Кіріспе
Санталум туысына жататын ағаштардан алынатын ағаш түрлерінің класы. Сандал ағашының ағашы ауыр, сары және ұсақ талшықты болып келеді, және басқа көптеген хош иісті ағаштардан айырмашылығы, олардың иісі ондаған жылдар бойы сақталады. Сандал майы осы ағаштардан алынады. Сандал ағашы әлемдегі ең қымбат ағаштардың бірі ретінде жиі айтылады. Ағаш пен майдың екеуі де ғасырлар бойы жоғары бағаланған ерекше хош иіс шығарады. Осының салдарынан, осы баяу өсетін ағаштардың кейбір түрлері бұрын тым көп орылып қалған.
Sandalwood, the Kannada Film Industry
Sandalwood is a class of woods from trees in the genus Santalum. The woods are heavy, yellow, and fine grained, and, unlike many other aromatic woods, they retain their fragrance for decades. Sandalwood oil is extracted from the woods. Sandalwood is often cited as one of the most expensive woods in the world. Both the wood and the oil produce a distinctive fragrance that has been highly valued for centuries. Consequently, some species of these slow growing trees have suffered over harvesting in the past.
Номенклатура
Атауы мен таксономиясы осы түрдің тарихи және кең таралған қолданылуынан туындайды. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, бұл санскрит тіліндегі "чандана" (čandana) сөзінен шыққан, ол "тұт жағуға арналған ағаш" деген мағынаны білдіреді және "шарапылық, жарқырау" мағынасындағы "candrah" және латын тіліндегі "candere" ("жарқырау, сәулелену") сөздерімен байланысты. Бұл сөз 14- немесе 15-ғасырларда ерте грек, ортағасырлық латын және көне француз тілдері арқылы ағылшын тіліне келген. Сандал ағашы Үндістан жарты аралының тропикалық белдеуінде, Малай архипелагында және Солтүстік Австралияда табиғи түрде өседі. Басты таралу ошақтары – Үндістанның құрғақ тропикалық аймақтары және Индонезияның Тимор және Сумба аралдары.
Шынайы сандал ағаштары
Сандал ағаштары – орташа мөлшердегі жартылай паразиттік ағаштар, олар еуропалық омыртқа тұқымдасына жатады. Сандал ағашы Үндістан түбегінің тропикалық белдеуінде, Малай архипелагы мен Солтүстік Австралияда табиғи түрде өседі. Негізгі таралуы Үндістанның құрғақ тропикалық аймақтарында және Индонезияның Тимор және Сумба аралдарында. Ол 16-ғасырға дейін үнді және араб сауда желілері мен қытай теңіз сауда жолдары арқылы хош иісті заттар саудасы арқылы басқа аймақтарға тарады. Австралия мен Қытайдағы сандал плантацияларында австралиялық сандал (Santalum spicatum) коммерциялық өндіріс алғанға дейін, хош иісті заттар саудасы кезінде Шығыс Азия мен Батыс Азиядағы тұтынудың көп бөлігін қамтамасыз еткен, бірақ сандал альбомы (Santalum album) дін және балама медицина саласында ең жақсы және түпнұсқа сапалы түр деп есептеледі. Santalum spicatum тұрақты көздері болғандықтан, саудагерлер осы топтың ең танымал өкілі ретінде сатады; осы туысқа жататын басқа да түрлердің ағаштары хош иісті. Олар Үндістан, Непал, Бангладеш, Пәкістан, Шри-Ланка, Австралия, Индонезия, Гавай және Тынық мұхитының басқа да аралдарында кездеседі. S. album Оңтүстік-Шығыс Азия мен Оңтүстік Үндістанда өсетін, қорғауға алынған түр. Негізгі таралуы Үндістанның құрғақ тропикалық аймақтарында және Индонезияның Тимор және Сумба аралдарында. Үндістанда сандал ағаштарының негізгі өсетін аймақтары – Карнатаканың көп бөлігі және Махараштра, Тамил Наду, Керала және Андхра Прадеш штаттарының іргелес аудандары. Үндістан, Пәкістан және Непалда сандал ағаштары мемлекеттік меншікте болғамен, олардың жинауын мемлекеттік органдар бақылайды, бірақ көптеген ағаштар заңсыз кесіледі. 2017 жылға қарай сандал майының бағасы литріне 3000 долларға жетті. S. ellipticum, S. freycinetianum және S. paniculatum, гавай сандалы (iliahi) да қолданылды және жоғары сапалы деп есептелді. Бұл үш түр 1790 мен 1825 жылдар аралығында ағаштардың қоры таусылғанға дейін кеңінен пайдаланылды (төртінші түр, S. haleakalae, тек субальпілік аймақтарда өседі және ешқашан экспортталған жоқ). S. freycinetianum және S. paniculatum қазіргі кезде салыстырмалы түрде көптеп кездеседі, бірақ бұрынғы мөлшері мен өлшеміне толыққанды жетпеді, ал S. ellipticum сирек болып қала береді. S. yasi – Фиджи және Тонга аралдарында өсетін сандал. S. spicatum ароматерапевтер мен парфюмерлер қолданады. Майдың концентрациясы басқа Santalum түрлерінен айтарлықтай өзгеше. 1840 жылдары сандал ағашы Батыс Австралияның ең ірі экспорттық тауарларының бірі болды. Майды алғаш рет 1875 жылы дистилляциялады, ал 20-ғасырдың басында Австралия сандал майының өндірісі үздіріліске ұшырады. Алайда, 1990 жылдардың соңында Батыс Австралия сандал майы қайта жанданды, ал 2009 жылға қарай жылына 200 мыңнан астам долларлық өнімге жетті, оның көп бөлігі Еуропадағы хош иісті заттар индустриясына жөнелтілді. Жалпы өндіріс азайғанмен, 2011 жылға қарай өнімнің айтарлық бөлігі Үндістандағы қымыз өндірісіне бағытталды, сондай-ақ үнді сандалымен бірге қолданылды. 2012 жылы қымыз нарығы екі майдың да ең ірі нарығы болды. Басқа түрлер: Санталум түрлеріне жатпайтын түрлер де коммерциялық мақсатта сандал ағашы ретінде қолданылады.
S. album is a threatened species indigenous to Southeast Asia and Southern India. The main distribution is in the drier tropical regions of India and the Indonesian islands of Timor and Sumba. In India, the principal sandal tracts are most parts of Karnataka and adjoining districts of Maharashtra, Tamil Nadu, Kerala and Andhra Pradesh. Although sandalwood trees in India, Pakistan, and Nepal are government owned and their harvest is controlled, many trees are illegally cut down. Sandalwood oil prices had risen to $3000 per liter by 2017. S. ellipticum, S. freycinetianum, and S. paniculatum, the Hawaiian sandalwood (iliahi), were also used and considered high quality. These three species were exploited between 1790 and 1825 before the supply of trees ran out (a fourth species, S. haleakalae, occurs only in subalpine areas and was never exported). Although S. freycinetianum and S. paniculatum are relatively common today, they have not regained their former abundance or size, and S. ellipticum remains rare. S. yasi, a sandalwood from Fiji and Tonga. S. spicatum is used by aromatherapists and perfumers. The oil concentration differs considerably from other Santalum species. In the 1840s, sandalwood was Western Australia's biggest export earner. Oil was distilled for the first time in 1875, and by the turn of the 20th century, production of Australian sandalwood oil was intermittent. However, in the late 1990s, Western Australian sandalwood oil enjoyed a revival and by 2009 had peaked at more than per year – much of which went to the fragrance industries in Europe. Although overall production has decreased, by 2011, a significant percentage of its production was heading to the chewing tobacco industry in India alongside Indian sandalwood – the chewing tobacco market being the largest market for both oils in 2012. Other species: Commercially, various other species, not belonging to Santalum species, are also used as sandalwood.
Өндіріс
Коммерциялық құнды, хош иісті майлы сандал ағашын өндіру үшін үнді сандалының (S. album) жасы кемінде 15 жыл болуы керек. Майдың шығымы ағаштың жасы мен орналасқан жеріне байланысты өзгереді; әдетте, ескі ағаштар ең жоғары май мөлшері мен сапасын береді. Үндістан жоғары сапалы Santalum album-ды өндіреді, ал FP Aromatics – ең ірі экспорттаушы. Австралия – S. album-ның ең ірі өндірушісі, көп бөлігі Кунунурра маңында, штаттың солтүстігінде Quintis (бұрынғы Tropical Forestry Services) өсіреді, ол 2017 жылы әлемдегі үнді сандалының 80% және Santanol-дың бақылауында болды. Бұрын Үндістан әлемдегі ең ірі өндіруші болған, бірақ 21-ші ғасырда Австралия оны басып озды. Шамадан тыс пайдалану осы құлдыраудың бір себебі. Дегенмен, Үндістанда этикалық плантациялар көбейіп келеді және 2030 жылға қарай қолайлы ауа райы мен бәсекеге қабілетті бағалардың арқасында Үндістан өнімді бірнеше есеге арттыруы күтілуде. Австралиялық сандал (S. spicatum) Батыс Австралияның бидайлы аймағындағы коммерциялық плантацияларда өсіріледі, онда ол отарлық дәуірден бері экономиканың маңызды бөлігі болып табылады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, WA әлемдегі ең ірі плантациялық ресурстарға ие. Сандал басқа ағаштарға қарағанда қымбат. Пайданы барынша арттыру үшін сандал ағашын тамыры мен сабағымен бірге толығымен алып тастайды, оның орнына жер бетіне жақын кесіп тастамайды. Осылайша сандал майының жоғары концентрацияланған сабақ және тамыр бөліктері де өңделіп сатылуы мүмкін. Австралиялық сандал көбінесе орындалып, жүрек ағашының мөлшеріне қарай санатталған күйінде сатылады. Бұл түрдің ерекшелігі – майды дистилляциялау үшін ақ сабақты бөлікті алып тастаудың қажеті жоқ. Бүршіктер майды алу үшін өңделеді немесе құрамында хош иіс заттары бар ұнтақтарға айналдырылады. Негізінен май өндіру үшін қолданылатын үнді сандалының сабағын дистилляциялау алдында алып тастау қажет. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Австралиялық сандал майының бір килограммы шамамен 1500 долларға, ал үнді сандал майының жоғары альфа-санталол құрамына байланысты бір килограммы 2500 долларға сатылады. Сандал тарихи түрде Тынық мұхиты аймағының саяси экономикасының дамуында маңызды рөл атқарды. Отарлау алдында сандал ағашы мәртебе, дәреже және сұлулықтың белгісі болды. Одан кейін ол отарлық кезеңде Тынық мұхиты саудасының маңызды бөлігіне айналды, өйткені ол батыстың қытай саудагерлерімен сәтті сауда жасаған аздаған ресурстарының бірі болды. Бұл батыс саудасы аймақтағы сандал өндірісіне қысым жасады. Океаниядағы Полинезия патшалығы Тонгада әлеуметтік иерархияның бұзылуынан, «фаху» деп аталатын, жергілікті бәсекелестікті күшейтіп, ақырында өнімді артық жинауға әкелді, нәтижесінде сандал ағашының (жергілікті атауы «ахи») қатты азаюы байқалды. Сандалдың барлық ресурстары екі жылдың ішінде таусылды. Тонга халқының «фаху» деп аталатын ерекше әлеуметтік динамикасы бар. Бір жағынан, фахуның туыстық жүйесі қазіргі Тонгада биологиялық әртүрлілікті және тұрақтылықты қамтамасыз ете алады. Бірақ екінші жағынан, ахи ағашының өсіп-өнуіне себеп болған басты фактор – фаху әдет-ғұрыптарына қарсы шыққан фермерлердің қорғаныс әрекеттері болды. Сандал нарықта құнды болғандықтан, төмен дәрежелі отбасы мүшелері рұқсатсыз ағаштарды жыртып, көптеген фермерлерді өз ағаштарын қорғаныс ретінде жыртуға итермеледі, осылайша өнімнің артық жиналуына әкелді. 2007 жылы Майк Эванс тонгалық сандалдың шамадан тыс жиналуы және ресурстарды тауарландыру мен жекешелендірудің әлеуметтік-экологиялық салдары туралы ғылыми есеп жариялады. Эванс мынадай қорытынды жасады: «жекешелендірілген жер иелігін қолданудың қысқа мерзімді экологиялық пайдасы қандай болмасын, өйткені жеке меншік тек әлеуметтік байланыстарды бөлшектеумен ғана шектелмейді, сонымен қатар ол аймақтық экологияны да бөлшектеуге әкелуі мүмкін».
Иісі
Сандал майының ерекше иісі жұмсақ, жылы, тегіс, қаймақтай, сүтті, құнды ағаш иісімен ерекшеленеді. Оның сапасы мен иіс профилі ағаштың жасына, орналасқан жеріне және дистиллятордың шеберлігіне тікелей байланысты. Ол шығыс, ағаш, фужер және шипр отбасыларына жататын парфюмерияларға ұзақ сақталатын, ағаш тәрізді негіз береді, сондай-ақ гүлді және цитрус хош иістері үшін фиксатор ретінде қолданылады. Парфюм құрамында аз мөлшерде қолданылғанда, ол фиксатор болып әрекет етеді, композициядағы басқа, тез буланатын ингредиенттердің тұрақтылығын арттырады. Сандал ағашы «флориенталдық» (гүлді янтарь) хош иісті отбасының маңызды құрамында болады – жасмин, иланг-иланг, гардения, плумерия, апельсин гүлі, тубероза сияқты ақ гүлдермен үйлестірілгенде. Сандал майы Үндістанда косметика өнеркәсібінде кеңінен қолданылады. Нағыз сандал ағашының негізгі көзі – S. album – қорғалатын түр, сондықтан оған деген сұранысты толығымен қанағаттандыру мүмкін емес. Көптеген өсімдік түрлері «сандал» деп сатылады. Santalum туысына 19-дан астам түр жатады. Саудагерлер көбінесе оған жақын түрлерден, сондай-ақ Рута тұқымдасына жататын Батыс Үндістан сандалы (Amyris balsamifera) немесе жалған сандал (Myoporum sandwicense, Myoporaceae) сияқты туыс емес өсімдіктерден алынған майды да қабылдайды. Дегенмен, осы балама көздерден алынған ағаштардың көпшілігі бірнеше ай немесе жыл ішінде иісін жояды. Изоборнил циклогексанол – табиғи өнімге балама ретінде жасалған синтетикалық хош иісті зат. Сандалдың негізгі құрамында санталолдың екі изомері (шамамен 75%) бар. Ол ароматерапияда және сабын жасауда қолданылады.
Бөлшектер/ мүсіндер
Сандал ағашы кесуге өте ыңғайлы, сондықтан дәстүрлі түрде индуістердің құдайларының мүсіндері мен скульптураларын жасау үшін осы ағаш таңдалып алынған.
Технология
Төмен флуоресценциясы мен оңтайлы сындыру көрсеткішіне байланысты сандал майы ультракүлгін және флуоресценциялық микроскопияда объектив аралық май ретінде жиі қолданылады.
Тағам
Австралияның аборигендері жергілікті сандал ағаштарының тұқымдарын, жаңғақтарын және жемістерін, мысалы, квандонгты (S. acuminatum) жейді. Австралиядағы алғашқы еуропалықтар квандонгты оның жапырақтарымен араластырып нан пісіруде, сондай-ақ жемісінен джем, пирог және тұздық жасауда қолданған. Қазіргі заманғы аспазшылар жаңғақты макадамия жаңғағының орнына немесе бадам, фундук және басқа да Оңтүстік-Шығыс Азия тағамдарының құрамында қолдануды тәжірибелеп жатыр. Майы да түрлі тағамдарда, оның ішінде тәттілерде, мұзқұймада, пісірілген тағамдарда, пудингтерде, алкогольді және алкогольсіз сусындарда, сондай-ақ желатинде дәм беру үшін пайдаланылады. Дәмдеуіш 10 ppm-нен төмен деңгейде қолданылады, ал тағамдық өнімдерде қолданылатын ең жоғары деңгей 90 ppm-ге жетеді.
Дестилляция
Сандал ағашынан май дистилляция арқылы алынады. Бумен дистилляция, сумен дистилляция, CO2 экстракциясы және еріткіштермен экстракция сияқты көптеген әдістер қолданылады. Сандал ағашы компаниялары ең көп қолданатын әдіс – бумен дистилляция. Ол төрт кезеңнен тұрады: қайнату, буға түсіру, конденсация және бөліп алу. Су жоғары температураға дейін қыздырылып, содан кейін ағаш арқылы өткізіледі. Май ағаш клеткаларының құрылымына тығыз байланысқан, бірақ будың жоғары температурасының әсерінен босатылады. Бу мен май қоспасы салқындатылып, эфир майы жиналады. Бұл процесс басқа эфир майларын дистилляциялаудан әлдеқайда ұзаққа созылады – 14-ден 36 сағатқа дейін алады, бірақ көбінесе жоғары сапалы май шығарады. Су немесе гидродистилляция – сандал ағашынан май алудың дәстүрлі әдісі, ол ағашты суға малып, май шыққанша қайнатуды қамтиды. Бұл әдіс қазіргі кезде көп қолданылмайды, себебі көп мөлшерде суды қыздыруға кететін шығындар мен уақыт көп.
Индуизм
Сандал ағашы индуистердің Аюрведасында қасиетті саналады және санскритте «чандана» деп аталады. Ағаш құдайларға табыну үшін қолданылады, ал Лакшми (Шри), ізгілік құдайы, сандал ағашында мекендейді деп есептеледі; сондықтан ол сондай-ақ Шриганда деп те аталады. Сандал ағашы пастасы құрғақ сандал ағашының бір бөлігін тас тақтаға ұнтақтап дайындалады. Суды біртіндеп қосып, қалың паста жасалады (малаялам тілінде «калабхам», ал каннада тілінде «гандха» деп аталады), содан кейін шафран немесе басқа пигменттер қосылып «чанданам» жасалады. «Чанданамды» шөптермен, хош иістермен, пигменттермен және басқа да қоспалармен араластырғанда «жавадху» пайда болады. «Калабхам», «чанданам» және «жавадху» кептіріліп, сәйкесінше «калабхам ұнтағы», «чанданам ұнтағы» және «жавадху ұнтағы» ретінде қолданылады. «Чанданам ұнтағы» Үндістанда кең таралған, сондай-ақ Непалда да қолданылады. Тирупатиде діни шаш қырқу рәсімінен кейін теріні қорғау үшін сандал пастасы жағылады. Индуизм мен Аюрведада сандал ағашы адамды құдайға жақындатады деп саналады. Сондықтан ол индуист және ведалық қоғамдарда ең көп қолданылатын қасиетті элементтердің бірі болып табылады. Бұл паста діни рәсімдер мен тойларда, діни құралдар жасауда, қасиетті бейнелерді безендіруде маңызды рөл атқарады, сонымен қатар медитация мен дұға кезінде сананы тыныштандырады деп есептеледі. Ол сондай-ақ ізбасарларға таратылады, олар оны маңдайларына, мойындарына және кеуделеріне жағады. Сандал пастасы храмдарда да, жеке үйлерде де көптеген пуджаларда қолданылады.
Джайнизм
Сандал ағашын қолдану джайнизмнің күнделікті амалдарының ажырамас бөлігі болып табылады. Сафран қосылған сандал ағашы пастасы джайнизмнің Тиртханкараларына құлшылық ету үшін қолданылады. Джайнизм дінінің монахтары мен монахтары (садхулар мен садхилар) шәкірттері мен ізбасарларына сандал ағашы ұнтағын бата ретінде шашып береді. Джайнизмнің кремация рәсімдерінде сандал ағашынан жасалған гүл шоқтарымен дене жабылады. 12 жылда бір рет өткізілетін Махамастакабишека мерекесінде Гомматешвара мүсіні сүт, қамыстың шырыны, сафран пастасы сияқты құйылатын сұйыдықтармен жуылып, майланады, содан кейін сандал ағашы, сары түс және қызыл ұнтақтары себіледі.
Буддизм
Сандал ағашы Пали канонының әртүрлі сутталарында еске алынады. Кейбір буддалық дәстүрлерде сандал ағашы падма (лотос) тобына жатады және Амитабха Буддамен байланыстырылады. Кейбір адамдар сандалдың иісі құштарлықты өзгертеді және медитация кезінде сананы серкеп ұстайды деп сендіреді. Сондай-ақ, ол Будда мен гуруға құрбан ететін хош иістің ең көп таралған түрлерінің бірі болып табылады.
Суфизм
Суфизмнің үнді нұсқаларында шәкірттер құрметті суфидің қабіріне құлшылық белгісі ретінде сандал ағашы пастасын жағады. Бұл дәстүрді ең көп Үндістан субконтинентіндегі ізбасарлар сақтайды. Тамил мәдениетінде, діни сеніміне қарамастан, суфи қасиеттілерінің қабірлеріне құрмет және құлшылықтың белгісі ретінде сандал ағашы пастасы немесе ұнтағы жағылады.
Шығыс Азия діндері
Шығыс Азияда сандал ағашы (檀木) – қытай, корей және жапондықтардың құлшылық етулерінде және түрлі салтанаттарда ең көп қолданылатын хош иіс материалдарының бірі. Кейбір даосистік секталар, Мин дәуірінің даосистік нұсқаулығына сүйене отырып, құлшылықта хош иіс ретінде сандал ағашын (сондай-ақ бензоин шайырын және ладанды) қолданудан жаңылған. Корея шаманизмінде сандал ағашы – Өмір ағашы деп есептеледі. Ол буддизмнің шығысқа қарай кеңеюімен бірге Қытайға, Корея түбегіне және Жапонияға жеткен.
Зороастризм
Зороастрийлер ағаргянюға – отты сақтайтын ыдысқа (гуджарати тілінде ағияри, парсы тілінде дар е мехр деп аталады) – сандал ағашынан бұтақтар ұсынады, осы арқылы діни рәсімдер кезінде отты жандырып тұрады. Отты күтіп ұстаушы діни қызметкерлер рәсімді аяқтағаннан кейін, қатысушыларға ағаргянюға жақындасып, өздерінің сандал ағаштарын отқа салуға рұқсат етіледі. От зороастрий дінінде ежелден бері қасиетті символ болып есептеледі және храмдардағы отты үнемі жандырып тұру өте маңызды деп саналады. Сандал ағашы өртке өте сезімтал болғандықтан, осы мақсатқа өте жақсы қолданылады. Сонымен қатар, Ясна мен Яшт (қасиетті кітаптар) бұл ағашты отқа жарайтын отын ретінде қабылдаған. Ол от ғибадатханасындағы оттың барлық үш сатысына, соның ішінде Аташ Дадгаларына ұсынылады. Сандал ағашы дивоға – зороастрийлердің үйлерінде сақталатын кішкентай шамға ұсынылмайды. Көбінесе мобадқа (пастырға) сандал ағашымен бірге ақша да сыйланады. Зороастрий қауымында сандал ағашы сухад деп аталады. От ғибадатханасындағы сандал ағашы зороастрий дүкендерінен көбінесе қымбатқа сатылады. Ол от ғибадатханасы үшін табыс көзі болып табылады.