикет, алайда бұл фильмде айтылмайды. Фильмде Наурыз қоян үнемі шаршап, толығымен сандырақтайтын сияқты көрінеді. Ол фильмде аспазшы, ал ыдыс-аяқ пен қазан-құмыраларды эксцентрикті түрде лақтыруы Льюис Кэрроллдің түпнұсқа кітабындағы Наурыз қоян мен аспазшының біріккен бейнесі екенін көрсетеді. Бұл фильмде Наурыз қоянның қалың шотланд диалектісі бар, ал оның досы, Жонни Депп сомдаған "Ақымақ Шляпшы" эмоциялары күшті болғанда шотланд диалектіне ауысады. Ол алғаш рет "Шаялы кеш" сахнасында көрінеді, ол оның "Хейр Хаус" жел тегершігінде өтеді. Тэккери шаялы кештер ұйымдастырады, оны Тэрант Хайтоп – Ақымақ Шляпшы, Малымкун – Шалбар, және Чешир мысығымен бөліседі. Ол екінші рет Ақ патшайымның ас үйінде асығыс пісіріп, ыдыс-аяқтарды лақтырып тастайды. Оның үшінші пайда болуы – Фрабжоус Дэй сахнасында, онда ол қару ретінде қасық ұстап, басқа кейіпкерлермен бірге жүйкелі және шайқасқа дайын тұрады. Бёртон Уайтхаус – керемет комедиялық актер болғандықтан, оның көптеген сөздері импровизация нәтижесінде туғанын айтты. Наурыз қоян Disney-дің Калифорниядағы "Mad T Party" кешінде де көрінеді. Ол 2010 жылғы фильмнің интерпретациясына негізделген және бас гитарада ойнайды. Ол көбінесе сахнада Малымкунмен бірге секіріп жүреді.

Танымал мәдениетте

Наурыз қояны «Әлістің ғажайыптар елінде» фильмінде Чарли Рэгглзбен сомдалды. SyFy телеарнасының «Алиса» мини-сериалында Наурыз қояны патшайымның сүйікті қатылі – «Ақымақ наурыз» кейіпкері ретінде бейнеленеді. Патшайым оны жиі өлтіреді, нәтижесінде оның басы жоғалады; Балташы оны робот қоянның басымен ауыстырады. Осыған қарамастан, Ақымақ наурыз өзінің бұрынғы мінезін сақтайды, қарапайым және (патшайымға ұнағандай) кісі өлтіруге құмар маньяк. Наурыз қояны «Бір кездері: өткеннен тыс» графикалық романындағы «Наурыз айындағы шай ішу» әңгімесіндегі басты қарсыластың рөлінде көрінеді. Британдық рок-тобы Yes-тің «We Have Heaven» әнінде әннің басынан соңына дейін «Ай итіне айт, Наурыз қоянына айт» деген лирикалық ұран қайталанады. American McGee's Alice ойынында Наурыз қояны Ақ Шапалақтың ақылсыз тәжірибелерінің құрбаны ретінде бейнеленген. Қоян мен Шалбардың екеуі де сағаттық киборгтарға айналады. Ол сондай-ақ «Алиса: Ұңғыл қайтып келді» жалғасында да пайда болады, онда ол және Шалбар Шапалақтың жоспарларын іске асыру үшін тозақ поездін құрастыру арқылы қолдау көрсетеді. Тим Бертонның «Әлістің ғажайыптар елі» фильмінің бейне ойынында Тэккери Ервикет ойналатын кейіпкер. Ол телекинезі арқылы Бандерснатштан жеңіледі. «Жүректер еліндегі Алиса» мангасында Наурыз қояны Эллиот Марш деп аталады және ол Блад Дюпренің (Шапалақтың) оң қолы болып табылады. Ол ерекше ақылдан адасқан немесе ашулы емес, бірақ өте қатыгез мінез-құлық танытады, Блад тоқтатқанға дейін ұзын стволды мылтығымен Алисаны өлтіруге асығысқан. «Пандора жүректер» мангасында Наурыз қоян – «Тізбек», ал оның «Келісімшарт иесі» – Рейм Лунеттс. Ол өлімді жасампаздықпен бейнелеу қабілетіне ие, бұл Реймге шабуылдаушылардан қашуға көмектеседі және тіпті оның серіктері оның шынымен қайтыс болғанына сенеді. Анет Дюшармның «Мораль» әнінде ол Наурыз қояны туралы айтады: «Бірақ сен Наурыз қоян сияқты айналып шабасың».