Кіріспе
Құстар отбасы Charadriidae – осыған шағылақтар, қызылқұйрықтар және қырыққұйрықтар жатады. Отбасы құрамында 69 түр бар, олар 10 туысқа бөлінген.
The bird family Charadriidae includes the plovers, dotterels, and lapwings. The family contains 69 species that are divided into 10 genera.
Таксономия
Charadriidae туысы (Charadriadæ) ағылшын зоологы Уильям Элфорд Лич 1820 жылы жарияланған Ұлыбритания мұражайының мазмұнына арналған нұсқаулықта енгізді. Осы туыстың көптеген өкілдері құсқұйрық, лапвинг немесе доттерл деп белгілі. Бұл бұрын дәл қолданылмаған, шамалы түсініксіз атаулар еді. Әдетте, ірі түрлер лапвингтер деп, ал кіші түрлер құсқұйрықтар немесе доттерлдер деп аталды. Шындығында, екі анық таксономиялық топшасы бар: көптеген лапвингтер Vanellinae кіші туысына, ал көптеген құсқұйрықтар мен доттерлдер Charadriinae кіші туысына жатады. Соңғы жылдары Charadriidae құстарының жалпы атауларын реттеуге бағытталған үрдіс байқалды. Мысалы, дәстүрлі түрде "қанатты тікенді құс" деп белгілі, Австралияда кең таралған үлкен құс қазір маскалы лапвинг деп аталады; ал бұрынғы "әлеуметтік құсқұйрық" енді әлеуметтік лапвинг деп аталады.
Сипаттама
Олар шағын және орташа мөлшердегі құстар, денесі тығыз, мойны қысқа, жуан және қанаттары ұзын, көбінесе сүйір, бірақ көптеген лапвинг түрлерінің қанаттары дөңгелек болуы мүмкін. Олардың мүсірлері әдетте түзу (бұрық мүсірлі құсты қоспағанда) және қысқа, саусақтары қысқа, артқы саусағы түрлеріне қарай қысқа немесе жоқ болуы мүмкін. Charadriidae отбасының көпшілігі де салыстырмалы түрде қысқа құйрыққа ие, жұмбақ құсын қоспағанда. Көптеген туыстарда екі жыныс та ұқсас, жыныстар арасындағы айырмашылық өте аз. Олардың мөлшері 26 граммнан бастап, жағалы шұбардан, 26 граммнан бастап, маскалы лапвингке дейін жетеді.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Олар бүкіл әлемде ашық кеңістікте таралған, көбінесе су жақын жерлерде мекендейді, бірақ кейбір ерекшеліктері бар: мысалы, құрлықтағы ұсаққұстар (inland dotterel) Орталық және Батыс Австралияның шөлдеріндегі тасты жерді ұнатады, ал аққанат (killdeer) Солтүстік Американың далаларында жиі кездеседі.
Мінез-құлық және экология
Олар сезімталдыққа емес, көру қабілетіне сүйене отырып аң аулайды, мысалы, ұзын мүңкілікті су құстары (сиыршықтар) сияқты сезіп таба алмайды. Олардың тағамына ортасына қарай жәндіктер, құрттар, моллюскалар және шатырлылар сияқты су және құрлықтағы омыртқасыздар кіреді, және көбінесе басқа су құстарының мұқият тегістеуінен гөрі, жүгіріп, тоқтау арқылы алынады. Олар өсімдіктермен де қоректенеді.
Өсіру
Charadriidae-дің басым көпшілігі әлеуметтік моногамдық жұптасу жүйесіне ие. Кейбір түрлері, мысалы, солтүстік қояндар полигинозды болады, ал басқалары, мысалы, тау құсқұйрықтары, бірнеше жұмыртқа салу жүйесін және осымен қатар тізбектелген полиандрияны ұстануы мүмкін. Еуразиялық доттерлерде ұрғашылар еркектер үшін бәсекелеседі, ал еркектер барлық ата-аналық күтімді қамтамасыз етеді. Олар көбейген кезде, аумақтарын көзге түсетін әуедегі демонстрациялармен қорғайды. Charadriidae жұмыртқалары мен балаларын қорғайды. Ата-аналар балаларын дабылмен ескертіп, назарды аудару арқылы және тіпті жыртқышқа немесе жат кісіге шабуылдап сақтайды. Балапандар дүниеге келген бойда дербес болады, ата-аналары оларды тамақтандырмайды.