Кіріспе
Ежелгі Рим атағы Princeps (көпше түрі: principes) – латын тілінде "уақыт немесе рет бойынша бірінші; алғашқы, ең маңызды, басшы, ең көрнекті, ерекше немесе құрметті; бірінші тұлға" деген мағына береді. Princeps атағы Рим Республикасында пайда болған, онда Сенаттың бас мүшесі princeps senatus деп аталған. Орта ғасырлық "Принц" атағы princeps сөзінен туындаған.
the star
Princeps (plural: principes) is a Latin word meaning "first in time or order; the first, foremost, chief, the most eminent, distinguished, or noble; the first person". As a title, princeps originated in the Roman Republic wherein the leading member of the Senate was designated princeps senatus. The medieval title "Prince" is a derivative of princeps.
Римдік әкімшілік
Princeps сондай-ақ Princeps officii (ресми) қысқартылған түрі, ол officium (римдік сақшының кеңсе қызметкерлері) басшысы болып табылады.
Рим императоры
Princeps civitatis ("Бірінші азамат") – Рим императорының ресми атағы, Рим империясының басындағы ежелгі Римдегі басшыны анықтаған атау. Ол Рим империясының княздық жүйесін құрды. "Princeps" сөзінің осы қолданысы Princeps senatus, яғни Сенаттағы "теңдердің арасында бірінші" лауазымынан туындаған. Princeps senatus (көпше түрі – principes senatus) – Рим Сенатының ең жоғары дәрежелі мүшесі болып саналды, және оның пікірі сенаторлық пікірталастарда әдетте бірінші сұралатын. Ол "патша" (rex) немесе "диктатор" сияқты атаулардың сенаторлар мен басқа да ықпалды адамдар арасында наразылық тудыратынын сезіп, олар бұрын Юлий Цезардың қазасына қолдау көрсетіп, наразылықтарын білдірген еді. Август саяси және әскери үстемдікке ие болғанымен, империяны басқару үшін өз римдіктерінің көмегіне мұқтаж болды. Res Gestae еңбегінде Август princeps (өзі) үшін auctoritas талап етті.
Асыл мұра
"Princeps" – қазіргі заманғы «принц» атағы мен жалпы терминінің, сондай-ақ латынша түбірі (толық мағлұмат алу үшін осы мақаланы қараңыз, басқа тілдердегі сәйкес терминдер де келтірілген). Себебі, феодалдық (кейіннен абсолюттік) Еуропада қалыптасқан құқықтық терминологияның негізі Рим құқығының Византиялық нұсқасы болды.
Көркем әдебиет
"Жұлдызды жол" эпизодының "Нан мен цирк" оқиғасы Рим империясы ешқашан құламаған Магна-Рома жерінде өтеді. Бұл эпизодта Магна Рим қоғамының басшысы (Уильям Смитерс ойнаған Меркус) өзінің империясының Бірінші азаматы деп аталады. Исаак Азимовтың "Foundation" сериясында "Бірінші азамат" атағы – Муль және оның мұрагерлері Әлемдер Одағының басшысы ретінде алған атағы. Азимов бұған дейін "Foundation" романында Кореллдің авторитарлық билеушісі Комдорға "Мемлекеттің Бірінші азаматы" атағын қолданған. "Warhammer 40,000" кітабындағы "Жыланның бауырлары" атты кітапта Бауырлас Приад кездесетін иттің аты – Принспс. Princeps – бұл "Warhammer 40,000" үстел ойындарындағы алып адам тәрізді соғыс машинасы Титанның капитаны. Джим Батчердің "Codex Alera" сериясындағы кітаптарда Принспс – Алера империясының мұрагер ханзадасына берілген атақ. Ол сондай-ақ серияның бесінші кітабының атауында қолданылады: "Принспс ашуы". Джеймс Сваллоудың "Жұлдызды жол: шексіздіктің призмасы" кітабында "Princeps" – "Defiance" әскери кемесінің командирі Джулиан Баширдің атауы. Ол телесериалда көрсетілген 24 ғасырдан өзгеше әлемде өмір сүреді. Циксин Людің "Үш дене мәселесі" кітабында "Princeps" – Трисоларан өркениетінің көшбасшысының атағы. Томас Маннның "Солғай тау" кітабында "Princeps Scholasticorum" – Сеттембрини Нафтаны таныстыру үшін қолданатын атау. Dropout-тың "Dimension 20: A Starstruck Oddysey" пьесасында Принсп Зорч – Рубиан V патшалығының гендерлік белгісіз мүшесі.