Кіріспе
1959 жылдан 1966 жылға дейін 4-ші Taoiseach. Шон Фрэнсис Лемасс (туған аты Джон Фрэнсис Лемасс; 15 шілде 1899 – 11 мамыр 1971) – ирландиялық Fianna Fáil саясаткері, 1959 жылдан 1966 жылға дейін Taoiseach және Fianna Fáil партиясының жетекшісі болды. Сондай-ақ, ол 1957 жылдан 1959 жылға дейін, 1951 жылдан 1954 жылға дейін және 1945 жылдан 1948 жылға дейін Tánaiste, 1957 жылдан 1959 жылға дейін, 1951 жылдан 1954 жылға дейін, 1945 жылдан 1949 жылға дейін және 1932 жылдан 1939 жылға дейін өнеркәсіп және сауда министрі, ал 1939 жылдан 1945 жылға дейін жабдықтау министрі қызметін атқарды. 1924 жылдан 1969 жылға дейін Teachta Dála (TD) депутаты болды. 1916 жылғы Пасха көтерілісіне, Тәуелсіздік соғысына және Азамат соғысына қатысқан Лемасс 1924 жылдың 18 қарашасында Дублин Оңтүстік сайлау округінен Sinn Féin партиясынан алғаш рет сайланды. Ол 1948 жылы сайлау округі жойылғанға дейін барлық сайлауда қайта сайланды, содан кейін 1969 жылы зейнетке шыққанға дейін Дублиннің оңтүстік-орталық округінен қайта сайланды. Лемасс 1926 жылы Fianna Fáil партиясын құруға белсенді қатысты және бірнеше Fianna Fáil үкіметтерінде өнеркәсіп және сауда министрі, жабдықтау министрі және Tánaiste лауазымдарын атқарды. Лемасс есімі өнеркәсіптік өсуді ынталандыру, елге тікелей шетелдік инвестицияларды тарту және Ирландия мен Еуропалық қауымдастық арасындағы берік байланыстарды орнатумен байланысты. Лемасс билік еткен жылдары жүзеге асырылған маңызды жаңартулардың бірі – тегін орта білім беруді енгізу болды, бұл бастама Лемасс Taoiseach лауазымынан кеткеннен кейін жақын арада күшіне енді.
Seán Francis Lemass (born John Francis Lemass; 15 July 1899 – 11 May 1971) was an Irish Fianna Fáil politician who served as Taoiseach and Leader of Fianna Fáil from 1959 to 1966. He also served as Tánaiste from 1957 to 1959, 1951 to 1954 and 1945 to 1948, Minister for Industry and Commerce from 1957 to 1959, 1951 to 1954, 1945 to 1949 and 1932 to 1939 and Minister for Supplies from 1939 to 1945. He served as a Teachta Dála (TD) from 1924 to 1969. A veteran of the 1916 Easter Rising, the War of Independence and the Civil War, Lemass was first elected as a Sinn Féin TD for the Dublin South constituency in a by election on 18 November 1924. Lemass was returned at each election until the constituency was abolished in 1948 when he was re elected for Dublin South Central until his retirement in 1969. He was a founder member of Fianna Fáil in 1926 and served as Minister for Industry and Commerce, Minister for Supplies and Tánaiste in successive Fianna Fáil governments. Lemass's legacy is tied to his efforts in facilitating industrial growth, bringing foreign direct investment into the country, and forging permanent links between Ireland and the European community. One of the most important modernizing reforms during Lemass's tenure was the introduction of free secondary education, an initiative that took effect shortly after Lemass retired as Taoiseach.
Ерте өмір және білім
Лемас 1899 жылғы 15 шілдеде Дублиннің Баллибрак қаласындағы Норвуд Лоджда Джон Т. Лемас пен оның әйелі Фрэнсис (Фелан) Лемас отбасында жеті баланың екіншісі болып дүниеге келді. Ол сол күнінен кейін, 1899 жылғы 21 шілдеде С.С. Альфонс және Коломба Рим-католик шіркеуінде крещениеден өтті. Отбасы шляпа және киім-кешек сататын дүкен иесі болды және Лемас өскен Капел көшесіндегі (Дублин қаласының орталығында) үй-жайда тұрды. Оның қазақ шежіресінде француз гугеноттарынан тарағандығы бар. Отбасының ішінде оның есімі тез арада Джекке өзгерді, ал 1916 жылдан кейін ол өзін Сеан деп атауды жөн көрді. Ол О'Коннелл мектебінде білім алды, онда оны зейін қоятын оқушы деп сипаттады. 1915 жылы математикадан бірінші дәрежелі марапатқа ие болды. Оның үлкен ағасы, келісімге қарсы болған офицер Ноэль 1923 жылғы маусымда ұрланып, келесі қазанда 25 жасында қаза тапты; Лемас отбасы оның келісімді жақтаған Эммет Далтон әскерімен өлтірілгенін сенді. 1920 жылғы 21 қарашада Коллинстің бұйрығымен орындалғандардың кім екені 1970 жылы IRA тарихы туралы кітабында автор Тим Пэт Куган айтқанға дейін жасырын қалды. Куган Лемасстың британдық агентті өлтіруге қатысқанын анықтады, ол "Апостолдар" атты кісі өлтірушілер тобының мүшесі ретінде Каир тобының он үш британдық агентін өлтірді (және тағы бес адамды жарақаттады). 1920 жылғы 21 қарашадағы оқиға "Қанды жексенбі" деп белгілі болды.
Келісімге қарсы
1921 жылдың желтоқсан айында Англо-ирландиялық келісімге қол қойылғаннан кейін Лемас босатылды. IRA бөлінісіп, Белфаст бойкоты операцияларына қатысуға дейін ол Беггарс Буш казармасында бір кездері оқу офицері болып қызмет етті. 1921 жылы Англо-ирландиялық келісімді талқылау кезінде Лемас де Валерамен бірге оған қарсы дауыс берген азшылықтың бірі болды. Наразылық ретінде келісімге қарсы болған тараптар Дэйлден (парламент) шығып кетті. Ирландия азаматтық соғысы кезінде Лемас Рори О'Коннордың адъютанты болды, сол кезде топ Ирландияның Жоғарғы сотының үйі – Төрт сотты басып алды. Төрт сотты басып алудың нәтижесінде азаматтық соғыс басталды, британдық тараптың қысымымен 1922 жылдың 28 маусымында еркін мемлекет тарапы ғимаратты бомбалады. Осыдан кейін Дублинде келісімді жақтаған және қарсы болған топтар арасында шайқас болды. Төрт сот екі күн бомбалаудан кейін капитуляциялады, бірақ Лемас Эрни О'Мэлли және басқа бірнеше адаммен бірге Блессингтонға қашып кетті. Олардың ұшатын колоннасы Эннискорти, Туллоу, Фернс, Балтинглас және Боррис қалаларында әрекет етті, содан кейін колонна таратылды. Лемас және О'Мэлли Томас Дерригпен бірге Дублинге оралып, IRA Шығыс командасы штабының мүшесі болды, бірақ кейіннен 1922 жылдың желтоқсанында тұтқындалып, Кураг лагерінде интернировкаға алынды. Ол қазан айына дейін жасырын түрде ұсталды, содан кейін оның мүжілген денесі Дублин тауларында табылды (қараңыз: Ирландия азаматтық соғысы кезіндегі өлім жазалары). Сеан Лемас ағасының қайтысынан кейін гуманитарлық негіздермен түрмеден босатылды. 1924 жылдың 18 қарашасында Лемас алғаш рет Синн Фейн депутаты болып сайланды.
Саяси негіздері және министрлік мансабы
1926 жылы Лемас қолдаған де Валера Синн Фейн партиясын Ирландия еркін мемлекетінің болуын мойындауға, Дэйлдің заңдылығын қабылдауға және сайланған жағдайда Дэйлге қатысудан бас тарту саясатын тоқтатуға көндіруге тырысты. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, және 1926 жылдың наурыз айында де Валера Лемаспен бірге партиядан шықты. Лемас Фианна Фейлге қолдау табу үшін елді аралап сапар шекті. Синн Фейн депутаттарының көп бөлігі жаңа партияға қосылуға көндірілді. Жаңа партия Ирландияның бөлінуіне қарсы болды, бірақ еркін мемлекеттің іс жүзіндегі бар екенін қабылдап, оны іштен республикалық жүйеге көшіруді мақсат етті. Олар даулы адалдық сертіне қарсы шығып, оны жою үшін үгіл-насихат жүргізді. Бұл жаңа партияға 1927 жылдың маусым айындағы сайлауда жақсы нәтиже көрсетуге мүмкіндік берді, олар 44 орын алды, ал ана партиясы тек бесеуге дейін азайды. Одан да маңыздысы, бұл нәтиже биліктегі Cumann na nGaedheal партиясынан үш орын ғана кем болды. Партия адалдық серті алынғанша Дэйлдегі орындарын иеленбейтінін мәлімдеді. Лемас және басқалар атынан сот ісі қозғалды. Алайда, Ирландия Республикалық Армиясының (ИРА) атқарушы кеңестің вице-президенті (премьер-министрдің орынбасары) Кевин О'Хиггинсті өлтіруі, болашақ Дэйл кандидаттары сайланған жағдайда адалдық сертіне ант беруді талап ететін жаңа заңның қабылдануына әкелді; егер ант беруден бас тартса, жалпы немесе қосымша сайлауда кандидат болуға тыйым салынды. Осылайша, де Валера мен Лемас он жыл бұрын азамат соғысында жоюға тырысқан еркін мемлекетті басқарды. Де Валера Лемасты Өнеркәсіп және сауда министрі етіп тағайындады, бұл атқарушы кеңестегі ең жоғары лауазымдардың бірі болды, және ол де Валераның барлық үш үкіметінде, тек бір рет қысқа үзіліспен, осы лауазымды атқарды.
Жабдықтар министрі
1939 жылы екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін (Ирландияда Төтенше жағдай деп аталады) Лемас жабдықтау министрі болды. Бұл ресми бейтараптығын сақтаған Ирландия үшін өте маңызды рөл болды. Мемлекет бұрын-соңды болмаған деңгейде өзін-өзі қамтамасыз етуге жетуі керек еді, және осыны қамтамасыз ету Лемасқа жүктелді; оған қолда бар аз ресурстарды ұйымдастырудың қиын міндеті тапсырылды. 1941 жылы елге қажетті тауарлардың үздіксіз ағынын қамтамасыз ету үшін Ирландия кеме компаниясы құрылды. Дегенмен, бензин, газ және кейбір азық-түлік тауарлары жетіспеушілікке тап болды. 1945 жылы Сеан Т. О'Келли Ирландия президенті болып сайланғанда, де Валера Лемассты ескі кабинет мүшелерінен гөрі Танайст лауазымына тағайындады. Алайда, сол кездегі Ирландиядағы өзгерістерге Лемас басшылығынан бөлек факторлар да әсер етті – Азамат соғысынан кейін туған жас саясаткерлердің бір буыны, Қаржы министрлігінде Т.К. Уитакердің болуы және теледидардың пайда болуы да өз рөлін атқарды. Осы бағдарлама енгізілгеннен кейін қорғау саясаты тоқтатылды және 1932 жылдан бері қолданылып келген, тіпті Лемас өзі ұсынған Өндірушілерді бақылау туралы заң да жойылды. Бағдарламаны іске асыру оңтайлы сауда жағдайларымен сәйкес келді, бұл бастаманың танымалдылығын арттырды. Алайда, 1963 жылы үкіметтің енгізген 2,5% айналым салығы саяси жағдайды нашарлатты, сол жылы өткен қосымша сайлауда үкіметтің көпшілігі бір орынға дейін азайды. Бірақ 1964 жылдың басында өткен кезекті қосымша сайлауда үкіметтің танымалдылығы қайта өсті: алдыңғы бес жылда жұмыссыздық үштен бірге төмендеді, эмиграция айтарлықтай азайды және халық саны ашаршылықтан кейін алғаш рет өсті. Бағдарламаға жауап бермеген жалғыз сектор – ауыл шаруашылығы болды. Профессор Том Гарвиннің зерттеуіне сәйкес, протекционистік саясатты алғаш рет де Валераға 1929-30 жылдары жазылған құжатта Лемас ұсынған, содан кейін 1932 жылы үкімет ауысқаннан кейін қабылданған. Ол Лемас 1930 жылдары экономиканы еркін саудадан алып тастап, 1960 жылдары қайта оралғанын, бұл мыңдаған (дауыс беруге құқығы жоқ) эмигранттарға әсер еткен қымбат қателік деп санайды. Бұл бағдарлама еркін сауданың жолын ашты. 1960 жылы Ирландия тарифтерді төмендету жөніндегі жаһандық келісім – Тарифтер мен сауда жөніндегі жалпы келісімге (ГАТТ) қол қойды. 1961 жылы Ирландия Еуропалық экономикалық қауымдастыққа мүшелікке үміткер болды, бірақ өтініші қабылданбады. Ирландияның қосылмауы Лемас үшін ең үлкен өкініш пен көңіл көшіру болды. Ирландия ақыры 1973 жылы, Лемас қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң қосылды. 1965 жылғы Бірігу шарты Лемас үкіметі мен Гарольд Уилсонның лейбористік үкіметі арасындағы Англо-Ирландия сауда келісіміне қол қоюға жағдай жасады.
Экономикалық кеңеюдің екінші бағдарламасы
1963 жылы одан да амбициялы мақсаттармен екінші бағдарлама іске қосылды. Саясаттың назар орталығында білім беруге жұмсалатын қаражат болды, оның көлемін екі есеге арттыру жоспарланды, сондай-ақ сүт өнімдерін өндіруде жоғары көрсеткіштерге қол жеткізу көзделді. Бірінші бағдарламада көңіл көншітпейтін нәтижелер берген ауыл шаруашылығы екінші бағдарламада екінші орынға қойылды – бұл Лемасс саясатының де Валераның ауылдық сайлаушыларды ұзақ жылдар бойы қолдаудан іздеуінен нақты айырмашылығын көрсетті. Екінші бағдарлама 1967 жылы Лемасс лауазымынан кеткеннен кейін тоқтатылды және бағдарламаның мақсаттары толық орындалмады.
Әлеуметтік өзгерістер
Экономикалық кеңеюдің нәтижесінде индустрияландыру мен урбанизация күшейді. Өркендеудің артуы ирландтық өмірде оқшаулану мен консерватизмнен алшақтауға әкелді. Бұл мемлекеттік теледидар қызметінің – Raidió Teilifís Éireann құрылуымен жеңілдетілді, ол 1961 жылдың 31 желтоқсанында іске қосылды. "The Late Late Show" сияқты телебағдарламалар, сондай-ақ импортталған американдық және британдық бағдарламалар көзқарастың өзгеруіне зор әсер етті. Бұрынғы буын елестете алмайтын контрацепция, католик шіркеуі және ажырасу сияқты мәселелер ашық талқыланды. Рим папасы XXIII Иоаннның паптығы және Екінші Ватикан соборы ирланд католиктерінің көзқарасының өзгеруіне айтарлықтай ықпал етті. 1963 жылы Ирландияға АҚШ президенті алғаш рет келді, ирланд эмигранттарының шөбересі Джон Кеннеди ресми сапармен келді. Оның сапары аштықтан кейінгі Ирландияның жаңа дәуірін символдайтын сияқты болды. Сапары барысында Кеннеди Уэксфорд округіндегі алыс туыстарына, сондай-ақ Дублин, Корк, Галвей және Лимерик қалаларына барды. Кейін Кеннеди Ирландияға жасаған төрт күндік сапары өте ұнағанын айтты. Содан кейін Кеннеди сол жылдың қазан айында Лемасты Вашингтонға шақырды. Бір айдан кейін жас президент Кеннеди қаза тапты. 1965 жылы "Білімге инвестиция" атты есеп жарияланды. Тәуелсіздіктің 40 жылдығына қарай, есеп жүйеде ешқандай өзгеріс болмағанын көрсететін көңілсіз сурет салды. Лемас білім министрі лауазымына Патрик Хиллери және Джордж Колли сияқты бірнеше жас және талантты адамдарды тағайындады. Олардың басшылығымен бірте-бірте өзгерістер бастала бастады. Білім берудегі ең инновациялық өзгеріс 1966 жылы Доно О'Мэлли министр болып тағайындалғанда болды. Лауазымына келгеннен кейін О'Мэлли 1969 жылдан бастап барлық мектептерде орта білім деңгейіне дейін білім тегін болатынын және студенттерді тегін автобустармен тасымалдау жүзеге асырылатынын жариялады. Бұл жоспар Лемас тарапынан қолдау тапты; алайда О'Мэлли бұл өте инновациялық және қымбат жоспарды басқа министрлермен, әсіресе Қаржы министрі Джек Линчпен талқыламады. Бірақ бұл жоспар ұзақ мерзімде қымбатқа бармады және содан бері жалғасып келеді. О'Мэлли оның жемісі пісіп жеткен кезде қайтыс болды. Лемас кезеңінде әлеуметтік қамтамасыздандыру саласында да бірқатар жақсартулар жасалды. 1960 жылы барлық жұмысшылар мен белгілі бір табыс шегінен төмен жалақы алатын қызметкерлерге еңбекке жарамсыздық бойынша зейнетақымен қамсыздандыру жүйесі енгізілді, ал 1963 жылы бірінші балаға берілетін жәрдемақылар кеңейтілді. Сонымен қатар, Ұлттық еңбек ресурстарын басқару агенттігі құрылды.
Солтүстік Ирландия
1950 жылдардағы ИРА шекаралық науқанының сәтсіздігі және Лемасстың Таоишик лауазымына тағайындалуы Солтүстік Ирландия саясатында жаңа кезеңді басталды. Ол бөлініске қарсы тұратын республикалық дәстүрдің өкілі болғанымен, оның аяқталуы алдағы уақытта күмәнді екенін және Республиканың мүддесі мәселені шешуде екенін түсінді. О'Ниллдің хатшысы Джим Малли мен ирланд мемлекеттік қызметкері Т.К. Уитакер арасында достық қарым-қатынас орнады. Көптеген құпия келіссөздер нәтижесінде О'Нилл Лемассты Белфасттағы Стормонтқа шақырды. 1965 жылдың 14 қаңтарында Лемас ең жоғары құпияда Белфастқа сапар шекті. Бұл туралы бұқаралық ақпарат құралдары мен тіпті оның кабинеті де соңғы минутта ғана хабардар болды. Кездесу Солтүстікте әртүрлі реакцияға ие болды. Алайда, Республикада бұл «Ирландияның суық соғысы» аяқталғанының немесе, кем дегенде, жағдайда жақсарудың белгісі ретінде қабылданды. Лемас сол жылдың 9 ақпанында О'Ниллді Дублинге шақырып, шақыруға жауап берді, бірақ Ұлыбританияға қарсы көрінгісі келмеді. Ирландия үкіметі АҚШ-пен байланысты дамытуға мүдделі болды, осылайша олар Пасха көтерілісінің 50 жылдығын тойлауға қатыса алатын болды. Екі лидер екі мемлекет арасындағы экономикалық ынтымақтастық, жолдар мен канализация сияқты жергілікті қызметтер, ауыл шаруашылығы (Солтүстік Ирландияны Ұлыбританияның сары май импортына қойған шектеулерінен босатуды қоса алғанда), кедендік мәселелер және халықаралық спорттық жарыстарда Ирландияның біртұтас ұсынылуы туралы мәселелерді талқылады.
Жеке өмір
1924 жылғы 24 тамызда Лемас Кэтлин Хьюзге үйленді, бұл қалыңдықтың ата-анасының наразылығын тудырды. Той Дублиннің Ренелаг ауданындағы Әулие Атының Рим-католик шіркеуінде өтті. Белгілі комедия актері Джимми О’Диа Лемас үшін куәгер болды. Оған мемлекеттік салтанатты жерлеу рәсімі жасалды және Динсграйндж зиратына жерленді. Ол лауазымды ең лайықты атқарушы, және олар кабинет басшылығының стилін үлгі еткісі келген адам болды. Кейбір тарихшылар Лемас премьер-министрлікке тым кеш келді ме деп күмәнданады, егер ол 1951 жылы де Валераны «Фианна Файл» партиясының басшысы және Таоишиг лауазымынан ауыстырғанда, Ирландия қоғамын реформалау және Ирландияны индустрияландыру процесін 1959 жылы, ол үкіметтік жоғары лауазымға ие болғаннан он жыл бұрын бастауға болатын еді. Басқалары де Валера әлі де басшы болып тұрғандықтан, ол 1950 жылдары бастаған кейбір саяси реформаларын іске асыра алды ма деп болжайды, өйткені оның қарсыластары де Валераның қолдауына ие болғандықтан оған қарсы тұруға батылмады. Эмон де Валера мен Шон Лемас Ирландия туралы түбегейлі түрлі көзқарастарға ие болды деген даусыз факт. Де Валераның көзқарасы – «қарқынды өмірге бейімделген» шаруалар қоғамы, ал Лемас – Еуропалық қауымдастықтың мүшесі, қазіргі заманғы индустрияландырылған қоғамды көздеді. Лемас ирланд тілін жаңғыртуға салқын қарайтындығы және интеллектуалды агностицизмі де Валераның ирландтық мәдениетке деген құштарлығы мен дәстүрлі католицизмге адалдығына қарама-қайшы келді.
Лемас бағалары
"Fianna Fáil" партиясы шамалы конституциялық партия, бірақ бәрінен бұрын біз – республикалық партиямыз". (1928) "Су көтерілсе, барлық қайықтар да көтеріледі". (1964, Джон Ф. Кеннедиге жатқызылады). "Менің ойымша, осы буынның тарихи міндеті – саяси тәуелсіздігіміздің экономикалық негізін нығайту". (1959) "Біз ең бастысы Ирландияның бірігуін қайта орнатуды қалаймыз. Барлық көрсеткіш бойынша Ирландия – өзінің саяси институттарында көрініс табатын негізгі бірлігі бар біртұтас ұлт". (1960) "Менің ойымша, ел – ұшып тұрған ұшақ сияқты. Ол әуеге көтерілді, бұл ең қауіпті кезең, кез келген қуат жетіспеуі апатқа алып келуі мүмкін. Бізге қалыпты ұшуға оралуға көп уақыт керек болады". (1961) "Қазіргі пессимистік көзқарас сөзсіз жеңіліске ұшыратады. Біз болашақтан бас тарта алмаймыз". (1965) "Уақыт мен үшін тоқтамай, мәңгілікке созылғанын қалағаным үшін өкінемін". (1966) "RTE заңмен мемлекеттік саясат құралы ретінде құрылды және осы ретте үкіметке жауапты". (1966)
'A rising tide lifts all boats.' (1964, attributed to John F. Kennedy). 'The historical task of this generation, as I see it, is to consolidate the economic foundations of our political independence.' (1959)
'First and foremost we wish to see the re unification of Ireland restored. By every test Ireland is one nation with a fundamental right to have its essential unity expressed in its political institutions.' (1960)
'The country is, I think, like an aeroplane at the take off stage. It has become airborne; that is the stage of maximum risk and any failure of power could lead to a crash. It will be a long time before we can throttle back to level flight.' (1961)
'A defeatist attitude now would surely lead to defeat We can't opt out of the future.' (1965)
'I regret that time would not stand still for me so that I could go on indefinitely.' (1966)
'RTE was set up by legislation as an instrument of public policy, and, as such is responsible to the government.' (1966)