Кіріспе

Ағылшын дін қызметкері және саясаткер Стивен Гардинер (27 шілде 1483 – 12 қараша 1555) – Англия реформациясы кезеңінде қызмет еткен ағылшын католик епископы және саясаткері, королева Мэри I және король Филипптің билігінде лорд-канцлер болған.

Ерте өмір

Гардинер Бьюри-Сент-Эдмундс қаласында дүниеге келген, бірақ оның туған күні белгісіз. Оның әкесі Джон Гардинер болған болуы мүмкін, сонымен қатар ол туған қаладағы көрнекті мата саудагері Уильям Гардинер де болуы мүмкін, ол оған жақсы білім беруге тырысқан. Оның анасы Джеспер Тюдордың заңды емес қызы Хелен Тюдор деп есептелген, бірақ 2011 жылғы американдық зерттеулер бұл әйелдің басқа дін қызметкері, Томас Гардинердің анасы болғанын көрсетеді. 1511 жылы 28 жастағы Гардинер Парижде Эразммен кездеседі. Ол бұрыннан-ақ Кембридждегі Тринити-холлда оқыған, онда классикалық әдебиеттерді, әсіресе грек тілін жақсы меңгерген. Содан кейін ол канондық және азаматтық құқыққа берілді, бұл салаларда оның білімі соншалықты жоғары болды ki, ешкім оның біліктілігіне күмәндана алмады. 1520 жылы ол азаматтық құқық докторы, ал келесі жылы – канондық құқық докторы атағын алды.

Дипломатиялық мансап

Көп ұзамай оның қабілеттері кардинал Томас Уолсидің назарына түсті, ол оны өзінің хатшысы етті. Осы қызметінде ол Гертфордширдегі Мореде патша Генрих VIII және француз елшілерімен бірге болды, дәл сол кезде танымал Море шартының қорытындысы жасалды. Бұл оқиғада ол алғаш рет патшаның назарына түскен болуы мүмкін, бірақ Генрихтің қызметіне үш жылдан кейін ғана белсенді түрде қатысқан сияқты көрінеді. Вулсидің қызметінде ол, әрине, шетелдік саясат туралы білім алды. 1527 жылы ол және сэр Томас Мор Англия атынан комиссарлар болып тағайындалды, олар француз елшілерімен Италиядағы әскерді Киелі Рим императоры Карл V-ге қарсы қолдау үшін келісім жасады. Канон заңгері ретінде, ол 1527 жылы Орвиетоға патшаның ажырасу ісі Англияда қаралуына рұқсат беру үшін Папа Климент VII-ден жарлық комиссиясын алу үшін жіберілді. 1535 жылы ол Францияға елші болып тағайындалды және үш жыл бойы сол жерде қызмет етті.

Патшалық ажырасудағы рөлі

Сол жылы ол Уолсидің Францияға жасаған маңызды дипломатиялық миссиясына бірге ілесіп барды, оның сән-салтанаты мен құндылығы Джордж Кавендиштің Уолсидің өмірбаянында көрнекті түрде сипатталған. Кардиналдың сүйемелдеушілерінің арасында – бірнеше ақсүйектер мен жеке кеңесшілер – Гардинер ғана осы елшіліктің маңыздылығын түсінгендей көрінеді. Генрих Франция королі Франциск I-мен одағын нығайтуға және Арагондық Екатеринадан ажырасу жоспарына қолдау табуға аса қызығушылық танытты. Франция арқылы сапар шегіп бара жатқанда, Уолси Генрихтен өзінің хатшысы Гардинерді жаңа нұсқаулар алу үшін қайтаруды бұйырды. Уолси Гардинерді жіберуге мүлдем мүмкіндік таппайтынын мәлімдеді, өйткені ол патшаның «Ұлы ісін» ілгерілетудегі жалғыз құралы еді. Келесі жылы Уолси Гардинер мен Кембридж қаласындағы Кінгс колледжінің проректоры Эдвард Фоксті Италияға, Папамен осы мәселені ілгерілету үшін жіберді. Оның жіберген хаттары сақталған, және Гардинердің өзінің міндеттерін орындаудағы қабілетін көрсетеді. Гардинердің канондық құқықпен таныстығы оған үлкен артықшылық берді. Ол Пападан жарлық комиссиясын алуға тапсырылды, ол Уолсидің патшаның некесінің заңдылығы туралы шағымсыз шешім қабылдауына мүмкіндік беретін құқықтық принциптерді құруға бағытталған. Бұл талап негізді сылтаулармен расталғанымен, бұл ерекше және қабылданбайтын талап ретінде қарастырылды. Рим Папасы Климент VII, жақында Рим империясының бүлікші әскерлерімен Кастель Сант-Анджелода тұтқынға алынған, бірақ Орвиетоға қашып құтылған еді. Енді патшайым Екатеринаның туысы Карл V-ті ренжітуден қорқып, Климент Генрихтің некесін жою туралы нақты шешім қабылдаудан бас тартты. Оның орнына мәселе кардиналдарға жіберілді, олармен Гардинер ұзақ пікірталас жүргізді. Гардинердің тікелей өтініштері сәтті болмады. Мәселе нақты шешілмегенімен, Уолси мен Папалық легаты, кардинал Кампеджио Англияда істі қарауға мүмкіндік беретін жалпы комиссия берілді. Папаның бұл шағын жеңілдігіне риза болғанымен, Уолси оның мақсатына жеткіліксіз екенін айтты. Ол Гардинерді Климент VII-ге қажетті жарлықты беру үшін одан әрі қысым көрсетуге шақырды, тіпті ол тек патшаға және өзіне көрсетіліп, кейін жойылса да. Әйтпесе, Уолси Генрих алдындағы беделін жоғалтудан қорқады, өйткені Генрих Римге адалдығынан айнып кетуі мүмкін еді. Алайда, Климент VII сол кезде одан әрі жеңілдіктер жасаған жоқ, және Гардинер үйіне оралды. Екі легат соттарын жалпы комиссияның нұсқаулары бойынша өткізді.

Патшаның хатшысы, консервативті және абсолютист

Гардинер консервативті болған және Анна Болейннің, Кранмердің, Томас Кромвеллдің және Шіркеудегі кез келген жаңалықтардың қарсыласы болды, бірақ ол Реформацияның патша кеңестеріне күшейіп келе жатқан ықпалына наразылық білдірді. Джордж Кавендиш оның мінезін сипаттай келе, "қоңыр түсті, ілмек мұрын, тереңге батқан көздер, үнемі жиырылған қабақ, үлкен қолдар және кекшіл зиялылыққа ие болған" деді. Ол амбициялы, өзіне сенімді, тез ашуға бейім, өткір және дүниеге бейім болды. 1529 жылдың тамызының басында ол корольдің хатшысы болып тағайындалды. Ол бірнеше жыл Таунтонның архидиаконы болған. Вустер және Норфолк архидиакондықтары да 1529 жылдың қарашасына дейін және 1530 жылдың наурызында сәйкесінше көптік тізіміне қосылды; 1531 жылдың сәуірінде ол Лестер үшін барлығынан бас тартты. 1530 жылы король Кембриджден марқұм бауырының әйелімен некелесудің заңсыздығы туралы шешім шығару үшін прецедент талап етті: бұл папаның араласуынсыз мәселені шешу үшін жасалған жаңа жоспарға сәйкес келеді. Гардинер осы мәселеде сәтті болды. 1531 жылдың қарашасында король оны Вулсидің қайтысынан бері бос тұрған Винчестер епископтығымен марапаттады. Күтпеген жоғарылау корольдің сөздерімен бірге болды, бұл оны одан да құрметке бөледі, егер ол бағынышты болса, бұл оның жеке пайдасы үшін емес екенін көрсетті. Гардинер шындығында корольмен кейбір мәселелерде батыл пікір таластырған, ал Генрих оны осы жайтқа еске салды. "Мен жиі сені сынап көрдім, Гардинер", - деді ол таныс күйде, "бірақ мен сені одан да жақсы көремін, себебі мен беретін епископтық сені оған сендіреді". Дегенмен, 1532 жылы ол корольға ұнамай, "Ординарлардың жауабын" дайындау жұмысына қатысты. Осыған байланысты ол корольға өз қорғанысын жазды. Гардинер, көбінесе айтылғандай, Томас Кранмердің кеңесшілерінің бірі емес, бірақ Кранмердің өзінің сөзіне қарағанда, корольдің кеңесшісі ретінде оған "көмектескен", өйткені 1533 жылдың 23 мамырында патшайым Екатерина болмаған кезде архиепископ оның Генрихпен жасаған некесін жарамсыз деп жариялады. Содан кейін ол Марсельге жіберілді, онда қыркүйекте папа мен Франциск I-нің кездесуі өтті. Генрих Францискке күдікпен қарады, өйткені Франциск, оның одақтасы деп есептелген, бұрын ажырасу мәселесінде оның ісінің әділдігін сақтап келген. Осы кездесуде Эдмунд Боннер Генрих VIII жалпы кеңеске шағым жасағанын хабарлады, егер папа оған қарсы үкім шығаруға батылы барса. Осы шағымды және оған қоса берілген Кранмердің басқа да шағымдарын Гардинер дайындаған. 1535 жылы ол және басқа епископтар корольдің "Англия Шіркеуінің Жоғарғы Басшысы" деген жаңа атағын қорғауға шақырылды. Нәтижесінде оның танымал трактаты "De vera obedientia" пайда болды, ол корольдік үстемдікті қорғаудың ең қабілеттісі болды. "Принцтерге Құдайдың бұйрығымен мойынсұну керек", - деп жазды Гардинер, "иә, және сұрақсыз мойынсұну керек". Ол корольдердің жартылай құдайлығына және құдайлық биліктің король заңы Құдай заңы сияқты билік етуге құқығы бар екеніне сенген. Сол жылы ол Кранмермен өз епархиясына сапарға шығу туралы дауласты. Сондай-ақ, ол папаның Генрихті патшалықтан айыру туралы қысқаша үкімін жауаптап берді. Келесі жылдары ол Франция мен Германияға жасалған түрлі елшіліктерге қатысты. Ол көбінесе шетелде болды, король кеңестеріне ықпалы аз болды; бірақ 1539 жылы ол алты бапты қабылдауға қатысты, бұл епископтар Хью Латимер мен Николас Шакстонның отставкасына және протестанттық партияны қудалауға әкелді. 1540 жылы Томас Кромвеллдің өлімі кезінде ол Кембридж университетінің канцлері болып сайланды. Бірнеше жылдан кейін ол басқалармен бірге архиепископ Кранмерді алты бапқа байланысты ерестікпен айыптауға тырысты және корольдің жеке араласуы болмаса, ол сәтті болар еді. Корольдік үстемдікті қолдағанына қарамастан, ол доктриналық тұрғыдан реформацияның түбегейлі қарсыласы болды және Кранмерге қарсы пребендарлардың құйрығының жетекшісі болды деп есептеледі. Ол Генрихтің шіркеуке деген жалпы ұстанымын, әсіресе Кромвеллдің билік басында болғанда, мақұлдамады. 1544 жылы оның туысы, ол өзінің хатшысы ретінде жұмыс істеген Герман Гардинер, корольдің билігіне қатысты опасыздық үшін жазаланды, ал оның жаулары корольға ол өзінің хатшысының ойлауының жолы екенін айтты. Корольге ол Кранмерге қажет болғандай қажет болды, өйткені Гардинер корольдік үстемдікте болған кезде де Англияның сенімнен таймағанын дәлелдеуге құштар болды, ал Кранмердің билігі бұл үстемдікті қолдау үшін қажет болды. Осылайша Гардинер мен архиепископ корольдің шіркеу саясатының қарама-қарсы жақтарын ұстады; Гардинерді король архиепископқа қарсы баптарды ұсынуға ынталандырды, бірақ архиепископ соңында корольдің қорғауына сене білді. Протестантизм жоғары лауазымдарда кеңінен тарады, әсіресе корольдің Екатерина Паррға үйленгеннен кейін; патшайым өзі де бір кезде осы үшін жазаға тартылуға жақын болды, Гардинер корольдің келісімімен оның сөздерінің кейбірін сынады. Оның үйленгеннен кейін, Уинсорда төрт адам сотталды және олардың үшеуі өртеліп өлтірілді. Төртіншісі, теолог және композитор Джон Мербеке, Гардинердің араласуымен кешірілді, ол оның "тек музыкант" екенін айтты. 1546 жылы Гардинер Екатерина Паррдың туысы, қызметшісі және сенімдісі Мауд Лейнді қаралау үшін консервативті құйрыққа қатысты. Жоспар оның ерестігінің дәлелдерін табу болды, бірақ құйрық сәтсіз аяқталды және патшайымды және оның екі қызметшісін ұрлау жоспарлары іске асырылмады. Бұл Гардинердің беделін төмендетті.

Эдуард VI билік құрған кезең

Гардинердің Генри VIII-ге болған ықпалы зор болғанымен, оның аты корольдің өсиетінен шығарылды, бірақ Генри оны өзінің орындаушыларының бірі деп санағаны туралы айтылады. Генрих өсиетімен ұлы Эдуард (Эдуард VI) еңбекке жарамсыз болған кезде Англияны басқару үшін 16 адамнан тұратын Кеңес құрды. Гардинер бұл кеңеске енгізілмеді. Джейн Сеймурдың ағасы Эдвард Сеймур Сомерсет протекторы болып билікті басып алды, ол және оның Кеңесі радикалды протестанттық реформаларды енгізді. Гардинер осы реформаларға толығымен қарсы болды. Генрих VIII 1547 жылдың қаңтарында қайтыс болғаннан бастап, сол жылдың соңына дейін Гардинер кем дегенде 25 ашулы хат жазды, онда реформалардың теологиялық тұрғыдан бұрыс және конституцияға қайшы екенін дәлелдеді. Осы хаттардың көпшілігі Сомерсетке жолданды. Ол өзінің Винчестер епархиясына шіркеу билігінің келуіне қарсылық көрсетті. Оның наразылықтары Флит түрмесінде қамауға алуға әкеп соқты, ал оның епархиясына сапар оның түрмеде отырған кезінде жасалды. Ұзақ өтпей босатылғанымен, ол Кеңеске шақырылып, түсіндіру талап етті. Кейбір мәселелер бойынша қанағаттанарлық жауап бермегендіктен, Гардинер 1548 жылдың маусымында Лондон мұнарасына қамалды. Соңында оған 1550 жылдың желтоқсанынан бастап, Жеке Кеңес алдында ұзақ тыңдау өтті, ал 1551 жылдың ақпанында ол епископтығынан айырылып, мұнараға қайта оралды, онда ол билік соңына дейін (тағы екі жыл) қалды. Осы уақыт ішінде ол Лордтар палатасының алдында сөйлеу үшін Рухани Лордтардың бірі ретінде мойындалған құқығын сұрады. Оның епископтығы Кранмердің капелланы Джон Понетке берілді, ол Рочестер епископтығынан ауыстырылған еді.

Мария I патшалық құруы

Мэри I патшайым таққа отырған кезде Норфолк герцогы және басқа да жоғары дәрежелі мемлекеттік тұтқындар Гардинермен бірге Тауэрде қамауда болды; бірақ патшайым Лондонға алғаш келгенде олардың барлығын босатты. Гардинер өз епископтығына қайта орналастырылды және Лорд-канцлер болып тағайындалды, сондай-ақ ол патшайымды тәж кигізу кезінде оның басына тәжді қойды. Ол сондай-ақ оның алғашқы Парламентін ашты және біраз уақыт бойы оның басты кеңесшісі болды. Енді ол қарт жасында бұрынғы жылдары атқарған жұмысының бір бөлігін кері қайтаруға шақырылды – патшайымның тууының заңдылығын және анасының некесінің заңдылығын дәлелдеу, ескі дінді қайта орнату және корольдік билікке қатысты өзінің бұрынғы сөздерінен бас тарту. Ол өзінің "De vera obedientia" кітабына ресми Палинодия немесе бас тарту жазды деген әңгіме бар; бірақ бұл сілтеме, көбінесе, 1554 жылдың Адвент басындағы уағызына қатысты болуы мүмкін, онда кардинал (кейін Кентербери архиепископы) Реджинальд Пул патшалықты ағысқа бөлінуден босатқаннан кейін айтылған. Канцлер ретінде оған Испанияның Филипп II-мен патшайымның неке шартын келісудің қиын міндеті жүктелді, ол жалпы наразылықты бөлісті. Оны жүзеге асырғанда, ол Англия үшін шарттарды мүмкіндігінше тиімді етуге тырысты, испандықтарға елдің ішкі ісіне араласуға рұхсат етілмеуі керек екенін нақты көрсетті. Кардинал Поул тағайындалғаннан кейін және Риммен патшалықтың қайтадан татуласуынан кейін ол әлі де жоғары құрметке ие болды. Кейіннен болған қуғын-сүргінге оның қаншалықты жауапкер екені күмәнді. Ол, әрине, ерестік заңдарын қайта жаңғыртуға қабылданған актіні мақұлдады, оған ол Лордтар палатасында канцлер ретінде төрағалық етті. Ол епископ Джон Хуперге және басқа да бірнеше уағыздаушыларға дін қызметінен айыру жазасын берді. Бұл олардың тіпті дінге кірмеген жағдайда да Рим шіркеуімен татуласудан бас тартқанда, оларды өртеу үшін әлемдік билікке тапсыруға әкеп соқты. Оның епархиясында қуғын-сүргіннен зардап шеккендердің бірі де оның өлімінен кейін ғана белгілі болды; және оның қарсыластары оны жамандағанмен, оның мінезі жомарт және адамгершілік екенін көрсететін көптеген дәлелдер бар. 1555 жылдың мамыр айында ол Франциямен бейбітшілік орнату үшін ағылшын комиссарларының бірі ретінде Кале қаласына барды, бірақ олардың күш-жігері сәтсіз аяқталды. 1555 жылдың қазан айында ол Лорд-канцлер ретінде Парламентті қайта ашты, бірақ айдың соңында ауырып, денсаулығы күрт нашарлап қайтыс болды.

Өлім

Епископ Гардинер 1555 жылғы 12 қарашада Вестминстерде қайтыс болды. Ол уақытша Сент-Мэри Овери шіркеуінің мазараттық жертөлесіне жерленді, ал 1556 жылғы ақпанда оның денесі Винчестер соборіна жеткізілді. Бірқатар рәсімдерден кейін, 1556 жылғы 28 ақпанда соңғы жерлеу қызметі өтті, сол кезде оның әлі жерленбегені және қабір қазу жұмыстары жүргізілмегені тіркелді, оның мұрагерлері собор ішінде оның қабірі үшін шағын ғибадатхана салады деген үмітпен. Кейбір деректерде оның соңғы сөздері: "Erravi cum Petro, sed non flevi cum Petro" ("Петр сияқты қателестім, бірақ Петр сияқты жыламадым") деп айтылады.

Шығармалық бейнелер

Гардинер Шекспир мен Флетчердің «Генрих VIII» пьесасында маңызды рөл атқарады. Bishop Gardiner – Форд Мэдокс Фордтың «Бесінші патшайым» трилогиясындағы кейіпкер. Гардинер – Джанет Вертманның «Соммерсетке жол» романындағы маңызды кейіпкер, ол Эдвард Сеймурдың, 1-ші Сомерсет герцогінің өркендеуімен арадағы бәсекесіне орталықтандырылған. Гардинер – Хилари Мантелдің «Волк залы», «Ойғарып әкеліңіз» және «Айна мен жарық» шығармаларындағы көрнекті кейіпкер, онда ол Томас Кромвельдің кешірімсіз қарсыласы ретінде көрінеді. «Волк залы» телесериалында Гардинердің рөлін Марк Гетисс ойнады. Гардинер – Алисон МакЛеодтың 1965 жылғы «Еретик» тарихи романындағы жаман кейіпкер, протестанттық шейіт Анна Аскеудің өмірбаяны, оның өлім жазасына кесілуіне Гардинер басты себепкер болған. Гардинерді 1998 жылғы «Елизавета» фильмінде Теренс Ригби ойнады, онда ол Ридольфи қастандығына қатысқан және Елизавета I-нің біркелкілік заңына қарсы күрескен жаман епископ ретінде бейнеленген; шындығында, Гардинер Елизавета таққа отырғанға дейін қайтыс болған. Гардинердің дәлірек бейнеленуін BBC-нің «Генрих VIII-нің алты әйелі» және «Елизавета R» драмаларында (екеуінде де оны Базил Дигнам ойнайды) көруге болады. «Тюдорлар» телесериалында Гардинерді Саймон Уорд ойнады. 2022 жылғы Starz сериалында «Элизабет» Гардинердің рөлін Алекс Маккуин ойнады.