Кіріспе

Канадалық және американдық саясаткер Чарльз Данкомб (28 шілде 1792 – 1 қазан 1867) 1837 жылғы Үстіңгі Канада көтерілісінің және одан кейінгі Патриот соғысының жетекшісі болды. Ол 1830-шы жылдары белсенді реформашы саясаткер ретінде танылды және банк ісі, психиатриялық емдеу орындалары және білім беру салалары бойынша бірнеше маңызды заңнамалық есептер дайындады.

Ерте өмір

Ол Томас пен Рода Тирилл Данкомбтың тұңғыш ұлы болды, 1792 жылғы 28 шілдеде Коннектикут штатының Стратфорд қаласында дүниеге келді. Ол Нью-Йорк қаласының Медициналық қоғамының жүз бір мүшесінің колледжінде медицинаны оқыды және 1819 жылы бітірді. Содан кейін ол Делавэрде және Жоғарғы Канадада қоныстанды. 1824 жылы доктор Джон Рольфпен бірлесіп, полковник Томас Талботтың қолдауымен Жоғарғы Канададағы алғашқы медициналық мектепті Санкт-Томас қаласында құрды.

Фримасондық

Жоғарғы Канададағы провинциялық Ұлы Ложа мен Англия Ұлы Ложасы арасындағы қарым-қатынас мәселесі жөніндегі пікірсайыстар колонияның конституциясы туралы саяси талқылаулармен қатар өтті. Америка Құрама Штаттарынан көшіп келген масондар тәуелсіз провинциялық Ұлы Ложаны жақтады. Дункомб – Вестминстердегі Маунт-Мория ложасының алғашқы шебері болды. 1836 жылы ол британдық ложалардан тәуелсіз Ұлы Ложа құрып, оның тұңғыш Ұлы шебері атанды. Дункомбтың Ұлы Ложасы көп ұзамай таратылды, бірақ ол бүлікке ұласқан Патриот соғысы кезінде тағы бір ложа құруға көмектесті: Оқыс ложасы. Оқыс ложасы масондық үлгісімен құрылған. Оның масондықпен айналысқан соңғы белгілі ісі – 1852 жылы Сакраментода масондық ложасын құру болды.

Жоғарғы Канаданың заң шығарушы органы

Данкомб 1830 жылы Оксфорд округінен Заң шығарушы Ассамблеяға өкіл болып сайланды. Ол бастапқыда Роберт Болдуин сияқты реформатор болған, бірақ Уильям Лайон Маккензидің радикалды реформалық қозғалысына қызығушылық танытты. 1836 жылы Данкомб американдық түрмелер, психиатриялық орталықтар мен білім беру жүйесін кеңінен зерттеп, реформаторлардың парламенттік комитетіне егжей-тегжейлі баяндама жасады. Түрмелер туралы баяндамасында Данкомб қылмыстың себебі жеке қателік емес, әлеуметтік теңсіздік екенін дәлелдеді. Ол үкіметтің міндеті тек қылмыскерді жазалау ғана емес, сонымен қатар оны жасаған әлеуметтік жағдайларды түзету екенін айтты. Оның пікірінше, бұл жасөсперім қылмыскерлерге қатысты ерекше маңызды. Данкомб түрмелерді «қылмыскерлерді оқытатын мектептер» деп қарады және оларды жоюға ұмтылды. «Дәрігер Чарльз Данкомбтың «Білім беру туралы баяндамасы», 1836 жылғы 25 ақпан, Жоғарғы Канада Парламентіне» провинциядағы жалпы білім беру жүйесін кеңейтуді қажет етті. Ол «Отбасылық келісім» ұстанған грамматикалық мектептер үлгісін қабылдамай, практикалық білім беруді жақтады; классикалық білімнің нақты өмірде пайдасы шектеулі, ал білім беру студенттерді осы өмірге дайындауы керек. Данкомбтың баяндамасына негізделген заң жобасы 1836 жылғы 4 сәуірде Ассамблеяда қабылданды, бірақ «Отбасылық келісім» басымдығы бар заң шығару кеңесі оны мақұлдамады. Алайда, оның көптеген қағидалары кейіннен, көтерілістен кейін енгізілді, олардың ішінде сайланатын мектеп басқармалары, қыздарға білім беру, нормалды мектептер құру, оқулықтарды бекіту және діни нанымдарына қарамастан білім беру. 1836 жылғы провинциялық сайлауда «Оранж ордені» тарапынан зорлық-зомбылық пен сайлаудағы алаяқтық туралы көптеген шағымдар болды. Лейтенант-губернатор сэр Фрэнсис Бонд Хед сайлауды бақылады, бірақ науқан барысында консерваторлардың пайдасына тікелей араласты. Реформаторлар оның консерватор кандидаттарға дауыс беру үшін жаңа иммигранттарға заңсыз жер участақтарын бергеніне наразылық білдірді. Жаңа консерваторлық басымдығы бар Ассамблея олардың петициясын тыңдаудан бас тартқан кезде, Данкомб оны британ үкіметіне ұсынуға міндеттелді. Ол 1836 жылдың жазында Лондонға сапар шекті, бірақ Отарлау кеңсесі оны қабылдаудан бас тартты. Данкомб қараша айында елге оралғанға дейін 14 жасар ұлының қазасына түсіп, көңілі толық қалды. Самуэль Лунт сияқты, оның реформалық Ассамблея мүшесі және көтеріліс ұйымдастырушысы, ол 1837 жылы қоғамдық өмірден толығымен шеттеді.

Көтеріліс және аңшылар үйі

1837 жылдың желтоқсан айында Данкомб Торонтодағы Маккензидің көтерілісі туралы хабар естіді. Данкомб Роберт Алвей, Финлей Малколм, Элиаким Малколм, Енох Мур және Джошуа Доанмен бірге 8 желтоқсанда 200-ге жуық адамды жинап, Торонтоға қарай жорыққа шықты; бұл кейде Батыс көтерілісі деп аталады. Олардың жолына бірнеше жүз көтерілісші қосылды, бірақ Маккензидің жеңілгенін және полковник Аллан МакНаб басқаратын әскер оларды тоқтатуға келе жатқанын білгеннен кейін 13 желтоқсанда Гамильтон маңында тарап кетті. Данкомб пен Элиаким Малколм АҚШ-қа қашып кетті. Данкомб Оқысшалар ложасының (Hunters' Lodge) негізгі ұйымдастырушысы болды, ол Кливлендтегі Бас Ложасы бар құпия, масондық сияқты әскери ұйым еді. Бұл ұйым Ұлы көлдер мен Сент-Лоуренс айманындағы ложаларға 40 000-нан астам адамды қабылдады. Олар 1838–39 жылдары Патриот соғысын бастады, бұл АҚШ пен Ұлыбританияны соғысқа жақын әкелді. 1838 жылдың қыркүйегінде Кливлендте өткен конвенцияда ұйым Канаданың уақытша Республикасын жариялады, онда Данкомб соғысты қаржыландыру үшін Канаданың Республикалық банкін құрды. Данкомб 1843 жылы кешірілгеніне қарамастан, өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. Джошуа Доан 1839 жылы өлім жазасына кесілді.

Қашып құтылу оқиғасы

Негізгі мақала: Брант округінің тарихы, 1883, 395 б. Онтариодағы Бурфорд қалашығының жергілікті тарихы доктор Чарльз Данкомб пен оның Канададан қашуы туралы айтады. Бір жазушы оны, онтарио шекарасының батыс бөлігін өз батылдығы мен білімімен құтылуға көмектескен және бір ғасыр бұрын Скотттың якобит батырларын еске түсіретін мырзаның мәлімдемесі бойынша баяндай алды. Онтарионың Торонто қаласынан келген доктор Хейгелдің туысы Чарльз Тильден, бірнеше Хейгел отбасы мүшелерімен бірге Шотландиялық көтерілісшілердің қатарында болды. Амхерстбергке жақын жерде тұратын ол бүкіл батыс шекарамен жақсы таныс болды және сэр Фрэнсис Хедтің агенттері "төңкерісшілердің" қашуына жол бермеу үшін барлық сызыққа күзетшілер орналастырғанына қарамастан, бірінші қызығушылықтан бір ай өткеннен кейін, сақтық әлдеқайда жеңілдегенін байқады. Тилден қыстың тереңінде (қаңтар, 1838 жылы ерекше суық маусым болды) жасырынған Данкомбты көруге барды. Тилден оны әйелге ұқсатып қашып құтылуға шақырды, бұл Данкомбтың тегіс, дөңгелек бетіне мүмкіндік берді. Бұл әрекет қауіпті болды; оның басы үшін сыйлық ұсынылды, ал бүкіл елде Гранд Ривер қорығының асыл жабайылары оның бас терісі мен қанды ақшасын іздеді. Олар келесі күні ескі үлгідегі қора-қоралы құйылған шанамен үйден шығып кетті. Тилден керуші болды, Шенник ханым мен Данкомб бір-бірімен қатар отырды, соңғысы қарт фермердің әйелі болып көрінді. Шенниктің кішкентай қызы, тоғыз жасар қыз, оған "аға" деп сөйлеуді үйретті. Олар күні бойы тоқталмай жүрді, түнде олар қонақ үйде тоқтады, онда жеткілікті орын болмады, Чарльз Тильден қонақ үй қызметкерлері үшін басқа бөлмеде ұйықтауға мәжбүр болды, ал үш әйел өздері үшін бөлме алды. Өз жағдайының қызығушылығынан ұйықтай алмай, доктор Данкомб түні бойы ояу отырды. Таң атқанда олар таңғы ас ішпей, бірнеше сағаттан кейін Мичиган штатының қазіргі Марино Сити қаласының қарама-қарсысындағы ауылға жетті. Олар мейрамхананың ауласына кірді, онда сержанттың басқаруымен партияның сарбаздары болды, олар өтпелі жерді бақылап, мүмкін болса "төңкерісшілер басшысын" тұтқындауға тағайындалды. Тыныштай Тильден жылқыларын суғарып, содан кейін командадағы сержантқа "капитан" деп сұрап, мұздың қауіпсіздігін сұрады. Сержант оның қайдан келгенін сұрады. Тильден шын мәнінде, Лондоннан келгенін және әпкесі мен анасымен бірге Мичиганның қарсы жағалауындағы достарына бара жатқанын айтты, олардың есімдерін атады. Сержант бір сарбазына мұз арқылы оларға еріп өтуді бұйырды. Содан кейін олар өзеннің қалған бөлігінен жартылай жолға шықты, жас сарбаз олардың қалған бөлігін оңай таба алатынын айтты және оларды тастап кетуге дайындалды. Доктор Данкомб Чарльз Тильденге сарбазға елу цент берді, ал соңғысы оларға алғыс білдіріп отырғанда, доктор Данкомбтың оларды нұсқаумен қамтамасыз еткен сержантқа құттықтауын жіберуге өте бейім болды, бірақ басқа бақытсыздардың мүмкіндіктерін бұзады деп қорқып, осыдан бас тартты. Отбасылық келісім үкіметінің қан иттерінен қашу үшін. Бірнеше минуттан кейін ол "еркін адам" ретінде еркін жерде тұрды". Олар азық-түлік сатып алу үшін дүкенге кірді, ал Данкомб өзінің маскировкасын сақтап қалу туралы абайсызда көп ұзамай назар аударды. Канадалық республикашыл доктор Данкомбтың жиналған көпшілігі туралы хабар тарады. Ол тұтқындалудан құтылып қалды, ал сол кезде бұл өлімге әкелмек еді. Оның АҚШ-та ұзақ және табысты мансабы бар еді. Ол жалпы рақымшылыққа кірді және оның Бурфордтағы мүлкі оған қайтарылды. Чарльз Тильденнің ұлы екі жүз акрлық ферма иелігінде өмір сүрді, оны доктор Данкомб әкесінің жомарт достығын мойындау ретінде оған берді. Д. Данкомб 1851 жылы Калифорния штатының Сакраменто қаласында медицинаны жүзеге асыратын алғашқы дәрігер болды. Кейін 1858 жылы ол мемлекеттік заң шығарушы органға сайланды, бірақ азамат емес болғандықтан орыннан бас тартты. Ол келесі жылы сайланды, бірақ орыннан бас тартты. 1862 жылы ол азамат болып, мемлекеттік құрамада орын алды.

Банк қызметі

1835 жылға дейін Жоғарғы Канададағы барлық банктерге заңнамалық жарғы қажет болды; бұл оларды саяси сыбайлас жемқорлық пен манипуляцияға ұшыратты, олардың ішіндегі ең үлкені – Жоғарғы Канада банкі сияқты. Жоғарғы Канада банкі Отбасылық келісіммен бақыланды және провинцияның ақша айналымын және саудасын бақылау үшін пайдаланылды. Реформаторлар бірнеше заңнамалық стратегияларды, соның ішінде Фермерлер қоймасы сияқты несиелік кооперативтерді құруға тырысты. Бұл 1835 жылы Чарльз Данкомбтің Заң шығару жиналысы үшін дайындаған "Валюта жөніндегі есепте" аяқталды, онда Шотландияның Жоғарғы Канададағы акционерлік банк жүйесінің заңдылығы дәлелденді. Ағылшын жарғылық банктері мен шотландтық акционерлік банктерінің арасындағы ерекшелік – шотландтық банктер серіктестік ретінде қарастырылып, жұмыс істеу үшін заңнамалық актінің қажеті болмады. Акционерлік банктерде шектеулі жауапкершілік болмады, ал банктегі әрбір серіктес өздерінің жеке мүлкімен банк қарыздарының толық сомасына жауапты болды. Ал жарғылық банктер өз акционерлерін шектеулі жауапкершілікпен қорғап, оларды үлкен шығыннан сақтады, соның салдарынан олар тәуекелдікке ұштады. Шотландияның акционерлік банктері «қатты ақша саясатын» ұстанды. Олар тәуекелдікке бармады, себебі банктер банкрот болған жағдайда акционерлер толық шығынға жауапты болатын. Банктерге заңмен бекітілген жарғы қажет болмағандықтан, көптеген банктер құрылуы мүмкін болды, олар бәсекеге қабілетті және саяси ықпал мен сыбайлас жемқорлықтан еркін болды. Данкомбтің есебінен кейін Фермерлер банкі мен Халық банкі акционерлік негізде құрылды, бірақ 1838 жылы Отбасылық келісім оларды заңсыз етуге тырысты. Халық банкі 1836 жылы Уильям Лайон Маккензидің «Конституция» газетін қаржыландырды. Осыған ұқсас мәселелер АҚШ-та да болды, онда жарғылық банктер 1837-1838 жылдардағы қаржылық дағдарысқа жауапты «ақшалы аристократияны» құруда айыпталды. Тең құқықтар партиясы (Локофоктар) шотландтық жүйені енгізуді талап етті, оны олар «Еркін банк» деп атады. Патриоттық соғыс «Қолында қаруы бар Локофокизм» деп сипатталды. 1838 жылдың қыркүйегінде Кливлендте Оңшылар ложаларының съезі өткезілген кезде Данкомб «Акционерлік компания банкі тақырыбында әртүрлі ложаларға жолдау» таныстырды, онда ол Патриоттық соғысты республикалық банкпен қаржыландыруды ұсынды. Банк қысқа мерзімге құрылды. 1859 жылы ол Калифорния штатының заң шығару жиналысына Сакраменто округінен төрт өкілдің бірі болып сайланды, бірақ ол шетелдік (канадтық) заң шығарушы органға сайланғандықтан американдық азаматтығынан бас тартқаны үшін жарамсыз деп танылды. Ол американдық азамат болып, 1863 жылы округтің бес өкілі ретінде қайта сайланды.