Кіріспе

Жапондық бизнес әдісі – өндіріс процесі.

Канбан (看板 – белгі тақтасы) – бұл нәзік өндіріс (немесе дәл уақытында өндіріс, қысқартылған JIT) үшін жоспарлау жүйесі. Тойотаның өндірістік инженеры Тайичи Оно өндіріс тиімділігін арттыру үшін канбанды әзірледі. Бұл жүйе өз атын зауыт ішінде өндірісті қадағалайтын карталардан алған. Канбан автомобиль өнеркәсібінде «Toyota белгісі» ретінде де белгілі. Канбан жүйесінде проблемалық аймақтар толық процесс пен процесс қадамдарының бастапқы уақыты мен цикл уақытын өлшеу арқылы анықталады. Канбанның басты артықшылықтарының бірі – артық сыйымдылықты болдырмау үшін өндірістегі жұмыс (әдетте «WIP») инвентаризациясының жоғарғы шегін белгілеу. Осыған ұқсас басқа да жүйелер бар, мысалы CONWIP. Канбан жүйелерінің әртүрлі конфигурацияларын – мысалы, жалпыланған канбан немесе өндіріске рұқсат картасы (PAC) және кеңейтілген канбанды – жүйелі түрде зерттеуге болады, ал CONWIP олардың маңызды ерекше жағдайы болып табылады. Бұл туралы Tayur (1993) және соңғы кезде Liberopoulos пен Dallery (2000) сияқты ғылыми еңбектерде де айтылған. Канбан жүйесінің мақсаты – өндірістің кез келген кезеңінде артық қор жиналуын шектеу. Тауар жеткізу орындарында күтіп тұрған тауарлардың саны белгілі бір шекте ұсталады, ал тиімсіздік анықталып, жойылғаннан кейін азайтылады. Егер белгілі бір шек асып кетсе, бұл тиімсіздікке нұсқайды, оны жою қажет.

Шығу тегі

Жүйе ең қарапайым визуалды қорды толықтыру сигналдау жүйесінен, яғни бос қораптан басталады. Бұл алғаш рет Ұлыбританиядағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Спитфайр» ұшақтарын шығаратын зауыттарда жасалды және «екі контейнерлік жүйе» деп аталды. 1940 жылдардың соңында Toyota супермаркеттерді зерттей бастады, мақсаты – дүкен сөрелеріндегі тауарларды толықтыру тәсілдерін зауыттың өндірістік алаңына енгізу болатын. Супермаркетте клиенттер әдетте қажеттілерін қажетті уақытта алады – артық емес, кем емес. Сонымен қатар, супермаркет белгілі бір уақыт ішінде сатуды күтетін тауарларды ғана сақтайды, ал клиенттер қажетті мөлшерде ғана алады, себебі болашақта тауар жеткізілімдері қамтамасыз етілген. Бұл байқау Toyota процесті бір немесе бірнеше алдыңғы процестің тапсырыс берушісі ретінде қарастыруға және алдыңғы процестерді дүкен сияқты қарастыруға әкелді. Канбан қор деңгейін нақты тұтынумен үйлестіреді. Материал қолданылған кезде, жаңа партия өндіруге және жеткізуге сигнал беріледі. Бұл сигнал толықтыру циклы арқылы қадағаланады, жеткізушіге, тұтынушыға және сатып алушыға ақпараттық көрініс береді. Канбан сұраныс қарқынын өндіріс қарқынын басқару үшін пайдаланады, сұранысты соңғы тұтынушыдан бастап, тапсырыс беруші процестер тізбесі арқылы жібереді. 1953 жылы Toyota осы логиканы өзінің негізгі зауытындағы машина жасау цехында қолданды.

Операция

Сұранысқа негізделген өндірісті жоспарлаудың табыстылығының маңызды көрсеткіші – сұраныстың болжамы осындай итермелеуді (push) тудыру қабілеті. Канбан болса, сұраныстан тартылатын (pull) және өнімдер тапсырыс бойынша жасалатын тәсілдің бір бөлігі. Қайта толықтыру немесе өндіріс клиенттердің тапсырыстарына сәйкес айқындалады. Жеткізу уақыты ұзақ болған және сұранысты болжау қиын жағдайларда, көбінесе нақты байқалған сұранысқа жылдам жауап берудің өзі жеткілікті. Канбан жүйесі осы жағдайды қамтамасыз етеді, себебі ол сұраныс сигналы ретінде қолданылады және ол бірден жеткізу тізбегі бойымен таралады. Бұл жеткізу тізбегіндегі аралық қордың тиімді басқарылуын қамтамасыз етеді және олар көбінесе аз болады. Егер жауап беру жылдамдығы нақты сұраныстың өзгеруіне жете алмай, ықтимал сатудан айырылуға әкелсе, қор жинау тиімдірек деп есептелуі мүмкін, бұл жүйеге көбірек канбан орналастыру арқылы жүзеге асырылады. Тайичи Оно канбанның тиімді болуы үшін оны қолданудың қатаң ережелерін сақтау қажет екенін айтқан. Мысалы, Toyota алты қарапайым ережеге ие, және осы ережелерді үнемі қадағалау – үздірілмейтін жұмыс, осылайша канбанның қажетті міндетті орындауын қамтамасыз ету.

Канбан (карталар)

Канбан карталары – канбанның маңызды құралы және олар өндіріс орындарында материалдарды жылжыту қажеттігін немесе сыртқы жеткізушіден материалдарды өндіріс орындасына жеткізу қажеттігін көрсетеді. Канбан картасы – өнімнің, бөлшектердің немесе қойманың азайғанын хабарлайтын сигнал. Канбан картасы алынғанда, сол өнімнің, бөлшектердің немесе қойманың толықтырылуы іске қосылады. Сондықтан тұтыну өндіріс көлемін арттырады, ал канбан картасы өнімге деген сұранысты көрсетеді, осылайша канбан карталары сұранысқа бағытталған жүйені құруға көмектеседі. Жүйелі өндіріс пен өндіріс принциптерін қолдайтындардың пікірінше, сұранысқа бағытталған жүйелер өндіріс айналымын жылдамдатуға және қойма деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді, бұл мұндай жүйелерді енгізетін компаниялардың бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Соңғы жылдары электрондық сигналдарды жіберетін канбан жүйелері кеңінен таралды. Бұл тенденция канбан карталарын қолдануды жалпы алғанда азайтуға алып келсе де, қазіргі заманғы жүйелі өндіріс орындарында канбан карталарын кездестіру әлі де жиі кездеседі. Әртүрлі бағдарламалық жүйелерде канбан электрондық хабарламалар арқылы жеткізушілерге сұраныс туралы хабар беру үшін қолданылады. Белгілі бір компоненттің қоры канбан картасында көрсетілген мөлшерге дейін азайғанда, "канбан триггері" (ол қолмен немесе автоматты түрде болуы мүмкін) жасалады, жеткізушіге картада көрсетілген алдын ала белгіленген мөлшерде сатып алу тапсырысы жіберіледі және жеткізуші белгіленген мерзімде материалды жеткізуге міндетті. Канбан карталары, канбан принциптеріне сәйкес, жай ғана қосымша материалдың қажеттілігін көрсетеді. Бос бөлшектер арбасындағы қызыл карта – қосымша бөлшектердің қажет екенін білдіреді.

Үш-балық жүйесі

Жеткізілген бөлшектер үшін, өндіріс жоқ жағдайда, қарапайым канбан жүйесін іске асырудың мысалы – "үш қорап жүйесі". Бір қорап зауыт еденінде (бастапқы талап нүктесі), бір қорап зауыт қоймасында (инвентаризацияны бақылау нүктесі) және бір қорап жеткізушіде орналасады. Қораптардың ішінде әдетте өнім туралы мәліметтер және басқа да қажетті ақпарат жазылған, классикалық канбан картасы болады. Зауыт еденіндегі қорап бос болғанда (ішіндегі бөлшектер өндіріс процесінде қолданылғандықтан), бос қорап пен оған жататын канбан картасы зауыт қоймасына (инвентаризацияны бақылау нүктесіне) қайтарылады. Зауыт қоймасы зауыт еденіндегі бос қорапты зауыт қоймасынан алынған, ішінде канбан картасы бар толық қораппен ауыстырады. Зауыт қоймасы бос қорапты канбан картасымен бірге жеткізушіге жібереді. Жеткізушінің толық өнім қорабы, канбан картасымен бірге, зауыт қоймасына жеткізіледі; жеткізуші бос қорапты өзінде қалдырады. Бұл процестің соңғы қадамы. Осылайша, процесс ешқашан өнімсіз қалмайды және оны жабық цикл деп атауға болады, себебі ол қажетті мөлшерді нақты қамтамасыз етеді, тек бір қосалқы қораппен, сондықтан артық өнім болмайды. Бұл "қосалқы" қорап инвентаризация жүйесіндегі жеткізу, пайдалану және тасымалдаудың белгісіздіктерін ескереді. Жақсы канбан жүйесі әр өнім үшін қажетті канбан карталарының санын дұрыс есептейді. Канбанды қолданатын көптеген зауыттар түсті тақта жүйесін (хейжунка қорабын) пайдаланады.

Электрондық канбан

Көптеген өндірушілер электрондық канбан (кейде e-kanban деп аталады) жүйесін енгізді. Бұл қолмен енгізу қателері және жоғалған карталар сияқты жиі кездесетін мәселелерді жоюға көмектеседі. E kanban жүйелері корпоративтік ресурстарды жоспарлау (ERP) жүйелерімен интеграцияланып, жеткізу тізбегі бойынша нақты уақыт сұраныс сигналын беруге және көрінетіндікті арттыруға мүмкіндік береді. E-Kanban жүйелерінен алынған деректерді жеткізушілердің тапсырыс орындау мерзімі мен толықтыру уақытын жақсырақ бақылау арқылы қор деңгейін оңтайландыру үшін пайдалануға болады. E kanban – бұл технологиялардың жиынтығын пайдаланатын, өндірістік немесе өндіріс орнында материалдардың қозғалысын іске қосатын сигнал беру жүйесі. Электрондық канбан дәстүрлі канбаннан технологияны қолдану арқылы ерекшеленеді, дәстүрлі элементтерді, мысалы, канбан карталарын штрихкодтармен және электрондық пошта немесе электрондық деректер алмасу сияқты электрондық хабарламалармен алмастырады. Типик электрондық канбан жүйесі инвентаризацияны штрихкодтармен белгілейді, оларды жұмысшылар өндіріс процесінің әртүрлі кезеңдерінде сканерлейді, соның арқасында пайдалану туралы сигнал беріледі. Сканерленген мәліметтер ішкі/сыртқы қоймаларға өнімдерді қайта толықтыру үшін хабарлама жібереді. Электрондық канбан көбінесе сыртқы жеткізушілерге хабарламалар жіберу үшін және жеткізу тізбегі бойынша инвентаризацияны нақты уақыт режимінде портал арқылы көру мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін интернетті пайдаланады. Ford Motor Company және Bombardier Aerospace сияқты ұйымдар процестерді жақсарту үшін электрондық канбан жүйелерін қолданды. Қазіргі кезде жүйелер жекешелей шешімдерден бастап, ERP жүйелеріне дейін кеңінен таралған.

Канмеңке

Үшінші түрі – корпоративтік оқыту. «Қажетті сәтте» принципіне сәйкес, компьютерлік оқыту дағдыны үйренуге қажеттілік туғанда оны оқуға мүмкіндік береді, курстарға қатысып, тәжірибесіздіктен білгендерінің тиімділігін жоғалтудың орнына.