Кіріспе

Соғыс жариялау – бір мемлекеттің екінші мемлекетке қарсы соғыс немесе соғыс қатері бар екенін ресми түрде хабарлау арқылы жасалатын акт. Соғыс жариялау – екі немесе одан көп мемлекет арасында соғыс жағдайын тудыру мақсатымен ұлттық үкіметтің өкілетті органының жасаған сөздік актісі (немесе құжатқа қол қою рәсімі). Соғыс жариялауға кімнің құзырлы екендігі елдер мен үкімет түрлеріне қарай әртүрлі. Көптеген елдерде бұл құқық мемлекет басшысына немесе монархқа берілген. Кейде толыққанды соғыс жариялаудың орнына, мысалы, каперлік патент немесе жасырын операция арқылы жеке тұлғалардың (жалдамалы әскерлердің) соғыс сияқты әрекет етуіне рұқсат берілуі мүмкін. Соғыс жариялаудың халықаралық ресми тәртібі 1907 жылғы Гаага конвенциясының (III) «Жауынгерлік әрекеттерді бастау туралы» ережелерінде белгіленген. 1945 жылдан бері халықаралық құқықтағы өзгерістер, мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының хартасы, халықаралық қақтығыстарда күш қолдануға және күш қолдану қаупіне тыйым салады. Бұл соғыс жариялауды халықаралық қатынастарда көнеліп қалған құралға айналдырды, бірақ мұндай жариялаулар соғыс жасайтын тараптардың немесе бейтарап елдердің ішкі заңдарында маңызды рөл атқаруы мүмкін. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі, Хартаның 24 және 25-баптары мен VII тарауында берілген өкілеттіктерге сәйкес, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау немесе қалпына келтіру үшін ұжымдық әрекеттерге рұқсат бере алады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартасының 51-бабында былай делінген: «Егер мемлекетке қарулы шабуыл жасалса, оның жеке немесе ұжымдық өзін-өзі қорғау табиғи құқығына ешнәрсе кедергі келтірмейді». Екінші дүниежүзілік соғыстан бері соғыс жариялау сирек кездеседі. Ғалымдар осы құлдыраудың себептерін талқылайды, кейбіреулері мемлекеттердің халықаралық гуманитарлық құқықтың (соғыс кезіндегі мінез-құлықты реттейтін) шектеулерінен қашуға тырысады деп санайды, бұл Ескі өсиетте де кездеседі. Рим Республикасы соғыс жариялауды арнайы рәсіммен, Фетиалдардың ритуалдары арқылы ресімдеген, бірақ бұл практика Империя дәуірінде төмендеген. Дегенмен, соғыс жариялау рәсімі әрқашан қатаң сақталмаған. Британ ғалымы Джон Фредерик Морис 1883 жылы жариялаған «Соғыс жарияланбаған қақтығыстар» атты зерттеуінде 1700 мен 1870 жылдар аралығында тек 10 рет соғыс жарияланғанын, ал қалған 107 рет соғыс жарияланбастан жүргізілгенін көрсетті (бұл статистикаға тек Еуропадағы және Еуропалық мемлекеттер мен АҚШ арасындағы соғыстар кіреді, Африка мен Азиядағы отарлық соғыстар ескерілмеген). Қазіргі заманғы халықаралық құқықта соғыс жариялау – елдердің арасындағы жауынгерлік жағдайды тануды білдіреді және мұндай жариялау елдердің әскери күштері арасындағы әрекеттерді реттеуге бағытталған. Мұндай жариялауларды реттейтін негізгі халықаралық шарттар – Гаага конвенциялары. 1919 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған Ұлттар Лигасы және 1928 жылы Парижде қол қойылған Соғыстан бас тарту туралы келісім әлемдік державалардың тағы бір дүниежүзілік соғыстың қасіретін болдырмауға тырысып жатқанын көрсетті. Дегенмен, бұл державалар Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуын тоқтата алмады, сондықтан соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылды, ол соғыс жариялау арқылы халықаралық агрессияны болдырмауға бағытталған жаңа әрекет болды.

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі ресми соғыс жариялауларын жамандау

Классикалық дәуірде Фукидид Спартаның одақтасы Тебандықтарды Афинаның одақтасы Платаяға қарсы соғыс жарияламастан күтпеген шабуыл жасағаны үшін айыптады, бұл Пелопоннес соғысының бастауы болды. Соғыс жариялаудың пайдалылығы әрқашан күмәнді болды, бір жағынан ол ертедегі рыцарлық дәуірінің сезімтал қалдықтары, екінші жағынан – жауға ойсыз ескерту ретінде қарастырылды. Мысалы, 1737 жылы Корнелиус ван Бинкершок: «Мақтанышпен өмір сүретін мемлекеттер мен билеушілер көбінесе соғыс жарияламай-ақ соғыс бастауға құштар емес, себебі олар ашық шабуыл арқылы жеңістің мәртебесін арттыруға және даңққа ие болуға тырысады» деп жазды. 1880 жылы Уильям Эдвард Холл: «Осы себепті, кез келген алдын ала жариялау мағынасыз формальдылық болып табылады, егер жауға қорғануға уақыт және мүмкіндік берілмесе, және ешкім мұндай арманшылдықты міндетті деп санамайды» деп мәлімдеді.

Ресей-Украина соғысы

Орыс-украин соғысында ресми түрде соғыс жарияланбаған. Ресейдің Украинаға басып кіруінің басында Путин телеарнада сөйлеген сөзінде басып кірудің басталғанын "арнайы әскери операция" деп атап хабарлады, соғыс жариялау рәсімін айналып өтті. Бірақ, Украина үкіметі бұл мәлімдемені соғыс жариялау деп қарады және көптеген халықаралық жаңалықтар агенттіктері де осылай хабарлады. Украина парламенті Ресейді Украинадағы әскери қимылдарына байланысты "терроршы мемлекет" деп атағанымен, оның атынан ресми түрде соғыс жарияламады.

Біріккен Ұлттар Ұйымы мен соғыс

Соғыссыз мәселелерді шешуге елдерді мәжбүр ету мақсатында Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысын жасаушылар мүше мемлекеттерді тек шектеулі жағдайларда, әсіресе қорғаныс мақсатында соғыс жүргізуге міндеттеуге тырысты. 1950 жылғы 25 маусымда Солтүстік Корея Оңтүстік Кореяға басып кіргеннен кейін БҰҰ өзі соғысқа қатысты, осылайша Корея соғысы басталды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Солтүстік Кореяның әрекетін 9-0 дауыспен (Кеңес Одағы қатыспаған) айыптады және мүше мемлекеттерді Оңтүстік Кореяға көмек көрсетуге шақырды. АҚШ және тағы 15 ел осы мақсатта «БҰҰ күштерін» құрды. 1950 жылғы 29 маусымда өткен баспасөз конференциясында АҚШ президенті Гарри С. Трумэн бұл қақтығысты «соғыс» емес, «полициялық шара» деп сипаттады. Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір соғыстарды халықаралық құқық бойынша заңды деп жариялаған қарарларын қабылдады, ең бастысы – 1991 жылғы Перс шығанағы соғысына рұқсат берген 678 қарары, ол Ирактың Кувейтке шабуыл жасауынан туындады. БҰҰ қарарлары «күш» немесе «барлық қажетті құралдарды» пайдалануға рұқсат береді.