Кіріспе

Мимаропа аймағындағы, Филиппин провинциясы

Оксидентал Миндаро, ресми түрде Оксидентал Миндаро провинциясы, Филиппиннің Мимаропа аймағында орналасқан провинция. Провинция Миндоро аралының батыс жартысын құрайды. Оның орталығы Мамбурао қаласы, бірақ ең ірі муниципалитеті – Сан-Хосе, ол провинцияның шамамен жартысын алып жатыр. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Оксидентал Миндаро провинциясында 525 354 адам тұрады. Провинция шығысында Шығыс Миндаро провинциясымен, оңтүстігінде Миндаро бұғазымен шектеседі. Оңтүстік Қытай теңізі провинцияның батысында, ал Палаван оңтүстік-батыста, Миндаро бұғазының ар жағында орналасқан. Батангас солтүстікке қарай орналасқан, оларды Верде аралы жолы бөліп тұрады, ол қорғалатын теңіз аймағы және әлемдегі теңіз биоәртүрлілігінің орталығы болып табылады.

Ерте тарих

Миндаро аралы ежелгі заманда Маи деп аталатын. Кейін ол ресми түрде Майт деп аталды және испандықтар келгенге дейін қытай саудагерлеріне мәлім болды. Оның бар екендігі туралы 775 жылы және 1225 жылы егжей-тегжейлі сипаттамалар ежелгі қытай жылнамаларында кездеседі. Филиппин құрылғанға дейінгі кезеңде Оңтүстік-Шығыс Азия сауда жолындағы маңызды теңіз порты болды. Қытай, араб және үнді саудагерлері жергілікті халықпен сауда жасаған.

Испанияның отаршылдық дәуірі

1570 жылы испандықтар аралды зерттеуге кірісіп, оны Mina de Oro ("алтын кені") деп атады, себебі олар бағалы металдың бір бөлігін тапқан еді, бірақ ірі алтын кеніші табылмады. Миндароның жергілікті халқын испандықтар мангуандар деп атады. Бірақ жергілікті тұрғындар өздерін этникалық немесе рулық белгілерімен таниды. Мұндай жеті этникалық немесе рулық топ болды, олар тіл және олардың қай жерде табылғаны бойынша ерекшеленеді. Қазіргі антропологиялық тұрғыдан маңғиялықтарда жауынгерлік қоғам болған жоқ. Олар бейбіт, ұялды, бірақ мейірімді халық. Олар сирек жауыздық көрсетеді және провинция тарихында басқа халықтармен ірі қақтығыстар тіркелмеген. Олар орманды тазартып, тамыр егістерін өсіреді (жағып, өртеу шаруашылығы), ал орманнан аң аулап, еттерін пайдаланады. Мангян халқының бастапқы шығу тегін түсіндіретін нақты құжаттар жоқ, бірақ кейінгі теориялар олардың 775 жылға дейін Индонезиядан көшіп келгенін болжайды. Олар аралдан аралға қоныс аударып, соңында Миндароға тоқталып қалды. Аралдың солтүстігінде де, оңтүстігінде де рулық қоныстар болған сияқты. 779 жылға қарай аралдың оңтүстік-батыс жағалауы белгілі сауда орталығына айналды, ал оның табиғи порты араб, үнді және қытай теңіз саудагерлерінің жиі тоқтайтын орны болды. Бірақ, ешқандай бағындыру әрекеті болған жоқ, тек сауда ғана болды. Миндородағы саяси жүйенің алғашқы көрінісін 13 ғасырда Қытай көрсетті. Адмирал Ченг Хо басқаратын қытай императорлық әскерлері 60 әскери кемеден тұратын флотымен 13 ғасырда Миндороға және архипелагтың басқа бөліктеріне қытай саудагерлері үшін сауда жасауға қолайлы жағдай жасау мақсатымен келді. Бір кезде адмирал Хо Қытайды аннексиялауға дайындық ретінде билік құруға тырысты. Алайда, Қытайдың ішкі жағдайындағы проблемалар флотыны қайтарды және империяның архипелагты аннексиялау әрекеті сәтсіз аяқталды. Хоның бұл әрекетінен кейін аралға ислам дінінің ықпалы, мүмкін, жергілікті тұрғындармен сауда жасаған Сулуанон арқылы жеткен. Мұсылман халықтары, мүмкін Оранг-Дампуан (Сулудан келген экономикалық босқындар) Парагуадан (қазіргі Палаван) Миндаро боғазынан өтіп, жағалау аймақтарында қоныстанды, дамыған теңіз қауымдастықтарын құрды. 1572 жылы испандық экспедициялық әскерінің капитаны Хуан де Сальседо Себуден теңізге шығып, аралдың батыс жағалауын зерттеді, шетелдіктерді көруге дағдыланған және олардың келуіне мүлдем таңғалмаған мангиандықтармен кездесті. Керісінше, Сальседо мен Мартин де Гойти жергілікті тұрғындардың киімдері мен себеттеріндегі крест белгісін көріп, таң қалды және бұрын христиан миссионері келген болуы мүмкін деп ойлады. Бірақ кейінірек ғалымдар бұл белгінің үндік шығу тегін және діни мағынасы жоқ екенін айтты. Испандықтар Лубанг аралында Майнила патшалығының вассалы болған және раджа Сулейманға салық төлеген Моро қоныстарын кездестірді. Бұл аралдағы алғашқы саяси жүйе болды. Моролар, көрінеу, оңтүстіктегі туыстарынан баскыншылар туралы естіген, олардың жағалауына түскен шағын испандық күшпен күресті, бірақ испандықтардың аркебустары мен кемелердің зеңбіректерінен аралға шабуыл жасалды. Моролар тауға қашып кетіп, Сальседо олардың ауылын өртеп жіберді. Сол жылы Сулейман жеңілгеннен кейін Миндаро және Майниланың басқа вассалдық мемлекеттері Кастилия билігіне бағынды. Содан бері арал ресми түрде Mina de Oro (Алтын кені) деп аталды, кейіннен Mindoro деп қысқартылды. "Азаттық жер" атауы, Маи, қолданыстан шықты. Испанияның Моро соғысы Миндороны 19 ғасырдың соңына дейін жалғасты. 1602 жылы Моро күштері Миндаро мен Оңтүстік Лусон жағалауларындағы ең маңызды испан қалаларын тонады, содан кейін Мангуаода бекініс салып, Миндароны қайта басып алды. 1720 жылдан бастап Моро шабуылдары тек аралдың испаниялық қауымдастықтарына ғана емес, архипелагтың басқа бөліктеріне де апат әкелді. 1757 жылы Моролар, атап айтқанда, Иранундар (Ланао көлінің маранауларының туысы) Прахус деп аталатын 74 жылдам жергілікті кемеден тұратын әскери флот құрды. Олар аралдағы бірнеше елді мекенді қиратты, тұрғындарын Жолоға құл ретінде сатуға әкетіп кетті. Мамбураодағы Моро бекінісінің отаршылдық үкімет астанасы Манилаға қауіп төндіргені, жаулап алушылардың өздерінің жергілікті азаматтарының көзінде ұятқа қалдырды, бұл испан әкімшілеріне саяси тұрғыдан төзімді емес еді. 1766 жылы испандықтар 1200 әскери жауынгерді жинап, жергілікті жалдамалы әскердің қосындысын қосып, Иранун бекінісін өртеп жіберді. Бірақ Моролар жасырынғандықтан қашып кетті, шабуыл аяқталғаннан кейін қайта оралып, Манилаға қайтып келді. Моролар тек тауарларды тонамай, сонымен қатар соғыс тұтқындарын да алып, оларды құл ретінде сатты. Минданаодағы көптеген ислам лидерлері, испандықтармен жасалған келісімдерге қарамастан, қару-жарақ, оқ-дәрі және азық-түлікпен шабуылдарды қолдады, себебі бұл патриоттық акт (Моро елін қорғау) болды, сонымен қатар оларға үлкен пайда әкелді. Олар сәтті шабуыл жасаған шабуылшылар қайтып келгенде "соғыс тұтқындарының" бір бөлігін алды, осы арқылы үлкен сома тапты. Көптеген шабуылдар шабуылшылардың қолданған жылдам кемелерінің арқасында сәтті аяқталды. 18 ғасырдың ортасында парлық кемелердің (жылдам бу кемелер) пайда болуы ғана испандық флотқа архипелагтың суларында табысты патрульдеуге және пираттардың желмен жүретін жергілікті кемелеріне қарсы күресуге мүмкіндік берді. Көптеген пираттық флоттар теңізде батып кетті немесе олардың жасырынған жерлеріне тығылды. Өнеркәсіп революциясы кезінде машиналардың ойдағыдай жұмыс істеуі және көптеген либералды елдерде құлдыққа қатысты заңдардың жойылуы құл еңбегіне деген сұраныстың күрт төмендеуіне әкелді. Көптеген пираттық нарықтар жабылды және тұтқындардың бағасы күрт төмендеді. Испандық флотқа келген зиянның артуы және құл сатудан түсетін пайданың төмендеуі Иранундар мен олардың исламдық қолдаушылары үшін шабуылдарды азырақ тартымды етті. Патриотизмнің пайдасыздығы көп қызығушылық тудырмады. Осылайша, Моро пираттары Миндаро тарихынан жоғалып кетті. Мамбураодағы пираттық бекініс тастап кетілді, ал Моролар Минданаоға қайтып, олардың күштерін консолидациялап, исламдық қарсыластықты жалғастырды. Миндаро аралы соңында испандықтардың иелігіне толыққанды түрде көшті. Бірақ ол ұзаққа соқпады. 1896 жылы Филиппин революциясы басталды, ол аралдарға тарады. 1897 жылы испандықтар Калапанға 140 әскер және 51 теңізшіні орналастырып, генерал Эмилио Агуинальдоның күштерінен аралды қорғады, ол архипелагтағы испандық бекіністерін басып алуды бастады. Тек Миндаро ғана салыстырмалы түрде қауіпсіз болды. 1898 жылы революционерлер шабуыл жасап, қазіргі Бонгабонгтағы елді мекенді басып алды. Революция батыс бөлігінде (Батыс Миндаро) де тұтанды, ол испандықтардан жергілікті елді мекендердің бақылауын иеленді. Соңында олар шамамен 1000 нашар қаруланған әскермен астанасы Калапанға шабуыл жасады. Шабуыл сәтсіз аяқталды. Испандық қорғаныс тұрды. Батангастағы генерал Малвардың басшылығымен 1000 әскердің келуі ғана испандықтардың генерал Моралес басқаруымен капитуляцияға мәжбүр етті. Осылайша, 1 шілде 1898 жылы Миндаро аралындағы 328 жылға созылған испандық билік аяқталды.

Американың басып кіру дәуірі

Екі мылтық ротасымен "Миндаро" жаңа батальоны Руперто Эрнандес және Эстанислао Кейтон капитандықтарымен құрылды, екеуі де Батангастан шыққан. Революциялық саяси билік элитаның қолында болды, олар испандықтардың (содан кейін американдықтардың) билігінде де осы билікті ұстаған. Сондықтан революция отаршылдыққа қарсы азаттық үшін болды, бірақ әлеуметтік өзгерістер үшін емес, ол АҚШ-Филиппин соғысында кейін жеңіліске ұшырады. 1910 жылы АҚШ-тың саяси-әскери әкімшілігі қазіргі Сан-Хосе аумағында Уэлч пен Фарго қант компаниясына жер берді, олар Siete Central (қазіргі Бараңгай Централ) жерінде алыс Шығыстағы алғашқы заманауи және ең ірі қант зауытын салды. Сол жылы қант құмырсын өсірушілер, зауыт жұмысшылары, компания мамандары мен кәсіпкерлердің қарқынды дамыған қауымдастығы Сан-Хосенің ресми филиппин қаласы ретінде құрылуына жағдай жасады.

Филиппиннің тәуелсіздігі

1950 жылы Миндоро провинциясы Республикалық заң № 505 негізінде Шығыс Миндоро және Батыс Миндороға бөлінді.

Қазіргі заманғы тарих

2023 жылдың сәуір айында провинциялық үкімет бір жарым айдан бері күн сайын 20 сағатқа созылатын электр қуатының үзілуіне байланысты бүкіл провинцияны төтенше жағдайға енгізді.

География

Батыс Миндоро Mindoro аралының батыс бөлігін алып жатқан жалпы аумақты қамтиды және солтүстік-батыстағы шеткі аралдарды қосады. Батыс Миндороға тән жалпы жер беті ерекшеліктері – таулар, өзендер, төбелер, аңғарлар, кең жазықтар және шағын тұщы су көлдері. Ең биік таулар облыстың Шығыс Миндоромен ортақ болатын ішкі бөлігінде орналасқан. Тау тізбектері солтүстіктегі Халькон тауы мен оңтүстіктегі Бако тауының екі орталық шыңына шоғырланады. Сонымен қатар, "Бундок нг сусонг далага" деп аталатын тау бар, ол демалып жатқан әйелдің пішінін еске түсіреді. Облыстың солтүстік бөлігінде жазықтар салыстырмалы түрде аз, ал оңтүстік бөлігінде кең жазықтар бар. Жазықтардың көп бөлігі егіс алқаптарымен жабылған, ал табиғи орман аз қалды. Санта-Круз (солтүстікте) және Сан-Хосе мен Магсайсай (оңтүстікте) аудандарында маңызды дөңес аймақтар кездеседі. Бұл жерлер көбінесе орманды емес, шөптесін жамылғымен жабылған. Жалпы батысқа қарай ағатын бірнеше ірі су желісі немесе өзен жүйелері бар: Себ, Пагбахан, Момпонг, Бига, Луминтао, Бусуанга және Кагураай. Сазды жерлер оңтүстікке, әсіресе өзен сағалары бойында шектеледі. Аталған провинция Филиппиндегі ең танымал коралл рифтерінің бірі – Апо рифіне де мекенжай болып табылады.

Климат

Оксидентал Миндаро екі ерекше ауа райымен сипатталады: жаңбырлы маусым және құрғақ маусым. Облыста жаңбыр мамыр айының соңында басталып, маусым, шілде, тамыз, қыркүйек және қазан айларында күшейеді, ал қараша айында біртіндеп азаяды. Тамыз және қыркүйек айлары – аймақтан тікелей өтетін дауылдардың салдарынан ең жауынды кезең. Ал құрғақ маусым қараша айында басталады, жауын-шашынның қарқындылығы төмендеп, қаңтар, ақпан, наурыз және сәуір айларында толығымен тоқтатылады. Наурыз және сәуір айлары ең құрғақ кезең болып табылады, мұнда бұлтсыз аспан мен құрғақ жер аймақтың жалпы сипаттамасы болып табылады. Температура желді таулы жерлерде -тан төменгі жазықтарда -қа дейін өзгереді.

Әкімшілік бөлімшелер

Оксидентал Миндаро 11 муниципалитет және 2 заңнамалық округті қамтиды. Муниципалитет атауы=Координата Аудан Халық саны Аудан Тығыздығы Барангай (барлық барангай саны) км² /км² Абра де Илог 1 31 306 10 Калинтан 2 29 826 7 Лоок 1 10 117 9 Лубанг 1 18 803 16 Магсайсай 2 36 016 12 Мамбурао † 1 42 975 15 Палуан 1 16 025 12 Ризал 2 38 263 11 Саблайан 1 83 169 22 Сан-Хосе 2 143 430 39 Санта-Крус 1 37 484 11 Барлығы 525 354 487 414 5 865,71 164 Облыстық орталық Муниципалитет.

Демография

2020 жылғы санақта Оксидентал Миндоро халқының саны 525 354 адамды құрады, халық тығыздығы – адамға шаққанда. Басты қолданылатын тілдер – тагалог және мангян тілдері. Тагалог тілі көбінесе географиялық жақындығы мен Батангас және Батангуэньо тұрғындарының болуына байланысты Батангас диалектісімен бірге қолданылады, сондай-ақ жергілікті мангян және висаян тілдерінің ықпалы зор. Илокано, висаян және биколано тілдері сол аймақтардан көшіп келген адамдар тарапынан әртүрлі деңгейде қолданылады. Оксидентал Миндоро – мәдениеттердің қайнар көзі, оның халқының көп бөлігі жақында көшіп келген иммигранттардан тұрады. Облыстың иеленуші халықтары – мангян тайпалары (испан тілінде Manguianes, көне тагалог тілінде Mañguianes), олар 7 ерекше тайпадан тұрады. Олар тау етегінде және ішкі аймақтарда қоныстанған. Мангян тайпалары тарихқа дейінгі дәуірден бері аралда өмір сүріп келеді. Олар бастапқыда Индонезиядан келген және аралда түрақты түрде қоныстанған деп саналады. Мангян тайпалары бұрын жағалауға жақын жерлерде өмір сүргенін көрсететін тарихи және геофизикалық дәлелдер жеткілікті. Алайда, аралдар аралық иммигранттар келген кезде, бейбітшілікке ұмтылған тайпалар қақтығыстардан аулақ болу үшін аралдың ішкі жартастарға көшуге мәжбүр болды. Олар сонымен қатар мәдени өзгерістерден сақтану және өмір салтын сақтап қалуды қалады. Бүгінде мангян тайпаларының саны шамамен 80 000-ға жетеді (Ориентал және Оксидентал Миндоро провинцияларында еркін қозғалады). Бірақ олардың нақты саны белгісіз, өйткені көптеген мангян тайпалары әлі де аралдың жоғарғы аймақтарында жасырынып өмір сүреді, жазық жерлердегі тұрғындармен байланыстан аулақ.

Дін

Аралдың шығыс жартысы сияқты, Occidental Mindoro халқының көп бөлігі Рим католиктігін ұстанады (82%), ал қалғандары түрлі христиан діндері, ислам, филиппиннің жергілікті халықтық діндері, анимизм және атеизмді қамтиды.

Экономика

Оксидентал Миндаро – ауыл шаруашылығымен айналысатын, азық-түлік өндіруге арналған аймақ. Оның экономикалық негізін күріш өндірісі (Oryza sativa егісі) құрайды, ол Филиппиннің негізгі дәні. Бұл провинцияның маңызды қызметі және маусымдық жұмыспен қамтудың басты көзі болып табылады, оған халықтың шамамен 80 пайызы, оның ішінде балалар да қатысады. Суармалы немесе жазық жердегі күріш – жаңбырлы маусымдағы дақыл, ол суға өте тәуелді, сондықтан шілде айында (егіс маусымы) басталып, қазан айында (жинау маусымы) аяқталады. Темекі, пияз, сарымсақ және көкөністер құрғақ маусымда (қарашадан мамырға дейін) өсіріледі, себебі олар көп суды қажет етпейтін және ұзақ күн сәулесіне мұқтаж дақылдар. Күріш, жүгері, пияз, сарымсақ, тұз, балық (жабайы және өсірілген) – провинцияда экспортқа жетуге мүмкіндігі бар, салыстырмалы түрде маңызды артық өнімдердің бір бөлігі. Манго, кашу жаңғағы, банан (саба) және жоталы жерлердегі жеміс бақшаларында өсірілетін басқа да жемістер – Оксидентал Миндароның дәстүрлі түрде кірісіне үлес қосатын басқа да экспорттық тауарлары. Провинцияның кейбір аймақтарында жержаңғақ, сондай-ақ маниок, тәтті картоп, имбирь және басқа да сирек сорттар өсіріледі. Орман ресурстарына ағаш және минералдар жатады, оның ішінде алтын, мыс, күміс, хром, сондай-ақ цемент жасауға қолданылатын әк және әшекейлік жасыл тастар сияқты металл емес минералдар бар. Ағаш түрлеріне көптеген қатты ағаштар, мысалы, махагон және беріктігімен жоғары бағаланатын басқа да ағаштар кіреді. Провинцияда ірі өнеркәсіп жоқ. Үкімет – ең ірі жұмыс беруші, ол ауыл шаруашылығынан тыс жұмыс күшінің көп бөлігін жұмысқа қабылдайды. Жеке сектордағы ең ірі жұмыс беруші – жергілікті электр кооперативі, Occidental Mindoro Electric Cooperative (OMECO), онда 150-ге жуық тұрақты қызметкер жұмыс істейді. Халықтың қалған бөлігі жеке кәсіппен айналысады.

Қиындықтар

Оксидентал Миндаро экономикасында көп қырлы проблемалар көп. Күріш өндірісінде өндірушілердің алдындағы ең үлкен мәселе – өндіріс құнының жоғары болуы. Бұл негізінен ауылшаруашылық кіріс заттарының бағасының өсуіне байланысты. Бір зерттеуде 1997 жылдан 2003 жылға дейін өндіріс шығындары 47 пайызға өскені, ал күріштің сатылуынан түскен табыс 1997 жылғы деңгейде қалып отырғаны анықталды. Сонымен қатар, қажетті ауылшаруашылық химиялық заттарын қолданудың азаюына байланысты орташа өнімділік төмендегені туралы әртүрлі хабарлар бар. Жай тілмен айтқанда, фермерлер өндіріс шығындарын қысқартқан, себебі олар егіс календары бойынша ұсынылған барлық кіріс заттарын алуға қажетті қаржылық мүмкіндікке ие емес. Тағы бір құрылымдық проблема – суарманың жеткіліксіздігі. Облыстағы көптеген өзендер суаруды мүмкін ететін қажетті су көлемін қамтамасыз ете алмайды. Бұл, негізінен, орманды алқаптардың кең аумақта жойылғандығына байланысты.