Ортодоксия – дін саласындағы дұрыс сенімге ұстану. Христиандық, Иудаизмдегі дәстүрлер, кредолар мен кеңестерге сәйкестік. Тарихы, мәдени ерекшеліктері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нақты қабылданған сенімге, әсіресе дінде, сәйкес болу.
Adherence to the actual accepted belief, especially in religion
Ортодоксия (грекше: ὀρθοδοξία) – бұл дінде, әсіресе дінде, дұрыс немесе қабылданған сенімдерге сәйкес болу. Христиандық ішіндегі ортодоксия ежелгі дәуірде әртүрлі сенімдер мен экуменикалық кеңестерде анықталған доктриналарды қабылдауды білдіреді, бірақ әртүрлі шіркеулер әртүрлі сенімдер мен кеңестерді қабылдайды. Мұндай пікір келіспеушіліктерге тілдік және мәдени кедергілер сияқты көптеген себептер себеп болды. Шығыс православиесі мен Ориент православиесі кейде жай ғана "Ортодоксия" деп аталады. Кейбір ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Торада белгіленген барлық дәстүрлер мен бұйрықтарды сақтайтын яһудилерді көбінесе ортодоксалды яһудилер деп атайды. Сунниттік исламды кейде "ортодоксалды ислам" деп атайды.
Orthodoxy (from Greek: ὀρθοδοξία) is adherence to correct or accepted creeds, especially in religion. Orthodoxy within Christianity refers to acceptance of the doctrines defined by various creeds and ecumenical councils in Antiquity, but different Churches accept different creeds and councils. Such differences of opinion have developed for numerous reasons, including language and cultural barriers. Eastern Orthodoxy and Oriental Orthodoxy are sometimes referred to simply as "Orthodoxy". In some English speaking countries, Jews who adhere to all the traditions and commandments as legislated in the Torah are often called Orthodox Jews. Sunni Islam is sometimes referred to as "Orthodox Islam".
Буддизм
Тарихи Будда Калама Суттада айтылғандай, жазбаларға немесе догматикалық принциптерге ғана мойын бұруды сынаған. Сонымен қатар, Буддизмнің Тхеравада мектебі Пали канонына (трипитака) және Висуддимагга сияқты түсіндірмелерге қатаң бейіледі. Осы себепті Тхеравада мектебі барлық буддалық мектептердің ішінде ең ортодоксалдысы деп есептеледі, өйткені ол, әсіресе Винаяның тәртібі мен практикасы тұрғысынан, өте консервативті болып табылады.
The historical Buddha was known to denounce mere attachment to scriptures or dogmatic principles, as it was mentioned in the Kalama Sutta. Moreover, the Theravada school of Buddhism follows strict adherence to the Pāli Canon (tripiṭaka) and the commentaries such as the Visuddhimagga. Hence, the Theravada school came to be considered the most orthodox of all Buddhist schools, as it is known to be highly conservative especially within the discipline and practice of the Vinaya.
Христиандық
Классикалық христиандық қолданыста ортодокс термині ерте христиандардың сенген доктриналар жиынтығын білдіреді. Осы доктриналарды ресми түрде қалыптастыру үшін бірнеше ғасырлар бойы экуменикалық кеңестер сериясы өткізілді. Бұл ерте шешімдердің ең маңыздысы Афанасий мен Евстафийдің гомоузиан доктринасы (кейін Тринитаризм) және Никомедиялық Арий мен Евсевийдің гетероузиан доктринасы (Ариандық) арасындағы тартыс болды. 431 жылғы Ефес кеңесінде Исаны Құдай да, адам да деп анықтаған гомоузиан доктринасы шіркеуде жеңіске жетті және көптеген христиандық контекстерде ортодоксия деп аталды, себебі бұл көзқарас бұрынғы христиан шіркеуінің әкелеріне тән болды және осы кеңестерде қайта расталды. (Тринитаризмді мойындамайтын христиандардың аз бөлігі бұл терминологияға қарсы шығады). 1054 жылғы Ұлы жарылыстан кейін Батыс католик шіркеуі де, Шығыс православие шіркеуі де өзін ерекше ортодокс және католик деп санай берді. Августин «Нағыз дін туралы» еңбегінде былай деп жазды: «Дін тек католик немесе ортодокс христиандар деп аталатын, яғни шындықты сақтаушылар мен тура жолға түсушілердің қатарында ғана ізделуі керек». Уақыт өте келе Батыс шіркеуі біртіндеп «католик» атауымен танылды, ал Батыс Еуропа халқы «ортодокс» атауын Шығыс шіркеуімен байланыстыра бастады (кейбір тілдерде «католик» атауы міндетті түрде Батыс шіркеуімен теңестірілмейді). Бұл фактінің мәні – католик және ортодокс атаулары 2 және 4 ғасырларда тиісінше шіркеулік эпитеттер ретінде қолданылған. Одан бұрын, ерте Шығыс ортодокс шіркеулері мен Халкидондық христиандық 451 жылғы Халкидон кеңесінен кейін бірнеше Христологиялық айырмашылықтарға байланысты екіге бөлінді. Содан бері Шығыс ортодокс шіркеулері өздерінің теологиялық дәстүрлерінің символы ретінде ортодокс атауын сақтап келеді. Лютерандық ортодоксия – лютерандық тарихтың 1580 жылы Конкордия кітабының жазылуымен басталып, Ағарту дәуірінде аяқталған кезеңі. Лютерандық ортодоксия Контрреформациядан кейін кальвинизм және Триденттік Рим католицизміндегі ұқсас кезеңдермен қатар өтті. Лютерандық схоластика – лютерандық ортодоксия дәуірінде біртіндеп дамыған теологиялық әдіс. Теологтар өз жазбаларында және лекцияларында академиялық ортада танымал болған нео-аристотельдік ұсыныс формасын қолданды. Олар лютерандық сенімді анықтады және оны қарсыластардың сынап-қақпатына қарсы қорғады. Реформациялық ортодоксия немесе кальвинистік ортодоксия – кальвинизм тарихындағы 16-18 ғасырлардағы кезең. Кальвинистік ортодоксия Контрреформациядан кейін лютерандық және Триденттік Рим католицизміндегі ұқсас кезеңдермен қатар өтті. Кальвинистік схоластика немесе реформацияланған схоластика – кальвинистік ортодоксия дәуірінде біртіндеп дамыған теологиялық әдіс.
In classical Christian use, the term orthodox refers to the set of doctrines which were believed by the early Christians. A series of ecumenical councils were held over a period of several centuries to try to formalize these doctrines. The most significant of these early decisions was that between the homoousian doctrine of Athanasius and Eustathius (which became Trinitarianism) and the heteroousian doctrine of Arius and Eusebius of Nicomedia (Arianism). The homoousian doctrine, which defined Jesus as both God and man with the canons of the 431 Council of Ephesus, won out in the Church and was referred to as orthodoxy in most Christian contexts, since this was the viewpoint of previous Christian Church Fathers and was reaffirmed at these councils. (The minority of nontrinitarian Christians object to this terminology.) Following the 1054 Great Schism, both the Western Catholic Church and the Eastern Orthodox Church continued to consider themselves uniquely orthodox and catholic. Augustine wrote in On True Religion: "Religion is to be sought only among those who are called Catholic or orthodox Christians, that is, guardians of truth and followers of right." Over time, the Western Church gradually identified with the "Catholic" label, and people of Western Europe gradually associated the "Orthodox" label with the Eastern Church (in some languages the "Catholic" label is not necessarily identified with the Western Church). This was in note of the fact that both Catholic and Orthodox were in use as ecclesiastical adjectives as early as the 2nd and 4th centuries respectively. Much earlier, the earliest Oriental Orthodox Churches and Chalcedonian Christianity separated in two after the Council of Chalcedon (AD 451), because of several Christological differences. Since then, Oriental Orthodox Churches are maintaining the orthodox designation as a symbol of their theological traditions. Lutheran orthodoxy was an era in the history of Lutheranism, which began in 1580 from the writing of the Book of Concord and ended at the Age of Enlightenment. Lutheran orthodoxy was paralleled by similar eras in Calvinism and tridentine Roman Catholicism after the Counter Reformation. Lutheran scholasticism was a theological method that gradually developed during the era of Lutheran orthodoxy. Theologians used the neo Aristotelian form of presentation, already popular in academia, in their writings and lectures. They defined the Lutheran faith and defended it against the polemics of opposing parties. Reformed orthodoxy or Calvinist orthodoxy was an era in the history of Calvinism in the 16th to 18th centuries. Calvinist orthodoxy was paralleled by similar eras in Lutheranism and tridentine Roman Catholicism after the Counter Reformation. Calvinist scholasticism or Reformed scholasticism was a theological method that gradually developed during the era of Calvinist Orthodoxy.
Индуизм
Индуизмде православие жоқ, себебі «индус» сөзі Үндістанның Синдху өзенінен (Инд өзенінен) тыс жерде тұрған халықтың әртүрлі сенімдерін білдіреді. Бұл – мыңдаған гурулардың, басқалары пайғамбарлар деп санайтын, қабылданған үйретімдерінің тізімі. Оның негізін салған да, билігі де, бұйрығы да жоқ, тек ұсыныстар бар. Православие деген ұғымға ең жақын термин «доктринаға сәйкес болу» деген мағынада емес, «жалпы қабылданған» дәстүрлерді білдіреді. Мысалы, Таяу Шығыс діндері индуистік философиядағы доктрина ретінде қарастыруға тырысатын Санатана Дхарма, бірақ оны ең дұрысы «уақытқа бағынбаған дәстүрлер» деп аударуға болады, яғни олар доктрина мен күш арқылы емес, мыңжылдықтар бойындағы жағдайларға байланысты қабылдану мен сақталу арқылы сынақтан өтеді. Дегенмен, үнді философиясының āstika және nāstika ұғымдары тиісінше православие мен гетеродоксияға өте ұқсас, āstika – Ведалардың эпистемологиялық құзыретін қабылдағандар.
Orthodoxy does not exist in Hinduism, as the word Hindu itself collectively refers to the various beliefs of people who lived beyond the Sindhu river (Indus river) of the India. It is a record of the accepted teachings of each of thousands of gurus, who others equate to prophets, and has no founder, no authority or command, but recommendations. The term most equivalent to orthodoxy at best has the meaning of "commonly accepted" traditions rather than the usual meaning of "conforming to a doctrine", for example, what people of middle eastern faiths attempt to equate as doctrine in Hindu philosophies is Sanatana Dharma, but which at best can be translated to mean "ageless traditions", hence denoting that they are accepted not through doctrine and force but through multi generational tests of adoption and retention based on circumstantial attrition through millennia. Still, the concepts of āstika and nāstika of Indian philosophy are quite similar to orthodoxy and heterodoxy respectively, the ātiska being those who accept the epistemic authority of the Vedas.
Ислам діні
Сунни исламды кейде "Дұрыс ислам" деп атайды. Дегенмен, Исламның басқа да ғалымдары, мысалы Джон Бертон, "Дұрыс ислам" деген нәрсе жоқ деп есептейді.
Sunni Islam is sometimes referred to as "Orthodox Islam". However, other scholars of Islam, such as John Burton believe that there is no such thing as "Orthodox Islam."
Иудаизм
Православтық иудаизм – иудаизмнің дәстүрлі бағыттарын біріктіретін жалпы атау, олар қабылданған еврейлік сенімдер мен салт-дәстүрлерін толық сақтауға ұмтылады және заманауилық пен секуляризацияның әртүрлі сын-қатерлеріне қарсы біріккен. Теологиялық тұрғыдан алғанда, оның ең басты ерекшелігі – Таураттың, Жазба және Ауызша түрлерінің, Құдайдың Киелі кітаптағы Синай тауында аян еткені және содан бері адал түрде жеткізіліп келгеніне сенуі. Бұл бағыт халаханы (еврей заңын) қатаң сақтауды жақтады, оның қасиеттілігіне байланысты, оны тек қабылданған әдістермен ғана түсіндіру керек. Православтық иудаизм халаханы мәңгілік және тарихи ықпалдан тыс деп есептейді, ол өзгеріп отыратын жағдайларға сәйкес түрліше қолданылады, бірақ өзінде негізгі қағидалары өзгермейді. Православтық иудаизм орталықтандырылған діни ұйым емес. Оның түрлі топтары арасындағы қарым-қатынас кейде керіліске толы болады және православиенің нақты шекаралары туралы пікірлер қаулылысқа түседі. Дереккөздерге сәйкес, оны көбірек консервативті және жабық хареди иудаизмі мен сыртқы қоғамға салыстырмалы түрде ашық қазіргі православие иудаизміне бөлуге болады. Олардың әрқайсысы дербес ағымдардан тұрады. Олардың көпшілігі православиені иудаизмнің жалғыз нағыз түрі деп санайды және православие емес барлық түсіндірулерді заңсыз деп есептейді.
Orthodox Judaism is a collective term for the traditionalist branches of Judaism, which seek to fully maintain the received Jewish beliefs and observances and which coalesced in opposition to the various challenges of modernity and secularization. Theologically, it is chiefly defined by regarding the Torah, both Written and Oral, as literally revealed by God on biblical Mount Sinai and faithfully transmitted ever since. The movement advocates a strict observance of halakha (Jewish Law), which is to be interpreted only according to received methods due to its divine character. Orthodoxy considers halakha as eternal and beyond historical influence, being applied differently to changing circumstances but basically unchangeable in itself. Orthodox Judaism is not a centralized denomination. Relations between its different subgroups are sometimes strained and the exact limits of Orthodoxy are subject to intense debate. Very roughly, it may be divided between Haredi Judaism, which is more conservative and reclusive, and Modern Orthodox Judaism, which is relatively open to outer society. Each of those is itself formed of independent streams. They are almost uniformly exclusionist, regarding Orthodoxy as the only authentic form of Judaism and rejecting all non Orthodox interpretations as illegitimate.
Басқалар
Кеметикалық православие – Кеметизмнің бір тармағы, қазіргі ізбасарлар үшін Ежелгі Египет политеизмінің жаңадан құрылған түрі. Ол өзінің рухани тамыры Ежелгі Египет дінінен басталатынын мәлімдейді. Славян халықтық діні (Родновери) ұйымдары осы дінді православие және басқа да атаулармен сипаттайды.
Kemetic Orthodoxy is a denomination of Kemetism, a reform reconstruction of Egyptian polytheism for modern followers. It claims to derive a spiritual lineage from the Ancient Egyptian religion. There are organizations of Slavic Native Faith (Rodnovery) which characterize the religion as Orthodoxy, and by other terms.
Қарым-қатынас ұғымдары
Православие heterodoxy ('басқа ілім') немесе ереселікке қарсы тұрады. Қате доктринаны ұстанатындар, яғни жалған деп есептелетін ілімді мойындағандар еретиктер деп аталады, ал ерестік сенімдерді жарияламай-ақ, сенушілердің басты тобынан бөлініп кеткендер – схизматиктер деп аталады. Қолданылатын термин кейде ең маңызды аспектіге байланысты: егер біріктік туралы сөз болса, жік салуға баса назар аударылуы мүмкін; доктриналық дұрыстық туралы сөз болса, ереске баса назар аударылуы мүмкін. Ереске қарағанда жеңіл бұрмалау әдетте қателік деп аталады, себебі ол толық ажырасуға жеткілікті ауыр емес, бірақ қарым-қатынасқа елеулі әсер етеді. Кейде қателік толыққанды ерестерді де, шағын қателіктерді де қамту үшін қолданылады. Адиафора – христиандардың заңды түрде келіспеуіне мүмкіндік беретін, бірақ сенімге маңызды емес доктриналар немесе амалдар. Православие ұғымы ұйымдасқан монотеизмнің көптеген түрлерінде кең таралған. Дегенмен, көпқұдайлылық немесе анимистік діндерде ортодоксальды сенім көбінесе аса баса назар аударылмайды, онда догма туралы түсінік аз немесе мүлдем жоқ, ал доктрина мен теологияның әртүрлі түсіндірмелері белгілі бір жағдайларда көтеріледі және кейде тіпті ынталандырылады. Мысалы, синкретизм монотеистік емес (әсіресе, жазбаларға негізделмеген) діндерде әлдеқайда кең рөл атқарады. Көпқұдайлылықта басымдыққа ие норма көбінесе ортопраксия ("дұрыс амал") болып табылады, ортодоксияның "дұрыс сенімі" емес.
Orthodoxy is opposed to heterodoxy ('other teaching') or heresy. People who deviate from orthodoxy by professing a doctrine considered to be false are called heretics, while those who, perhaps without professing heretical beliefs, break from the perceived main body of believers are called schismatics. The term employed sometimes depends on the aspect most in view: if one is addressing corporate unity, the emphasis may be on schism; if one is addressing doctrinal coherence, the emphasis may be on heresy. A deviation lighter than heresy is commonly called error, in the sense of not being grave enough to cause total estrangement, while yet seriously affecting communion. Sometimes error is also used to cover both full heresies and minor errors. Doctrine or practices not regarded as essential to faith, with which Christians can legitimately disagree, are known as adiaphora. The concept of orthodoxy is prevalent in many forms of organized monotheism. However, orthodox belief is not usually overly emphasized in polytheistic or animist religions, in which there is often little or no concept of dogma, and varied interpretations of doctrine and theology are tolerated and sometimes even encouraged within certain contexts. Syncretism, for example, plays a much wider role in non monotheistic (and particularly, non scriptural) religion. The prevailing governing norm within polytheism is often orthopraxy ('right practice') rather than the "right belief" of orthodoxy.