Кіріспе

Ирландиялық саясаткер (1889–1984)

Шон Фрэнсис МакЭнти (Seán Mac an tSaoi; 23 тамыз 1889 – 9 қаңтар 1984) – ирландиялық Fianna Fáil саясаткері, 1959 жылдан 1965 жылға дейін Tánaiste қызметін атқарған, 1957 жылдан 1961 жылға дейін әлеуметтік әл-ауқат министрі, 1957 жылдан 1965 жылға дейін денсаулық сақтау министрі, 1941 жылдан 1948 жылға дейін жергілікті басқару және халық денсаулығы министрі, 1939 жылдан 1941 жылға дейін өнеркәсіп және сауда министрі, 1932 жылдан 1939 жылға дейін және 1951 жылдан 1954 жылға дейін қаржы министрі болды. 1918 жылдан 1969 жылға дейін Течта Дала (ТД) депутаты болды. Ол қайтыс болған кезде Бірінші Дэйлдің соңғы тірі қалып қойған мүшесі еді.

Ерте өмір

Джон МакЭнти 1889 жылдың 23 тамызында Белфаст қаласындағы 47-ші Кинг-стритте дүниеге келді. Ол Джеймс МакЭнтинің, мейрамхана иесінің, және оның әйелі Мэри Оуэнстің ұлы болды, екеуі де Монағаннан шыққан. 1901 және 1911 жылдары отбасының мекенжайы 49 Кинг-стрит болды. Джеймс МакЭнти Белфаст корпорациясының белгілі ұлтшыл мүшесі және Джо Девлин депутатының жақын досы болды. МакЭнти Санкт-Мари христиан бауырлары мектебінде, Санкт-Малахи колледжінде және Белфаст қалалық технологиялық колледжінде білім алды, онда ол электр инженері дипломын алды. Оның алғашқы саяси қатысуы Белфаст қаласындағы Ирландия социалистік-республикалық партиясымен байланысты болды. Ол кәсіби одақ қозғалысында тез өрлеп, қаланың кеме құрылыс шебінде кіші өкіл болды. Білімін алғаннан кейін МакЭнти Лут графтығының Дандолк қаласында инженер болып жұмыс істеді және қалада Ирландиялық еріктілердің жергілікті жасағын құруға қатысты. Ол Дандолкте жұмылдырылып, 1916 жылғы Пасха көтерілісінде Бас пошта гарнизонында шайқасты. Көтерілістегі рөлі үшін оған өлім жазасы берілді. Кейін бұл жаза өмір бойына түрмеге қамауға ауыстырылды. МакЭнти 1917 жылы жалпы кешіріммен босатылды және кейіннен 1917 жылдың қазанында Синн Фейн мен Ирландиялық еріктілердің ұлттық атқару комитетіне мүше болып сайланды. Кейіннен МакЭнти 1918 жылғы жалпы сайлауда Монаған Солтүстік округінен Синн Фейн партиясынан парламент депутаты болып сайланды.

Көтеріліс жылдары

Белфаста инженер-консультант ретінде мансабын дамытуға жасаған әрекеті 1919 жылы Тәуелсіздік соғысы басталғанда тоқталды. МакЭнти Ирландия Республикалық Армиясының Белфаст бригадасының вице-командирі болды. Ол сондай-ақ Қорғаныс министрі мен штаб-пәтердің кабинеті мен директориясы сияқты болған Еріктілер Атқару комитетінің мүшесі еді. Бірақ МакЭнти солтүстіктен шыққан санаулы Синн Фейн мүшелерінің бірі болды. 1920 жылғы 6 тамызда МакЭнти Белфаст қалалық әкімшілігінен Дэйлге "Естелік" лекциясын оқыды. Ол Дэйлге қоғамдық тәртіпті сақтауға жауапты жалғыз орган екенін, және ұлтшылдарға қарсы қырғын болып жатқанын айтты, сондай-ақ Белфаст үшін күресуге шақырды. Дэйл үкіметінің саясаты Hibernia Irredenta, яғни "Ирландияны жасылдандыру" деп аталды. Шон МакЭнти Лурган қаласында Англо-Ирландия келісіміне қол қойылғанын тойлауға арналған шараға қарсы дауыс бергені үшін Оңтүстік Монахан округіндегі мандатын тастауға шақырылды.

Азамат соғысына апаратын жол

1921 жылдың сәуірінен бастап МакЭнти Дублинге майдағы жалпы сайлауға байланысты арнайы бөлінуге қарсы науқанды басқару үшін жіберілді. Ол Белфасттың көптеген протестант жұмысшылары британдықтардың басшылығымен жұмыс істеп, барлық ирландтарды Республикаға қайта қосылуға шақырып отырғанын мәлімдеді. Сәйкесінше, Ольстер одағының кеңесі Солтүстік Ирландия шекара комиссиясының шешімін қайта қарау туралы ұсынысты қабылдамады. Бірақ Ольстер тұрғындары Джеймс Крейгті премьер-министр етіп таңдағанда, Коллинз солтүстіктегі демократияны жалған деп айыптады. МакЭнти 1921 жылғы Англо-Ирландия келісіміне Ирландияның бөліну мәселесіне байланысты қарсы дауыс берді. Одан кейінгі Азамат соғысы кезінде МакЭнти Дублиндегі Марлборо көшесіндегі пошта бөлімшесіндегі ИРА отрядына басшылық етті. Ол кейін Катал Бругамен Хамман қонақ үйінде шайқасты және 1923 жылдың желтоқсанына дейін Килменхэм және Горманстаунда ұсталды.

Еркін Мемлекеттің саясаткері

Түрмеден босағаннан кейін МакЭнти өзін инженерлік практикасына толығырақ берді, бірақ 1924 жылғы Дублин округі бойынша өткен сайлауда жеңіліске ұшырады. Ол 1926 жылы Fianna Fáil партиясының негізін қалаушы мүшесі болды және 1927 жылғы жалпы сайлауда Дублин округінен депутат болып сайланды. МакЭнти 1929 жылы Патент агенттері қауымдастығын құрды, ол Дундалк қалалық округтік кеңесінде инженердің көмекшісі болып жұмыс істеген кезде патенттерге қызығушылық танытқан. 1932 жылы МакЭнти Қаржы министрі болып тағайындалғанда, оның әріптесі, қауымдастықтың хатшысы қызметін атқарып жүрген Фрэнсис Литон, қауымдастық МакЭнти қайтып келгенге дейін "тоқтап тұр" деген хабарламаны мүшелерге таратты, себебі ол енді мемлекеттік істерге күшін жұмсауға тиіс болды. Алайда, қалған мүшелер жұмысты жалғастыруға шешім қабылдады. МакЭнти өзінің патенттік агент ретіндегі мәртебесін бағалаған болуы керек, өйткені ол Ирландия үкіметінде министрлік қызмет атқаратын 30 жылдан астам уақыт бойы тізілімде өз атын сақтап тұрды, бірақ ол патенттік бизнеске белсенді қатыспады, оны оның серіктестері жүргізді.

Бірінші Фианна Фейл үкіметінде (1932-1948)

1932 жылы Fianna Fáil алғаш рет билікке келді, MacEntee Қаржы министрі болды. Партияның протекционистік экономикалық саясатына сәйкес, оның сол жылдың наурыз айындағы бірінші бюджеті қырық үш тауар импортына жаңа баж салығын енгізді, олардың көп бөлігі Ұлыбританиядан келіп түсті. Бұл британ үкіметінің қарсы шаралар қабылдауына әкелді, ал бұл өз кезегінде Ирландия үкіметінің жауап беруіне себеп болды. Осылайша екі ел арасындағы экономикалық соғыс басталды, бірақ 1938 жылы MacEntee және басқа да жоғары лауазымды тұлғалар қол қойған келісімшарт бұл мәселені шешті. 1937 жылы Ирландия Конституциясы жөніндегі Dáil отырысында MacEntee оны «католик мемлекетінің Конституциясы» деп сипаттады. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталды және үкіметтік құрамда өзгерістер жасалды, нәтижесінде MacEntee өзінің бәсекелесі Seán Lemass-тан кейін Өнеркәсіп және сауда министрі болып тағайындалды. Осы лауазымда MacEntee маңызды Кәсіподақ заңын (1941) енгізді. 1941 жылы министрлердің тағы бір қайта құрылуы болды, соның нәтижесінде MacEntee Жергілікті басқару және халық денсаулығы министрі болды. Денсаулық сақтау саласы 1947 жылы жаңа Денсаулық сақтау министрлігіне берілді. 1948 жылғы жалпы сайлаудан кейін Fianna Fáil он алты жылдан кейін алғаш рет оппозицияға өтті.

Кейінгі Фианна Фейл үкіметтері (19511954, 19571965)

1951 жылы Фианна Фейл үкіметке қайта оралды, бірақ азшылықта болды және өмір сүру үшін тәуелсіз депутаттарға тәуелді болды. МакЭнти тағы да Қаржы министрі лауазымына қайтып келді, онда ол төлемдер балансының тапшылығымен күресудің маңызды екенін түсінді. Ол 1951 жылы кіріс салығын және импорттық тарифтерді көтерген қатаң бюджет ұсынды. Оның басты мақсаты шығындарды қысқарту және импортты азайту болды, бірақ бұл жұмыссыздықтың күрт өсуіне әкелді. Осы өсімдер 1952 және 1953 жылдарғы келесі екі бюджеттеріне де енгізілді. Көптеген адамдардың айтуынша, МакЭнтидің осы кезеңдегі жұмысы Фианна Фейлдің 1954 жылғы жалпы сайлауда жеңілуіне себеп болды. Экономиканы нашар түсіну оның саяси мансабына да зор зиян келтірді, өйткені ол бұрын Таоиштің ықтимал мұрагері деп есептелген. Бірақ қазір Шон Лемас "нақты мұрагер" ретінде қарастырылды. 1957 жылы Фианна Фейл көпшілік дауыспен қайтадан билікке оралды, ал МакЭнти Денсаулық сақтау министрі болып тағайындалды. Қаржы және экономикалық салаларды Лемас және оның іріктес министрлері басқарды, олар қорғау саясатынан еркін саудаға өтуді қалады. Осы кезеңде ол денсаулық сақтау жүйесін қайта ұйымдастырғаны, денсаулық сақтау және әлеуметтік қамтамасыз ету бөлімдерін құрғаны және Ирландияда суды фторлауды енгізгені үшін марапатталды. 1959 жылы Шон Лемас Таоиш болып сайланғанда МакЭнти Танайст болды.

Зейнеткерлік және өлім

1965 жылғы жалпы сайлаудан кейін МакЭнти 76 жасқа толып, үкіметтен зейнеткерлікке шықты. Бірақ ол үнсіз қалған жоқ. 1966 жылы ол партия басшысы және Таоиш лауазымынан кету туралы шешім қабылдағаны үшін Сеан Лемасқа сөзбен шабуыл жасады. Алайда, екі адам осыдан кейін көп ұзамай келісіп алды. МакЭнти 1969 жылы 80 жасында Dáil Éireann-нен зейнеткерлікке шықты, бұл оны Ирландия тарихындағы ең қарт TD етті. Ол Уақытша ИРА-ға теріс көзқарас білдірді. МакЭнти Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясында қызмет етіп, Грекиялық хунтаға қарсы қаулыларды жұмсартатын түзетулерді бірнеше рет ұсынды (Грекия ісін қараңыз). МакЭнти 1984 жылдың 9 қаңтарында Дублинде 94 жасында қайтыс болды.

Отбасы

1921 жылғы маусымда ол Типперри округінен шыққан, ұлттық сезімі күшті Маргарет Браунға (1893–1976) үйленді, кейін ол Александрия колледжінде, содан кейін UCD-де ирланд тілін оқытты. Маргареттің бауырларының арасында кардинал Майкл Браун, ақын және ғалым Монсеньор Падраг де Брун және жазушы Монсеньор Морис Браун болды. Шон мен Маргареттың қыздарының бірі – ирланд ақыны Маир Маха ан Саои (1922–2021) болды. Ол саясаткер Конор Круз О'Брайенге оның өліміне дейін үйленген. Олардың тағы бір қызы – Барбара МакЭнти Биггар (1928–1995), ол Ирландия елшісі Фрэнк Биггарға (1917–1974) үйленді; Барбара мен Фрэнктың үшінші ұлы – Морис Биггар (1956–2023), ол "L&H пікірсайыстарының жас жұлдызы, дипломат, адвокат, гэйлгеор, тіл білгірі және ақын" болды. Шон мен Маргареттің сондай-ақ ұлы болды – Сеймус МакЭнти (1924–2000), ол көбінесе Англияда психиатр болып жұмыс істеді, сонымен қатар Сагесон есімімен суретші ретінде танылды ("Сагтың ұлы" – MacEntee есімінің ағылшынша аудармасы, ал MacEntee – ирландтық Mac an tSaoi-ның ағылшыншасы, яғни "Дана адамның ұлы").