Кіріспе

Жыныстық жолмен жұғатылатын инфекция

Белгілері мен симптомдары

Сифилис төрт түрлі сатының бірінде көрініс беруі мүмкін: бастапқы, екінші, жасырын және үшінші, сондай-ақ туа біткен түрде де кездесуі мүмкін. Сэр Уильям Ослер оның әртүрлі белгілеріне байланысты оны "үлкен еліктеуші" деп атаған.

Негізгі

Бастапқы сифилис көбінесе басқа адамның жұқпалы зақымдарымен тікелей жыныстық қатынас арқылы жұғады. Қатынастан кейін шамамен 2–6 аптадан соң (10–90 күн аралығында) сол жерде шанкр деп аталатын тері зақымдануы пайда болады, және ол жұқпалы спирохеталарды қамтиды. Бұл классикалық түрде (40% жағдайда) таза түбі және шамамен 0,3–3,0 см мөлшеріндегі өткір жиектері бар, бірде-бір қатты, ауыртпайтын, қышымасыз тері жарасы болып келеді. Кейде бірнеше зақымданулар болуы мүмкін (~40%). Шешегі макулопапулездік немесе пустулалық болуы мүмкін. Екіншілік сифилиспен келген көптеген адамдар (әйелдердің 40–85%, ерлердің 20–65%) бұрын бастапқы сифилистің классикалық шанкрын көргенін еске алмайды.

Жасырын

Латентті сифилис – ауру белгілері болмаған кезде инфекцияның серологиялық тұрақтылығымен анықталады. Ерте латентті сифилис жұқпалы, себебі адамдардың 25%-ға дейін қайталама екінші инфекцияға шалдығуы мүмкін (осы кезеңде спирохеттер белсенді көбейіп, жұқпалы болады). Сифилис латентті фазасы көп жылдарға созылуы мүмкін, егер емделмесе, шамамен 15-40% адамдарда үшіншілік сифилис дамуы мүмкін.

Үшінші деңгейлі

Үшінші дәрежелі сифилис бастапқы жұққаннан кейін шамамен 3-15 жылдан соң пайда болуы мүмкін және үш түрге бөлінеді: гуммалық сифилис (15%), кеш нейросифилис (6,5%) және жүрек-қан тамырлары сифилисі (10%). Кеш сатыдағы нейросифилис бастапқы жұққаннан кейін ондаған жылдардан соң дамуы мүмкін және 2 түрі бар: жалпы парез және дорсальды табес. Жалпы парез деменциямен, мінез-құлқының өзгеруімен, қате пікірлермен, ұстамалармен, психозбен және депрессиямен көрінеді. Туа біткен сифилистегі үш негізгі тіс кемістігі – Хатчинсонның тіс кескіштері (бұралаған пішіндес тіс кескіштері), Мунның молярлары немесе бүршік молярлары, және Фурнье молярлары немесе жиде молярлары (жидеге ұқсас аномальды окклюзиялық анатомиясы бар молярлар).

Бактериология

Treponema pallidum түркіні pallidum – спираль тәрізді, грам-теріс, өте жылдам қозғалатын бактерия. Ол иесіз бірнеше күннен артық тірі қала алмайды.

Беріліс

Сифилис негізінен жыныстық қатынас арқылы немесе жүктілік кезінде анадан баласына беріледі; спирохета бұзылмаған шырышты қабықтардан немесе зақымдалған тері арқылы өте алады. Біріншілік немесе екіншілік сифилисқа ұшырағандардың шамамен 30-60 пайызы ауруға шалдығады. Оның жұқпалылығын мына факті дәлелдейді: бар болғаны 57 бактериямен егілген адамның 50% ықтималдығымен жұқтыру мүмкіндігі бар. Сифилис қан өнімдері арқылы берілуі мүмкін, бірақ көптеген елдерде донорлық қанды тексерудің арқасында қауіп төмен. Бұл негізінен бактериялар организмнен тыс тез өліп қалуына байланысты, сондықтан заттар арқылы жұқтыру өте қиын.

Диагностика

Сифилис инфекцияның ерте кезеңінде клиникалық тұрғыдан анықтау қиын. Қан тесттері оңай орындалатындықтан, көбінесе қолданылады.

Қанды тексеру

Қан талдаулары трепонема емес және трепонема талдауларына бөлінеді. Нейросифилис инфекциясы белгілі болған сифилис кезінде мидың жұлын сұйығында лейкоциттердің (көбінесе лимфоциттердің) санының артуы және жоғары деңгейдегі белоктардың табылуы арқылы диагноз қойылады.

Жыныстық қатынас

Презервативті қолдану жыныстық қатынас кезінде жұқтыру ықтималдығын азайтады, бірақ қауіпті толығымен жоймайды. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) мәлімдейді: "Латекс презервативтерін дұрыс және тұрақты қолдану сифилис жұқтыру қаупін тек қана инфекция орналасқан немесе жұғу мүмкіндігі бар аймақ қорғалған жағдайда азайтады. Дегенмен, латекс презервативпен жабылмаған жерде сифилис жарасы болса, жұқтыру мүмкіндігі сақталады, сондықтан презерватив қолданғанда да сақтық таныту қажет."

Туған ауру

Жаңа туған нәрестелердің туа біткен сифилисі жүктіліктің басында аналарды тексеру және жұқтырғандарды емдеу арқылы алдын алуға болады. АҚШ-тың алдын алу қызметтері жөніндегі тәжірибелік топ (USPSTF) барлық жүкті әйелдерді міндетті түрде тексеруді ұсынады, ал Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) барлық әйелдерді алғашқы жүктілік сарқынан өту кезінде және үшінші триместрде қайта тексеруді ұсынады. Егер нәтиже оң болса, олардың серіктеріне де емдеу ұсынылады. Дамыған елдерде де бұл ауру кездесе береді, себебі сифилис жұқтыруға осал адамдар жүктілік кезінде көбінесе тиісті күтім алмайды. Сифилисті анықтауға арналған жылдам тесттер сенімді болып көрінеді, бірақ оның тиімділігін бағалау және аналар мен балалардың денсаулығын жақсарту үшін қосымша зерттеулер қажет.

Скрининг

CDC жыныстық қатынасқа түсетін еркектерге кем дегенде жылына бір рет тексерілуді ұсынады. USPSTF жоғары тәуекел топтарын да скринингтен өткізуді ұсынады. Сифилис көптеген елдерде, оның ішінде Канадада, Еуропалық Одақта және АҚШ-та тіркеуге жататын ауру болып табылады. Бұл денсаулық сақтау ұйымдарының мемлекеттік денсаулық сақтау органдарына хабарлауға міндетті екенін білдіреді, ал олар идеалды жағдайда науқастың серіктестерін хабардар етеді. Дәрігерлер пациенттерді өз серіктестерін ем алуға шақыруы мүмкін. ЖҚА тестілеуінен кейінгі бақылауды жақсарту үшін бірнеше әдістер табылды, соның ішінде тағайындалған кездесулер туралы еске түсірулерді электрондық пошта және SMS хабарламалар арқылы жіберу.

Жидектің тарихи қолданылуы

Химиотерапияның бір түрі ретінде элементтік сынап 1363 жылы Еуропада тері ауруларын емдеу үшін қолданылған. Сифилис тараған сайын, оған қарсы қолданылатын алғашқы дәрілердің арасында сынап препараттары болды. Сынап шын мәнінде күшті микробқа қарсы әсер етеді: 16 ғасырда жараларға жанға бітіру ретінде немесе ингаляция арқылы қолданғанда, аурудың дамуын тоқтатуға жеткілікті екені анықталды. Сондай-ақ, сынап қосылыстарын ішке қабылдау арқылы емделді. Бірақ, ауру күшейіп кеткеннен кейін, оның дамуын бақылау үшін қажетті сынап мөлшері мен түрлері адам ағзасының көтере алатын деңгейінен асып, ем аурудан да қауіптірек және өлімге әкелетін болып кетті. Дегенмен, медициналық бақылаудағы сынаппен улану 17, 18 және 19 ғасырларда Еуропа, Солтүстік Америка және Үндістанда кеңінен таралды. Сынап (II) хлориді сияқты сынап тұздары 1916 жылға дейін медицинада жиі қолданылып, тиімді және құнды ем деп есептелді.

Ерте инфекциялар

Сифилис ауруының бастапқы немесе екінші сатыдағы қарапайым түрлері үшін бірінші таңдау емдеуі – бұл интрамышектік бензатин бензилпенициллиннің бір реттік дозасы. Пенициллинге аллергиясы барлар үшін доксициклин мен тетрациклин балама болып табылады; бірақ туа біткен кемістіктер қаупі болғандықтан, жүкті әйелдерге олар ұсынылмайды. Макролидтерге, рифампицинге және клиндамицинге төзімділік жиі кездеседі.

Соңғы инфекциялар

Нейросифилис кезінде бензатин пенициллиннің орталық нерв жүйесіне нашар өтуіне байланысты, науқастарға кемінде 10 күн бойы үлкен дозада G пенициллині тамырға жіберіледі. Емдеудің мүмкін болатын қосымша әсерлерінің бірі – Яриш-Геркшаймер реакциясы.

Жүктілік

Пенициллин жүктілікте сифилиспен күресуде тиімді ем болып табылады, бірақ қай дозасы немесе беру жолы ең тиімді екендігі туралы пікір білдіруде келісім жоқ.

Эпидемиология

2012 жылы ересектердің шамамен 0,5%-ы сифилиспен зарап, 6 миллион жаңа жағдай тіркелді. 2010 жылы барлық жағдайлардың шамамен жартысы афроамерикалықтардың үлесіне тиді. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ-та сифилис инфекциясының өсуі жалғасуда. 2020 жылға қарай Америка Құрама Штаттарында сифилис ауруының көрсеткіші үш еседен астамға артты; 2018 жылы АҚШ-та тіркелген сифилис жағдайларының шамамен 86%-ы еркектерде болды. Сифилис 18-19 ғасырларда Еуропада кеңінен таралған. 20 ғасырдың басында дамыған елдерде антибиотиктердің кеңінен қолданылуының арқасында инфекциялардың саны 1980 және 1990 жылдарға дейін қарқынды түрде төмендеді. 1990 жылдан бері Қытай мен Ресейде гетеросексуалдар арасында аурудың таралу деңгейі артты. Емделмеген жағдайда өлім-жітім көрсеткіші 8%-дан 58%-ға дейін жетеді, еркектер арасында бұл көрсеткіш жоғары.

Шығуы, таралуы және ашылуы

Палеопатологтар ондаған жылдар бойы сифилис еуропалықтардың келгеніне дейін американдықтарда болғанын білген. Еуропа мен Африка-Еуразиядағы жағдай түсініксіз болды және көптеген пікірталастарға себеп болды. Колумб теориясына сәйкес, сифилис 1492 жылы Христофор Колумбпен бірге кемеге шыққан адамдармен Испанияға әкелінді және одан тарады, ал 1495 жылы Неапольде басталган ірі эпидемия болды. Замандастары бұл аурудың американдық тамырларынан пайда болғанына сенді, ал 16 ғасырдағы дәрігерлер қайтып келген саяхатшылардың жаңа ауруы туралы көп жазды. Көптеген дәлелдер Колумб теориясын қолдайды. Алайда, 1960 жылдардан бастап, қаңқа қалдықтарындағы трепонематоздың – сифилис, бежель және яздың түпкілікті ауруының – мысалдары кейбір мамандардың пікірін «Колумбқа дейінгі» шығу тегіне қарай бұрды. Тұрмыс жағдайы қалаланумен өзгерген кезде, элиталық әлеуметтік топтар негізгі гигиенаны сақтап, өзін басқа әлеуметтік топтардан бөліп алды. Нәтижесінде, трепонематоз эндемиялық болған жас тобынан шығарылды. Содан кейін ол ересектерде сифилис ретінде пайда бола бастады. Олар бала кезінде бұрын ешқашан жұқпағандықтан, ауыр науқасқа қарсы тұруға мүмкіндік болмады. Жыныстық қатынас арқылы аурудың таралуы салдарынан, құрбандар жыныстық мүшелеріндегі ашық жаралардан көп мөлшерде бактериялық жүктемеге ұшырады. Жоғары әлеуметтік-экономикалық топтағы ересектер ондаған жылдар бойы ауыр және әлсіздететін симптомдармен ауырды. Көп жағдайда олар аурудан қайтыс болды, сондай-ақ туа біткен сифилис жұқтырған балалары да қайтыс болды. Ауылдық және қалалық тұрғындар арасындағы айырмашылықты алғаш рет Эллис Херндон Хадсон атап өтті, ол өткенде трепонематоздың, соның ішінде сифилис ауруының таралуы туралы көп жариялаған клиникалық дәрігер. Бактериялық жүктеменің маңыздылығын алғаш рет 1952 жылы Босниядағы сифилис туралы зерттеу кезінде дәрігер Эрнест Грин атап өтті. Колумбқа дейінгі гипотезаның дұрыстығына ең сенімді дәлел – ортағасырлық қаңқа қалдықтарында сүйектер мен тістерде сифилис сияқты зақымданудың болуы. Іс-шаралардың абсолютті саны көп болмаса да, жаңа жағдайлар үнемі анықталып отырады, соңғысы 2015 жылы. Қазір сүйектердегі дәлелдерге негізделген кем дегенде он бес рет пайда болған трепонематоз және тістердегі дәлелдерге негізделген туа біткен трепонематоздың алты мысалы кеңінен танылған. Жиырма бір жағдайдың бірнешеуінде дәлелдер сифилиске де нұсқауы мүмкін. 2020 жылы жетекші палеопатологтар тобы трепонемаль ауруының, оның ішінде сифилис ауруының Колумбтың саяхаттарынан бұрын Еуропада болғанын дәлелдеу үшін жеткілікті дәлелдер жиналған деген қорытындыға келді. Алайда, әлі шешілмеген мәселе бар. Зақымдалған тістер мен сүйектер Колумбқа дейінгі сифилиске дәлел бола алады, бірақ олардың орнына трепонемаль ауруының эндемиялық түріне нұсқауы мүмкін. Сифилис, бежель және яз өлім-жітім деңгейі мен адамда тудыратын жиреніштің деңгейі бойынша айтарлықтай өзгешелік танытатындықтан, кез-келген жағдайда қайсысы талқыланып жатқанын білу маңызды, бірақ палеопатологтарға олардың арасында айырмашылық жасау қиын. (Трепонемальдық аурулардың төртіншісі – пинта, тері ауруы, сондықтан палеопатология арқылы анықтауға болмайды.) Ежелгі ДНК (аДНК) жауап береді, өйткені денеде ұқсас белгілерді тудыратын сифилис пен басқа да ауруларды ажырату үшін аДНК жеткілікті, сонымен қатар 99,8 пайыз бірдей спирохеттерді абсолютті дәлдікпен ажырата алады. Дегенмен, аДНК арқылы синдромдардың тарихи көлемін анықтаудағы прогресс баяу болып қалады, өйткені трепонематозға жауапты спирохета қаңқа қалдықтарында сирек кездеседі және әлсіз, сондықтан оны қалпына келтіру және талдау өте қиын. Орта ғасырлар кезеңін нақты анықтау әлі мүмкін емес, бірақ Кетту Мажандер және басқалардың жұмысы қазіргі заманның басында трепонематоздың бірнеше түрлі түрлерінің бар екендігін көрсету арқылы оның басқа жерден жақында енгізілуіне қарсы дәлел келтіреді. Сондықтан, олардың пікірінше, трепонематоз – мүмкін сифилис – ортағасырлық Еуропада болған. Өткен тарихи кезеңдерде сифилис ауруының пайда болуын анықтаудағы елеулі жетістіктерге қарамастан, палеопатология мен аДНК зерттеулерінен алынған нақты нәтижелер әлі де ортағасырлық кезең үшін жетіспейді. Сондықтан бұл мәселені шешуде суретке негізделген дәлелдер пайдалы. Мэрилин Салмонның зерттеулері ортағасырлық адамдардың денесіндегі деформацияларды медициналық суреттер мен фотосуреттердегі қазіргі заманғы сифилис қурбандарының деформацияларымен салыстыру арқылы анықтауға болатынын көрсетті. Мысалы, ең типикалық деформациялардың бірі – мұрын көпірінің құлауы, «аттың мұрыны» деп аталады. Салмон бұл ортағасырлық иллюстрацияларда, әсіресе Христің расстауында Христі азаптаған адамдар арасында жиі кездесетінін анықтады. «Аттың мұрыны» Құдайдың ұлын өлтіретіндей зұлым деп есептелген адамдармен байланысты болғандықтан, суретшілер сифилис туралы ойлаған, ол көбінесе адал емес серіктермен жыныстық қатынас арқылы жұғады, орта ғасырлардағы өлім жазасы саналатын күнә. Бір суретші тіпті инфекцияланған сифилис жарасынан қызыл түсті мүшесі бар флагеллянтты бейнелейді. Басқалары туа біткен сифилиспен байланысты деформацияланған тістерді – Хатчинсонның кесік тістерін – немесе аурудың құрбандарында жиі кездесетін көз деформациясын – птозды көрсетеді. Ортағасырлық медициналық трактаттардың авторлары сифилисті сипаттаудан немесе халық арасындағы оның болуы туралы пікір білдіруден біркелкі түрде бас тартқан себебі әлі де құпия болып табылады. Олардың көптегені оны мәйіптік (Гансен ауруы) немесе слоновность сияқты басқа аурулармен шатастырған болуы мүмкін. Трепонематоздың әртүрлі симптомдары, әртүрлі аурулардың пайда болатын жасы және климат пен мәдениетке байланысты оның әртүрлі нәтижелері медициналық тәжірибешілердің шатасуына үлкен үлес қосты, шындығында 20 ғасырдың ортасына дейін сондай болды. Сонымен қатар, ауру туралы жазғандардың кейбіреуі элиталарға қарағанда қарапайым адамдарға көбірек зиян келтіретін жағдайды талқылаудың саяси салдарынан қорқып, оны жасыруға тырысқан. Тарихшы Жон Аррисабалага бұл мәселені Кастилия үшін зерттеді, элиталармен байланысын жасыруға бағытталған күшті күштерді көрсетті. Еуропадағы сифилис эпидемиясының алғашқы жазбалары 1495 жылы Италияның Неаполь қаласында француз шабуылы кезінде (1494-98 жылдардағы итальян соғысы) пайда болды. Ауру 1497 жылы Лондонға жетті және Сент-Бартоломеу ауруханасында 20 науқастың 10-ы жұқтырғаны тіркелді. 1530 жылы итальяндық дәрігер және ақын Джироламо Фракасторо алғаш рет «сифилис» (кейіпкердің аты) деген атауын итальян тіліндегі «Сифилис немесе француз ауруы» (Syphilis sive morbus gallicus) латын поэмасының тақырыбы ретінде пайдаланды, Италиядағы аурудың салдарынан айтады. Ұлыбританияда оны «Ұлы жара» деп те атады. 16-дан 19 ғасырларға дейін сифилис – таралуы, симптомдары және мүгедектігі бойынша ең ірі қоғамдық денсаулық салмағы болды, бірақ оның нақты таралуы туралы жазбалар көбінесе сақтаылмады, өйткені сол ғасырларда жыныстық инфекциялардың қорқынышты және жағымсыз статусы болды. Сол кезде себептік агент белгісіз болды, бірақ оның жыныстық жолмен және анадан балаға да жұғатыны белгілі болды. Оның жыныспен, әсіресе жыныстық еркіндікпен және проституциямен байланысы оны қорқыныш пен жиреніш нысанына және табуға айналдырды. Оның сол ғасырлардағы аурушаңдық және өлім-жітім көрсеткіштері бүгінгідей патогенезінің толыққанды түсінілмегеніне және тиімді емдеудің болмауына байланысты болды. Оның зияны аурудың басындағы ауыр науқасқа немесе өлімге байланысты емес, инфекциядан ондаған жылдар өткен соң прогрессивті нейросифилиспен және дорсальды табумен тудырған қорқынышты әсерлеріне байланысты болды. Меркурий қосылыстары мен оқшаулау жиі қолданылды, емдеу көбінесе аурудан нашар болды. Сифилистің алғашқы тиімді емделуі а...

Өнер және әдебиет

Сифилиспен ауыратын адамның ең ерте бейнеленген суреті Альбрехт Дюрердің «Сифилистік адам» (1496) гравюрасы болып табылады, ол Солтүстік Еуропалық жалдамалы әскер – Ландскнехтті бейнелейді деп саналады. 19 ғасырдағы «ұлыс қорқынышы» немесе «улы әйелдер» туралы миф, ішінара сифилис салдарынан туындаған деп есептеледі, әдебиеттегі классикалық мысалдардың бірі – Джон Китстің «La Belle Dame sans Merci» туындысы. Фламанд суретшісі Страданус шамамен 1590 жылы тропикалық гуаякум ағашымен сифилиспен емделген бай адамды бейнелейтін «Гуаякумды сифилиспен емдеуге дайындау және қолдану» атты гравюра жасады.

Тускеги мен Гватемала зерттеулері

"Тюскегидегі қара нәсілді еркектердегі емделмеген сифилис зерттеуі" 1932 және 1972 жылдар аралығында АҚШ-тың Халық денсаулығы қызметі жүргізген жағымсыз, этикалық емес және расистік клиникалық зерттеу болды. Бұл зерттеудің мақсаты емделмеген сифилистің табиғи ағымын бақылау еді; зерттеуге қатысқан афроамерикалық ер адамдарға АҚШ үкіметінен "жаман қан" үшін тегін ем алатындары айтылды. Халық денсаулығы қызметі бұл зерттеуді 1932 жылы Алабама штатындағы тарихи қара колледжі – Тюскеги университетімен бірлесіп бастады. Зерттеушілер Алабама штатының Мейкон округінен 600 кедей афроамерикалық шаруаларды зерттеуге қатыстырды. Олардың 399-ы зерттеу басталғанға дейін сифилиспен ауырған, ал 201-і аурудан мүлдем зардап шекпеген. Зерттеуге қатысушыларға диагноз қою және сынақ нәтижелерін дәл баяндау жүргізілмеді. 1946 жылдан 1948 жылға дейін Гватемалада да ұқсас тәжірибелер жүргізілді. Бұл АҚШ президенті Гарри С. Трумэн мен Гватемала президенті Хуан Хосе Аревалоның басшылығымен, Гватемаланың денсаулық сақтау министрліктері мен шенеуніктерінің ынтымақтастығымен орындалды. Дәрігерлер әскерлерді, секс-жұмыскерлерді, түрмедегілерді және психикалық аурулармен ауыратын науқастарды сифилис және басқа жыныстық инфекциялармен хабарсыз жұқтырды, содан кейін көпшілігіне антибиотиктермен ем жасады. Нәтижесінде кем дегенде 83 адам қайтыс болды. 2010 жылдың қазан айында АҚШ Гватемаладан орын алған этикалық бұзушылықтар үшін ресми түрде кешірім сұрады. Мемлекеттік хатшы Хиллари Клинтон және Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрі Кэтлин Себелиус: "Бұл оқиғалар 64 жылдан астам бұрын болғанмен, мұндай қылмысты зерттеуді қоғамдық денсаулық сақтау мақсатымен жүргізуге болатынына қатты ашуланып отырмыз. Бұл оқиғаға қатты өкінеміз және осындай қорқынышты зерттеу әдістерінен зардап шеккендердің барлығынан кешірім сұраймыз" деді. Эксперименттерді дәрігер Джон Чарльз Катлер басқарды, ол сондай-ақ Тюскегидегі сифилис зерттеуінің соңғы кезеңдеріне қатысқан.

Аттар

Оны француздар алғаш рет "үлкен жара" немесе "үлкен шешек" деп атады. Басқа тарихи атауларының ішінде "бұғалық қызылша", сиббенс, френга және дичучва бар. Бұл ауру ұятты саналғандықтан, бірнеше елде оны көршілес, көбінесе жауынгер елдің атымен атаған. Ағылшындар, немістер және итальяндықтар оны "француз ауруы" деп, ал француздар "неаполитан ауруы" деп атады. Голландтар оны "испандық/кастильдік ауру" деп атаса, түріктер оны "христиан ауруы" деп білді. Үндістанда индустар мен мұсылмандар осы ауруды бір-бірінің есімдерімен атаған.