Пьер Эспри Радиссон: Француз саяхатшысы және тері саудагерінің өмірі
Pierre-Esprit Radisson
Пьер Радиссон: француздық саяхатшы, тері саудагері. "Hudson's Bay Company" құрылуына себепкер болды. Англия мен Франция қызметінде болған өмірі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз тері саудагері және зерттеуші (1710 жылы қайтыс болған)
French fur trader and explorer (d. 1710)
Пьер Эспирт Радиссон (1636/1640–1710) – француз құре де буа және Жаңа Франциядағы зерттеуші. Ол көбінесе әйелінің інісі Медар де Грозельермен байланыстырылады. Радиссон мен Грозельердің ағылшын қызметіне өтуі Гадсон шығанағы компаниясының құрылуына себеп болды. Оның мансабы Ұлыбритания мен Франция арасындағы үнемі ауысуларымен ерекшеленді. Оның бейнесі оның өзінің жазбаларында және Жаңа Францияда, Париждің сарай шетінде, алыс Хадсон шығанағында және кейінгі Стюарт Лондонында оны кездестірген адамдардың айғақтарынан басқа ешқайда табылмайды. Радиссонның өмірін әр түрлі жағдайларда қарастыру қажет: өзінің өмірін баяндаушы ретіндегі жетістіктері, зерттеулерінің кеңдігі, жергілікті халықтар арасындағы тәжірибесі, жеке құрметтің маңызды құндылық болған ерте заманауи дәуірдегі адам ретіндегі және дәуірдің коммерциялық жобаларына қатысқан саудагер ретіндегі әлеуметтік қалыптасуы. Радиссонның өмірі мен жазбалары көптеген түрлі көзқараспен қарастырылған. ХХ ғасырға дейін көптеген француз канадалықтары оның Францияға сатқындық еткені туралы француз замандастарының пікірін қабылдады.
Pierre Esprit Radisson (1636/1640–1710) was a French coureur des bois and explorer in New France. He is often linked to his brother in law Médard des Groseilliers. The decision of Radisson and Groseilliers to enter the English service led to the formation of the Hudson's Bay Company. His career was particularly notable for its repeated transitions between serving Britain and France. There is no image of him other than that provided in his writings and those of the people who encountered him in New France, in Paris on the fringes of the court, on remote Hudson Bay, and in late Stuart London. Radisson should be considered in multiple contexts; for his achievement as a narrator of his own life, the range of his explorations, his experiences among the Indigenous peoples, and his social formation, both as a man of the early modern period for whom personal honour was an important value and as a working trader participating in the mercantile projects of the era. Radisson's life and writings have been interpreted from many different perspectives. Many French Canadians until the twentieth century accepted the verdict of his French contemporaries that he was a traitor to France.
Жаңа Францияға тууы және көшіп кетуі
Пьер Эсприт Радиссонның туған жері нақты белгісіз, бірақ Францияның төменгі Рон аймағында, Авиньон қаласының жанында болған болуы мүмкін. 1697 жылғы куәлігінде және 1698 жылғы өтінішінде ол өзінің жасын 61 және 62 деп көрсеткен, бұл 1636 жылы туғанын көрсетеді. Дегенмен, 1681 жылы Канададағы Жаңа Франциядағы халық санауында оның жасы 41 деп тіркелген, яғни 1640 жылы туғанын аңғартады. Бұл Авиньонға жақын орналасқан Карпентрас қаласындағы крещениелік жазбалармен сәйкес келеді, олар Радисонның әкесі Пьер Эсприт Радисон аға туралы мәліметтерді қамтиды.
Pierre Esprit Radisson's birthplace is unclear, but was likely in France's lower Rhône region near the town Avignon. In a 1697 affidavit and a 1698 petition he reported his age as 61 and 62, respectively, suggesting birth in 1636. Yet a 1681 census in New France, Canada, reported his age as 41, suggesting birth in 1640. This coheres with baptismal records from Carpentras, a city near Avignon, that concern Radisson's father, Pierre Esprit Radisson Sr.
Радисон өзінің отбасын, Хайет Радисон әулетін, Сент-Мало қаласына тегін жеткізеді, ал деректер Париж немесе Авиньонды көрсетеді. Радиссонның сөзіне сүйенсек, ол 1651 жылдың 24 мамырында Франциядан Канадаға көшіп келген. Ол екі қарындасы, Элизабет және Франсуазамен бірге келген болуы мүмкін. Олармен бірге анасының жарты қарындасы Маргарита Хает те болған болуы мүмкін, ол кейін Радисонның тері саудасымен айналысатын серігі Медар Шоар де Грозильерге үйленген. 1651 жылдың соңына қарай, осы үш әйел Трои-Ривьерде бірге тұрған.
Radisson would trace his family, the Hayet Radissons, to the town St. Malo, whereas records suggest either Paris or Avignon. According to Radisson, he emigrated from France to Canada on 24 May 1651. He may have arrived with his two sisters, Élisabeth and Françoise. They may also have been accompanied by their maternal half sister Marguerite Hayet, who would eventually marry Radisson's later fur trading partner, Médard Chouart des Groseilliers. By sometime in 1651, these three women were living together in Trois Rivières.
Мохоктардың тұтқындауы, асырап алуы және азаптаулары
1651 немесе 1652 жылы Радисон өзінің Трои-Ривьер үйінің жанында құс аулап жүргенде, аңшылық тобынан бөлініп кетті. Бірнеше адамын Мохауктардың шабуылдау тобынан өлтіргенін білгеннен кейін, оны жауынгерлер тұтқынға алды. Мүмкін, жас болғандықтан, оған мейірімді қаралған, ал мохаук тілі мен мәдениетіне қызығушылық танытқандықтан, оны асырап алып, ассимиляциялаған. Мохауктер әдетіне сәйкес, аурудан немесе соғыстан қаза болған туыстарының орнына жергілікті немесе еуропалық тұтқындарды асырап алу үшін, Радсисон Нью-Йорктегі қазіргі Шенектадидің маңында жергілікті мохаук отбасына қосылды. Радисонның интеграциясынан көп ұзамай, ол шамамен алты аптаға созылып, үш мохокпен аң аулаған кезде, ол алгонкинді адаммен кездесті, ол оны Трои-Ривьерге қайтаруға және қайтаруға сендірді. Олар бірге Радисонның мохавк серіктерін өлтіріп, 14 күн жол жүріп, қаланы көрді, бірақ мохавк патрульдері оларды тұтқынға алды. Оның асырап алған Мохок отбасы оны қорғап, қайғылы отбасыларға материалдық өтемақы төлеп, оны өлім жазасынан құтқарып, азаптауды жеңілдетті. Ирокездер қорқынышты жек көріп, оны өліммен жазалағандықтан, Радиссонның асырап алған ата-анасы оған батыл болуға кеңес берді, бірақ тым батыл емес, өйткені ирокездер кейде ерекше батыл ерлердің жүректерін жеп, олардың батылдығын алады. Радиссонның тырнақтары жырлауға мәжбүр болған кезде жұлынып, бір саусағы сүйекке дейін кесіліп, он гурондық үндісті өлімге қинаған. Келесі күні қарт кісі Радисонды ағашқа байлап, өртеп жіберді. Жас жігіт оның аяғына қызыл пышақпен шабуыл жасады. Үш күндік осындай жағдайдан кейін мохок гурон тұтқындарын алып шығып, томахокпен кейбіреулерінің басын шауып тастады, ал қалғандарын жеке отбасылар асырап алды. Ақыры босатылғаннан кейін, қатты күйзелген Радисон, ол еске түсіргендей, "барлық ауыртпалықтарым мен қайғыларым тоқтады, аздап да ауырсынуды сезінбедім. Ол маған ән айтуды бұйырады, мен оған шын жүректен келісемін". Ол өзінің өмірін сақтап қалған асырап алған ата-анасына терең ризашылық білдірді. Ирокездер үшін Радиссонның азаптаулары орташа деңгейде болған. Радисон басқа да азаптаулардың куәсі болғанын былай деп баяндады: "Олар француз әйелін өртеп жіберді; оның көкіректерін алып тастады, құрсағынан баланы алып тастады, оны жарқыратып [жарқыратып] анасына жегізді, сонда ол қысқаша өліп қалды". Радисон өзінің жаралары емделгеннен кейін бес айдай әскери экспедицияда болды.
In 1651 or 1652, while hunting fowl near his Trois Rivières home, Radisson became separated from his hunting group. After discovering its several men killed by a Mohawk raiding party, he was captured by the warriors. Perhaps because of his youth, he received fairly mild treatment and, as he showed interest in Mohawk language and culture, was adopted and assimilated. In the Mohawk custom of adopting young captives, whether indigenous or European, to replace relatives lost to disease or warfare, Radisson joined a local Mohawk family near modern day Schenectady in New York. Not long after Radisson's integration, which took about six weeks, while out hunting with three Mohawk, he met an Algonquin man who convinced him to defect and return to Trois Rivières. Together, they killed Radisson's Mohawk companions, traveled 14 days, and sighted the town, but were captured by patrolling Mohawk. The Mohawk killed the Algonquin and subjected Radisson, along with some 20 prisoners, to ritual torture. His adoptive, Mohawk family advocated for him and materially compensated the bereaved families to spare him execution and temper his torture. As the Iroquois despised cowardice and punished it with death, Radisson's adoptive parents advised him to be brave and yet not too brave, since the Iroquois also sometimes ate the hearts of exceptionally brave men to acquire their courage. Radisson's fingernails were pulled out while he was forced to sing, one finger was cut to the bone, and he watched ten Huron Indians get tortured to death. The next day, an old man burned Radisson, tied to a scaffold, and a young man drove a red hot dagger through his foot. After three days of similar treatment, the Mohawk brought out Huron prisoners and, using tomahawks, bashed in the heads of some, whereas the rest were adopted by individual families. Once eventually released, the overwhelmed Radisson found that, as he would recall, "all my pains and griefs ceased, not feeling the least pain. [My father] bids me be merry, makes me sing, to which I consented with all my heart." He felt deep gratitude to his adoptive parents, whom he described as very loving, for saving his life. By Iroquois standards, Radisson's torture had been moderate. Radisson recounts witnessing other torture: "They burned a Frenchwoman; they pulled out her breasts, and took a child out of her belly, with they broyled [broiled] and made the mother eat it, so in short she died". Sometime after his own wounds healed, Radisson spent some five months on a war party expedition.
Ирокездер мен миссионерлік жұмыстан кету
Басқа мохавк жауынгерлерімен бірге Радисон қазіргі Олбаниде (Нью-Йорк штаты) орналасқан, сол кезде голландтар бақылауында болған Оранж фортындағы сауда бекетіне сапарлады. Ол жердегі губернатор оның француз екенін анықтап, оның бостандығы үшін төлеуге уәде берді. Бірақ Радисон Мохавк ауылына қайтып оралды. Ол 1653 жылғы 29 қазанда "таңғы сағат 8-де" қашып шықты. Форт-Оранжға жеткен соң, ол бір шаруа қожалығында жасырынып, кейін иезуит миссионері Жозеф Антуан Понсетпен кездесті. Понсет оған "үлкен ұсыныс" жасады, нәтижесінде 1654 жылдың басында Голландияға оралды, алайда бұл келісімнің нақты мазмұны қазір белгісіз, бірақ ол миссионерлік қызметке байланысты болуы мүмкін. Сол жылдың соңында, 1654 жылы, Радисон Жаңа Франциядағы Трои-Ривьерге оралды. Келесі үш жыл бойы ол бірнеше миссионерлік экспедицияларға қатысты. Оның жазбаларында осы кезең туралы көп мәлімет жоқ, сондықтан оның сол кезде қайда болғаны туралы көбінесе белгісіз, тек 1655 жылғы қарашада қол қойған сату шарты ғана мәлім. 1657 жылы Радисон Онондага аймағына франко-ирокездердің бірлескен экспедициясына қатысып, Симон Ле Мойн есімді иезуит миссионеріне оның миссиясын жүзеге асыруға және тері саудасын дамытуға көмектесті. 1658 жылы жергілікті ирокездермен қарым-қатынас шиеленіскендіктен, француздар экспедицияны тоқтатып, қайтып кетті. Бірақ Радисон көп ұзамай Квебекке оралды.
With other Mohawk warriors, Radisson traveled to a trading post at Fort Orange, then controlled by the Dutch, located in present day Albany, New York. There, a governor recognized him as a Frenchman and offered to pay for his freedom. But Radisson returned to his Mohawk village. He escaped on 29 October 1653, "at 8 of the clock in the morning". Reaching Fort Orange, he was hidden at a farm, then met a Jesuit priest Joseph Antoine Poncet, who made him "a great offer", whereby he returned to Holland in early 1654 under an agreement now unclear but perhaps involving missionary work. Later that year, 1654, Radisson returned to Trois Rivières in New France. Over the next three years, he would embark on several missionary expeditions. His writings largely ignored this period, so little is known about his whereabouts during it, apart from a documented a deed of sale that he signed in November 1655. In 1657, Radisson accompanied a joint Franco–Iroquois expedition into Onondaga territory to aid a Jesuit priest named Simon Le Moyne operate his mission and to promote further fur trading. In 1658, under rising tensions with local Iroquois, the French left, ending the expedition. Radisson soon returned to Québec.
Мансап
Канада тарихындағы Радисонның ең үлкен ықпалы 1658–1684 жылдар аралығында, ол белсенді куёр де буа, тері саудагері және зерттеуші болған кезде болды. 1659 жылдың тамызында Радисон өз қарындасының күйеуі Медар Шуар де Грозельеді оны Көлінің айналасына саяхатқа шақыруға көндірді. Бұл бір жылдық сапардың мақсаты тері жинау және одан табыс табуға мүмкіндік беретін тері саудасына қатысу болды. 1659–1660 жылдардың қысында Радисон мен Де Грозелье қазіргі Висконсин штатында, Көлінің оңтүстігінде гурон, оттава, оджибва және сиу (дакота) тайпаларымен бірге өмір сүрді. Радисон қыстың көп бөлігін өткізген Оджибва ауылына келгенде, ол үш түрлі сыйлық бергенін хабарлады: ауылдың еркектеріне, әйелдеріне және балаларына. Ол ер адамдарға «бір қазан, екі шақыр, алты пышақ және қылышқа арналған жүздік», әйелдерге «20 тігіш, 50 ине, 2 қабықша, 2 піл сүйегінен жасалған тарақ, 2 ағаш тарақ, қызыл бояу, 6 қалайыдан жасалған айна», ал балаларға «латунь шамы, кішкентай қоңыраулар және түрлі түсті моншақтар» берді. Американдық тарихшы Брюс Уайттың жазуынша, Радисон мен Де Грозелье оджибва қоғамын толыққанды түсінбеген, себебі қазанды әйелдер аспаздыққа жиі пайдаланған, ал еркектерге оның қажеті болмаған. Бояу мен макияжды тек әйелдерге беру оджибва еркектерінің де әйелдері сияқты макияж жасап, беттерін бояғанын естен кетірген. Бірақ Радисон гурондықтардың өлілер тойында қазанды жиі қолданғанын білген болуы мүмкін және оджибва еркектері де оны сол тойдың өзіндік нұсқасында қолдануы мүмкін деп ойлаған. Екінші жағынан, Уайт екі француздың оджибва жыныстық рөлдерінің кейбір аспектілерін жақсы түсінгенін атап өтті: еркектерге шақыр сыйлау оджибва еркектерінің аңшы және жауынгер екенін мойындады, ал әйелдерге тігіш сыйлау оджибва әйелдерінің күріш жинағанын, бау-бақша шаруашылығымен айналысқанын, тамақ пісіргенін, балық аулағанын, қабықтан үй салғанын және кілем тоққанын көрсетті. Оджибва әйелдері тері саудасында да маңызды рөл атқарды. Кейбіреулері қысқы серіктестерге немесе саудагерлерге үйленіп, өздерінің тайпаларына артықшылықтар берген қарым-қатынастарды орнатты. Басқалары еуропалық тауарлардың үздіксіз жеткізілуін қамтамасыз ету және француздардың басқа тайпалармен сауда жасауына жол бермеу үшін француздермен бейресми қарым-қатынас орнату үшін өздерінің жыныстық тартымдылығын пайдаланды. Радисон 1660 жылдың көктемінде Оджибва ауылына барғанын және онда қарсы алу рәсімі болғанын былай баяндады: «Әйелдер бізге достық пен құттықтау белгісі ретінде, аяқтарымен жерге жатады». Радисон бастапқыда бұл әрекеттің мағынасын түсінбеді, бірақ әйелдер ашық жыныстық мінез-құлық көрсеткен кезде, олар не ұсынғанын тез түсінді. Бірнеше тайпа ақсақалдары Радисонға олардың жаулары – дакота тайпасымен сауда жасауына қарсы екенін және Де Грозельемен бірге дакота тайпасымен сауда жасамайтын болса, ауылдың тұрмысқа шықпаған әйелдерімен еркін ұйықтауға рұқсат ететінін айтты. Радисонның есебі ағылшын аудиториясы үшін жазылғандықтан, ол және Де Грозелье осы ұсынысты қабылдады ма, жоқ па, туралы нақты айтпады. 1660 жылдың 24 тамызында көптеген терілермен Квебекке оралған Радисон мен Грозелье, оларды күтіп тұрған саудагерлер терілермен бірге Еуропаға жүзіп бара алатындарына қуанды, бірақ губернатор олардың табысына қызғанды. Губернатордың тәркілегенін қайтару үшін сот арқылы сәтсіз әрекеттенгеннен кейін, Радисон мен Грозелье келесі зерттеулері үшін ағылшынның он үш колониясындағы Бостонға баруды шешті. Олар экспедицияларын қаржыландыру үшін ағылшыннан қаржы іздеуді көздеді.
Radisson's biggest influence in Canadian history dates from the period of 1658 to 1684, when he was an active coureur des bois, fur trader, and explorer. In August 1659, Radisson persuaded his brother in law, Médard Chouart des Groseilliers, to hire him for his journey around Lake Superior. The year long trip was planned to collect furs, in order to participate in the ever lucrative fur trade. In the winter of 1659–1660, Radisson and Des Groseilliers lived just south of Lake Superior in what is now Wisconsin, associating with groups of Huron, Ottawa, Ojibwa and Sioux (Dakota) Indians. When Radisson arrived at an Ojibwa village on the shores of Lake Superior, where he spent much of the winter, he later reported giving three types of presents: to the men, women and children of the village. He gave each of the men " a kettle, two hatchets [tomahawks], and six knives and a blade for a sword"; the women " 2 and 20 awls, 50 needles, 2 graters [scrapers] of castors, 2 ivory combs and 2 wooden ones, with red painte [vermilion], 6 looking glasses of tin"; and to the children " brasse rings, of small bells, and rasades [beads] of divers colors ". American historian Bruce White wrote that Radission and Des Groseilliers did not entirely understand Ojibwa society, as the kettles were typically used much more by the women for cooking than by the men. Giving paint and make up only to women overlooked the fact that Ojibwa men used make up and painted their faces just as much as Ojibwa women did. But Radisson may have learned that kettles were used prominently by the Huron in their Feast of the Dead, and thought that the Ojibwa men might use them in their own version of that feast. On the other hand, White notes that the two Frenchmen clearly understood some aspects of Ojibwa gender roles very well: the gift of tomahawks for the men acknowledged that Ojibwa men were hunters and warriors, while the gift of awls for the women reflected that Ojibwa women gathered rice, gardened, cooked, fished, built bark houses, and wove mats. Ojibwa women also played important roles in the fur trade. Some married winter partners or traders, establishing relations that gave advantages to their bands. Others used their sexuality as a way of establishing informal relations with the French in order to ensure the continued supply of European goods and prevent the French from trading with other Indians. Radisson reported on visiting one Ojibwa village in the spring of 1660, where there was a welcoming ceremony: "The women throw themselves backward on the ground, thinking to give us tokens of friendship and wellcome [welcome]". Radisson was confused at first by what the action meant, but as the women started to engage in more overtly sexual behavior, he quickly realized what they were offering. Several tribal elders informed Radisson that they did not want him trading with their enemies, the Dakota [Sioux], and that he and Des Groseilliers were free to sleep with the unmarried women of the village on condition that they did not trade with the Dakota. As Radisson's account was written for an English audience, he was vague as to whether he and Des Groseilliers took up this offer. When Radisson and Groseilliers returned to Québec on August 24, 1660, with many furs, the merchants waiting for them were delighted to be able to sail with the pelts to Europe, but the Governor was jealous of their success. After seeking unsuccessfully in the courts to regain what had been confiscated by the Governor, Radisson and Groseilliers decided to go to Boston in the English Thirteen Colonies for their next explorations. They would seek English financing there to support their expedition.
Гадсон шығанағына сауда және сапарлар
1659–1660 жылдар аралығындағы саяхаттары барысында француз зерттеушілері "тұз теңізі" деп аталатын, көптеген сапалы түктерге толы аймақ туралы әңгімелер естіген. Олар бұл атаудың Гудзон шығанағына қатысты екенін түсініп, жаңа зерттеулер үшін қаржыландыру және теңізге лайықты кемелер табуға кірісті. Канада жағалау күзеті оның құрметіне CCGS Pierre Radisson деп атады.
Throughout their 1659–1660 voyage, the French explorers had heard references to a "salt sea" as an area with an abundance of good furs. They determined the reference must be to Hudson Bay and began to seek financing and sea going ships for their new explorations. The Canadian Coast Guard named CCGS Pierre Radisson after him.
Басқа БАҚ-та бейнелеу
Американдық жазушы Синклер Льюис Минесота штатының ойдан шығарылған Радисон округінің орталығы – Гранд Республика туралы бірнеше роман жазды. Стерлинг Норт өзінің жасөсперімдер романында «Мохоктарға түскен» Радиссонның өмірі мен оқиғаларын көркемдеп суреттеді. 1941 жылғы «Гадсон шығанағы» фильмінде Радиссонның рөлін Пол Муни сомдады. CBC телеарнасының «Радиссон» (1957–1958) сериалы осы саяхатшының өміріне негізделген. Жаку Годен Радиссон рөлін ойнады. Тарихшы Мартин Фурнье Радиссон туралы академиялық өмірбаян, «Пьер Эсприт Радисон 1636–1710. Aventurier et commerçant» (2001) және жасөсперімдерге арналған тарихи романдар сериясын, «Радиссонның оқиғалары» жазды.
American writer Sinclair Lewis wrote several novels about Grand Republic, the seat of the fictitious Radisson County, Minnesota. Sterling North dramatized Radisson's life and adventures in his young adult novel Captured by the Mohawks. Radisson was portrayed by Paul Muni in the 1941 film Hudson's Bay. The CBC Television series Radisson (1957–1958) was based on the explorer's life. Jacques Godin played the character of Radisson. Historian Martin Fournier has written both an academic biography of Radisson, Pierre Esprit Radisson 1636 1710. Aventurier et commerçant (2001), and a series of historical young adult novels, The Adventures of Radisson.