Кіріспе
Соғыс жариялау – бір мемлекеттің екінші мемлекетке қарсы соғыс немесе соғыс қатері бар екенін ресми түрде хабарлау арқылы жасалатын акт. Соғыс жариялау – екі немесе одан көп мемлекет арасында соғыс жағдайын тудыру мақсатымен ұлттық үкіметтің өкілетті органының жасаған сөздік актісі (немесе құжатқа қол қою рәсімі). Соғыс жариялауға кімнің құзырлы екендігі елдер мен үкімет түрлеріне қарай әртүрлі. Көптеген елдерде бұл құқық мемлекет басшысына немесе монархқа берілген. Кейде толыққанды соғыс жариялаудың орнына, мысалы, каперлік патент немесе жасырын операция арқылы жеке тұлғалардың (жалдамалы әскерлердің) соғыс сияқты әрекет етуіне рұқсат берілуі мүмкін. Соғыс жариялаудың халықаралық ресми тәртібі 1907 жылғы Гаага конвенциясының (III) «Жауынгерлік әрекеттерді бастау туралы» ережелерінде белгіленген. 1945 жылдан бері халықаралық құқықтағы өзгерістер, мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының хартасы, халықаралық қақтығыстарда күш қолдануға және күш қолдану қаупіне тыйым салады. Бұл соғыс жариялауды халықаралық қатынастарда көнеліп қалған құралға айналдырды, бірақ мұндай жариялаулар соғыс жасайтын тараптардың немесе бейтарап елдердің ішкі заңдарында маңызды рөл атқаруы мүмкін. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі, Хартаның 24 және 25-баптары мен VII тарауында берілген өкілеттіктерге сәйкес, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау немесе қалпына келтіру үшін ұжымдық әрекеттерге рұқсат бере алады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартасының 51-бабында былай делінген: «Егер мемлекетке қарулы шабуыл жасалса, оның жеке немесе ұжымдық өзін-өзі қорғау табиғи құқығына ешнәрсе кедергі келтірмейді». Екінші дүниежүзілік соғыстан бері соғыс жариялау сирек кездеседі. Ғалымдар осы құлдыраудың себептерін талқылайды, кейбіреулері мемлекеттердің халықаралық гуманитарлық құқықтың (соғыс кезіндегі мінез-құлықты реттейтін) шектеулерінен қашуға тырысады деп санайды, бұл Ескі өсиетте де кездеседі. Рим Республикасы соғыс жариялауды арнайы рәсіммен, Фетиалдардың ритуалдары арқылы ресімдеген, бірақ бұл практика Империя дәуірінде төмендеген. Дегенмен, соғыс жариялау рәсімі әрқашан қатаң сақталмаған. Британ ғалымы Джон Фредерик Морис 1883 жылы жариялаған «Соғыс жарияланбаған қақтығыстар» атты зерттеуінде 1700 мен 1870 жылдар аралығында тек 10 рет соғыс жарияланғанын, ал қалған 107 рет соғыс жарияланбастан жүргізілгенін көрсетті (бұл статистикаға тек Еуропадағы және Еуропалық мемлекеттер мен АҚШ арасындағы соғыстар кіреді, Африка мен Азиядағы отарлық соғыстар ескерілмеген). Қазіргі заманғы халықаралық құқықта соғыс жариялау – елдердің арасындағы жауынгерлік жағдайды тануды білдіреді және мұндай жариялау елдердің әскери күштері арасындағы әрекеттерді реттеуге бағытталған. Мұндай жариялауларды реттейтін негізгі халықаралық шарттар – Гаага конвенциялары. 1919 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған Ұлттар Лигасы және 1928 жылы Парижде қол қойылған Соғыстан бас тарту туралы келісім әлемдік державалардың тағы бір дүниежүзілік соғыстың қасіретін болдырмауға тырысып жатқанын көрсетті. Дегенмен, бұл державалар Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуын тоқтата алмады, сондықтан соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылды, ол соғыс жариялау арқылы халықаралық агрессияны болдырмауға бағытталған жаңа әрекет болды.
A declaration of war is a formal act by which one state announces existing or impending war activity against another. The declaration is a performative speech act (or the public signing of a document) by an authorized party of a national government, in order to create a state of war between two or more states. The legality of who is competent to declare war varies between nations and forms of government. In many nations, that power is given to the head of state or sovereign. In other cases, something short of a full declaration of war, such as a letter of marque or a covert operation, may authorise war like acts by privateers or mercenaries. The official international protocol for declaring war was defined in the Hague Convention (III) of 1907 on the Opening of Hostilities. Since 1945, developments in international law such as the United Nations Charter, which prohibits both the threat and the use of force in international conflicts, have made declarations of war largely obsolete in international relations, though such declarations may have relevance within the domestic law of the belligerents or of neutral nations. The UN Security Council, under powers granted in articles 24 and 25, and Chapter VII of the Charter, may authorize collective action to maintain or enforce international peace and security. Article 51 of the United Nations Charter also states that: "Nothing in the present Charter shall impair the inherent right to individual or collective self defence if an armed attack occurs against a state." Declarations of war have been exceedingly rare since the end of World War II. Scholars have debated the causes of the decline, with some arguing that states are trying to evade the restrictions of international humanitarian law (which governs conduct in war) as does the Old Testament. The Roman Republic formalized the declaration of war by a special ceremony, the ritual of the Fetials, though the practice started to decline into the Imperial era. However, the practice of declaring war was not always strictly followed. In his study Hostilities without Declaration of War (1883), the British scholar John Frederick Maurice showed that between 1700 and 1870 war was declared in only 10 cases, while in another 107 cases war was waged without such declaration (these figures include only wars waged in Europe and between European states and the United States, not including colonial wars in Africa and Asia). In modern public international law, a declaration of war entails the recognition between countries of a state of hostilities between these countries, and such declaration has acted to regulate the conduct between the military engagements between the forces of the respective countries. The primary multilateral treaties governing such declarations are the Hague Conventions. The League of Nations, formed in 1919 in the wake of the First World War, and the General Treaty for the Renunciation of War of 1928 signed in Paris, France, demonstrated that world powers were seriously seeking a means to prevent the carnage of another world war. Nevertheless, these powers were unable to stop the outbreak of the Second World War, so the United Nations was established following that war in a renewed attempt to prevent international aggression through declarations of war.
Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі ресми соғыс жариялауларын жамандау
Классикалық дәуірде Фукидид Спартаның одақтасы Тебандықтарды Афинаның одақтасы Платаяға қарсы соғыс жарияламастан күтпеген шабуыл жасағаны үшін айыптады, бұл Пелопоннес соғысының бастауы болды. Соғыс жариялаудың пайдалылығы әрқашан күмәнді болды, бір жағынан ол ертедегі рыцарлық дәуірінің сезімтал қалдықтары, екінші жағынан – жауға ойсыз ескерту ретінде қарастырылды. Мысалы, 1737 жылы Корнелиус ван Бинкершок: «Мақтанышпен өмір сүретін мемлекеттер мен билеушілер көбінесе соғыс жарияламай-ақ соғыс бастауға құштар емес, себебі олар ашық шабуыл арқылы жеңістің мәртебесін арттыруға және даңққа ие болуға тырысады» деп жазды. 1880 жылы Уильям Эдвард Холл: «Осы себепті, кез келген алдын ала жариялау мағынасыз формальдылық болып табылады, егер жауға қорғануға уақыт және мүмкіндік берілмесе, және ешкім мұндай арманшылдықты міндетті деп санамайды» деп мәлімдеді.
Ресей-Украина соғысы
Орыс-украин соғысында ресми түрде соғыс жарияланбаған. Ресейдің Украинаға басып кіруінің басында Путин телеарнада сөйлеген сөзінде басып кірудің басталғанын "арнайы әскери операция" деп атап хабарлады, соғыс жариялау рәсімін айналып өтті. Бірақ, Украина үкіметі бұл мәлімдемені соғыс жариялау деп қарады және көптеген халықаралық жаңалықтар агенттіктері де осылай хабарлады. Украина парламенті Ресейді Украинадағы әскери қимылдарына байланысты "терроршы мемлекет" деп атағанымен, оның атынан ресми түрде соғыс жарияламады.
Біріккен Ұлттар Ұйымы мен соғыс
Соғыссыз мәселелерді шешуге елдерді мәжбүр ету мақсатында Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысын жасаушылар мүше мемлекеттерді тек шектеулі жағдайларда, әсіресе қорғаныс мақсатында соғыс жүргізуге міндеттеуге тырысты. 1950 жылғы 25 маусымда Солтүстік Корея Оңтүстік Кореяға басып кіргеннен кейін БҰҰ өзі соғысқа қатысты, осылайша Корея соғысы басталды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Солтүстік Кореяның әрекетін 9-0 дауыспен (Кеңес Одағы қатыспаған) айыптады және мүше мемлекеттерді Оңтүстік Кореяға көмек көрсетуге шақырды. АҚШ және тағы 15 ел осы мақсатта «БҰҰ күштерін» құрды. 1950 жылғы 29 маусымда өткен баспасөз конференциясында АҚШ президенті Гарри С. Трумэн бұл қақтығысты «соғыс» емес, «полициялық шара» деп сипаттады. Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір соғыстарды халықаралық құқық бойынша заңды деп жариялаған қарарларын қабылдады, ең бастысы – 1991 жылғы Перс шығанағы соғысына рұқсат берген 678 қарары, ол Ирактың Кувейтке шабуыл жасауынан туындады. БҰҰ қарарлары «күш» немесе «барлық қажетті құралдарды» пайдалануға рұқсат береді.