Кіріспе
1515-1568 жж. (шамамен 1515 – 30 желтоқсан 1568) – ағылшын ғалымы және тәлімдік жазушысы, көркем проза стилімен, ана тілін дамытумен және білім беру теорияларымен танымал. Ол Эдуард VI, Мэри I және Елизавета I басқармаларында қызмет етті, ал бұрын 1548-1550 жылдар аралығында Елизаветаға грек және латын тілдерін оқытқан.
Roger Ascham (/'//æ//s//k//ə//m/; c. 151530 December 1568) was an English scholar and didactic writer, famous for his prose style, his promotion of the vernacular, and his theories of education. He served in the administrations of Edward VI, Mary I, and Elizabeth I, having earlier acted as Elizabeth's tutor in Greek and Latin between 1548 and 1550.
Ерте өмір
Асхам Нортхеллертонға жақын, Йоркширдің Солтүстік Ридингіндегі Кирби Виске ауылында дүниеге келді. Ол Болтон бароны Скроптың кеңсе бастығы Джон Асхамның үшінші ұлы еді. Асхам деген есім Йорк маңындағы Ашхамнан шыққан. Оның анасы Маргарет Коньерс әулетінен тегін алған деген болжам бар, бірақ бұл нақты емес. Көптеген адамдар садақпен оқ атуды басқа қару-жарақтарға қарағанда тәртіпті және көп жаттығуды қажет ететін шеберлік деп санайды. Осы жеке сабақтардан кейін Асхам шамамен 1530 жылы, он бес жасында Кембридж университетіндегі Сент-Джон колледжіне жіберілді. Бұл сол кездегі ең ірі және білімді колледж еді. Асхам грек тілін зерттеуге ерекше көңіл бөлді, ол сол кезде жаңадан жаңғыртылған еді. Грек тілінің негізгі білімімен қаруланған Асхам лекция оқыды және Сент-Джон колледжінің студенттеріне тіл үйретті. Ол тілді үйренудің ең жақсы жолы – оны басқаларға үйрету деп сенді. Асхам университетте грек тілін дамытуға жасаған үлесі үшін жоғары бағаланды. Әсіресе, оның әріптесі Роберт Пембер Асхамның лекцияларын және тілді үйрету әдісін жоғары бағалады. Асхамға жазған хатында Пембер: «Эзоптың мысалын балаға түсіндіру арқылы Гомердің поэмасын естігеннен гөрі көбірек білім алуға болады» деді. Содан кейін Асхам университет тарапынан ашық лекцияларда грек тілін оқуға тағайындалды және арнайы стипендия арқылы жалақы алды. Бұл Асхам үшін маңызды оқиға болды, өйткені сол кезде университетте грек тілінен лекция оқитын арнайы оқытушы болған жоқ. Осы кезде ол Асхамның бірінші курсында оқытушы болып қабылданған сэр Джон Чек және сэр Томас Смиттің ықпалына ілесті. Чек, өз кезегінде, леди Елизаветаның тәрбиешісі Кэт Эшлидің күйеу інісі Энтони Деннимен жақын қарым-қатынаста болды. Оның кеңесшісі және досы Роберт Пембер еді, «өте білімді және грек тілінде керемет қабілеті бар адам». Ол 1533–34 жылдары бакалавр дәрежесін алды және Сент-Джон колледжіндегі стипендияға үміткер болды. Доктор Николас Меткалф сол кезде колледждің басшысы болды, «әрине, католик, және егер жас жігіт жаңа білімге берілсе немесе әріптестерінен асып түсетін болса», ол «ашық мақтаудан да, жеке көмектен де аямайтын» еді. Ол Асхамның стипендияға сайлануын қамтамасыз етті, «жаңа өнер бакалавры болғанымен, мен жолдастарымның арасында Папаға қарсы сөйлеуге мүмкіндік алдым. Бірақ қатаң сөгіс пен жазадан кейін, барлық оқытушыларға ешкімнің дауысымен маған қолдау көрсетпеу ескертілді». Сайлау күні Асхамды өзінің туған күні деп есептеді, «мендегі барлық шала білімнің және осы уақытқа дейін басқа жерде алған барлық жетістіктердің бастауы». Ол 1537 жылдың 3 шілдесінде магистр дәрежесін алды. Ол Кембриджде біраз уақыт шәкірттерге сабақ берді, олардың арасында 1544 жылы ханшайым Елизаветаның тәрбиешісі болған Уильям Гриндал болды. Томас Эштон, Шрусбери мектебінің негізін қалаушы директоры және Тюдор дәуірінің ықпалды драматургі, сонымен бірге Сент-Джон колледжінде оқыды. 1540 жылы ол Эразмның бұрынғы қарсыласы Эдвард Лиге грек және латын тілдерінде хаттар жіберді.
Елизавета I-нің мұғалімі
1548 жылдың қаңтар айында Елизавета ханшайымның тәрбиешісі Гриндал қайтыс болды. Ашам, Англиядағы ең қабілетті грек ғалымдарының бірі, сондай-ақ университеттің ресми сөйлеушісі, ханшайыммен бұрыннан хат алмасып жүрген еді. Асхамның Кэтрин Эшлиге жазған хаттарының бірінде ол жаңа қалам мен ханшайым Елизавета үшін арнайы жөнделген қаламды бірге қосқан. Сесил арқылы және он төрт жасар ханшайымның тікелей тілегімен, адмирал Сеймур мен патшайым Екатерина қолдаған Гриндал есімді тағы бір үміткерге қарсы, ол оның тәрбиешісі болып таңдалды. 1548 жылы Ашам Англияның болашақ патшайымы Елизаветаға грек және латын тілдерін, негізінен Чешунтта оқытуды бастады, және ол 1550 жылға дейін осы қызметте болды. Елизаветаның білімі туралы тәжірибесін баяндай келе, Асхам кейіннен былай деп жазды: «Шын мәнінде, оның латын, итальян, француз және испан тілдеріндегі мінсіз дайындығынан өзге, ол қазір Виндзорда күн сайын латын тілінен кейбір шіркеу пребендарилері бір апта бойы оқитынынан гөрі көбірек грек тілінде оқиды». Асхамның Елизаветаға тигізген әсері оның өмірінің соңына дейін «Месье кеткенде» сияқты поэзия жазуын жалғастырғандығынан көрінеді. Страсбург мектеп директоры Йоханнес Штурмға жазған хатында Асхам Елизаветаның студент ретінде өсуін жоғары бағалады: «Ол француз және итальян тілдерін ағылшын тілімен бірдей жақсы біледі: ол маған латын тілінде еркін және жақсы, ал грек тілінде де орташа деңгейде сөйлейді. Ол грек және латын тілінде жазғанда, одан әдемі жазуды табу қиын. Ол менің жанында Цицеронның барлық еңбектерін және Тит Ливийдің көп бөлігін оқыды, өйткені ол латын тіліндегі барлық білімін осы екі автордан алған еді. Ол таңертең грек жазбаларын оқып, содан кейін Исократтың таңдамалы сөздерін және Софоклдің трагедияларын оқитын. Мен осыларға Киприан мен Меланхтонның «Ортақ орындар» кітабын қостым».
Ричард Моррисонның хатшысы
1550 жылы Ашам сотпен белгісіз дауға түсті, ол оны «жақында болған зорлық-зомбылық пен жарақат келтіруге байланысты туған жанжал» деп сипаттады. Осының салдарынан Ашам Кембриджге қайтып келді. Ол онда болғанда Чек Ашамға Сэр Ричард Моррисонның (Морисон) хатшысы болып тағайындалғанын, ал Моррисон Карл V-ге елші болып тағайындалғанын хабарлады. Моррисонға қосылу жолында ол Брэдгеттегі Леди Джейн Грейге соғып, оны барлығы аң аулауға кеткенде Платонның «Федон» еңбегін оқып отырғанын көрді. Екеуінің бұл соңғы кездесуі көптеген суретшілер мен жазушылар үшін шабыт көзіне айналып, романтикалық сәт ретінде бейнеленді. Ашам осы лауазымда бірнеше жыл қызмет етіп, Еуропа құрлығында кеңінен саяхаттады. Елшілік Лувенге барды, онда ол университет Кембриджге қарағанда әлдеқайда нашар екенін анықтады, содан кейін Инсбрук пен Венецияға жол тартты. Ашам елші Моррисонмен аптасына төрт-бес күн грек тілінен сабақтар өткізді. 1553 жылы елшілікте болған кезде жазған хаттары кейін «Германия жөніндегі баяндама және әңгіме» деген атпен жарияланды. Бұл еңбек, мүмкін, 1550 жылдардағы Германиядағы саяси көтерілістердің тарихы болуы мүмкін, бірақ толыққанды жазылмаған. Көптеген теориялар бойынша, еңбек жоғалып кеткен, зақымдалған немесе аяқталмай қалған болуы мүмкін.
Мария I-нің латын хатшысы
Ашамның келесі жұмысы – Мэри I-нің латын хатшысы лауазымына тағайындалу болды. Лауазымға тағайындалған алғашқы бірнеше айда Ашам көптеген хаттармен көмкерілді. Англияға оралған епископ Гардинердің күш-жігері арқасында ол бұл лауазымды Мэри патшайымына жылына 20 фунт зейнетақымен, содан кейін Елизаветаға да атқарды – бұл сол өзгермелі заманда оның сабырлылығы мен сақтығына куәлік еді. 1554 жылдың 1 маусымында ол Сер Клемент Харлстонның қызы, Эссекс округының Оңтүстік Оккендоннан Маргарет Харлстонға үйленді. Одан ол кем дегенде төрт ұл және үш қыз өмірге келді. Ашам бай адам болған жоқ, Маргаретке үйленген кезде ол колледждегі грек тілі оқытушысы және университеттік публицист лауазымынан бас тартуға мәжбүр болды. Маргарет өте аз күйеужайлық әкелді, сондықтан Ашам жылдар бойы құрған байланыстары арқылы көмек іздеуге мәжбүр болды. Оның кардинал Реджинальд Поулмен болған қарым-қатынасы Ашамның патшайымнан Уолтемстоудегі (Эссекс) Солсбери Холл поместьесінің жалға алу құқығын алуына мүмкіндік берді – бұл поместье бұрын Поул отбасына тиесілі болған. "Школемастер" 1571 және 1589 жылдары қайта басылды. Оны 1711 жылы Джеймс Аптон, 1743 жылы Джон Эйтон Бикерстет Мэйор, 1863 жылы Эдвард Арбер (қайта басылымдары 1888, 1895, 1903, 1910, 1927), Дж. Холзамер (Вена, 1881) және 1888 жылы Генри Морли (Касселлдің Ұлттық кітапханасы, № 137; және қайта басылымдары) өңдеді. ХХ ғасырда ол ағылшын классикасының серияларына, мектептерде пайдалануға арналған басылымдарға енгізілді: Метхеннің ағылшын классикасы (1934, ред. Д. С. Уимстер), Дент университетінің қағаз кітаптары (1966, ред. Р. Дж. Шоук), Фолгер Шекспир кітапханасы (1967, ред. Л. В. Райан).
Хат-хабар
Асхамның хаттары 1576 жылы жиналып, жарияланды және бірнеше рет қайта басылды, соңғысы 1611 жылы Нюрнбергте жарық көрді. 1703 жылы Уильям Элстоб олардың атауын өзгертті.
Басқа жұмыстар
Германияның істері мен жағдайы туралы есеп және әңгіме 1553 жылы Джон Дей (1570) жариялады. Ашамның ағылшын тіліндегі еңбектерін Джеймс Беннетт өңдеді, ал Сэмюэл Джонсон 1771 жылы өмірбаянын жариялады, ол 1815 жылы қайта басылды. Джон Аллен Джайлс 1864–1865 жылдары 4 томдық жинақта «Токсофил» және «Школьмейстер» кітаптарынан таңдамалы хаттарды және Эдвард Гранттың өмірбаянын жариялады.