Кіріспе
Бразилияда сөйленетін макро-же тілі – Xavante тілі. Xavante тілі – Akuwẽ (Орталық Же) тіліне (Jê, Macro Jê) жатады және Бразилияның Мато-Гросо штатының шығыс аймағында Xavante халқы қолданады. Бұл тіл өзінің дыбыстануымен, ергативтік объект-агент-етістік сөз тіркесімен және морфологиясында құрметтеу және ласкамен атау сөздерін пайдалануымен ерекше. 2014 жылғы мәліметтер бойынша Xavante халқының саны 170 ауылда шамамен 18 380 адамды құрайды, ал тілді 9 600 адам сөйлейді, олардың шамамен 7 000-ы бір тілді ғана біледі. Қазіргі сөйлеушілердің барлық жастағы өкілдері тілді белсенді пайдаланады және Xavante тіліне деген жағымды көзқарасқа ие.
The Xavante language is an Akuwẽ (Central Jê) language (Jê, Macro Jê) spoken by the Xavante people in the area surrounding Eastern Mato Grosso, Brazil. The Xavante language is unusual in its phonology, its ergative object–agent–verb word order, and its use of honorary and endearment terms in its morphology. The Xavante people are approximately 18,380 individuals in 170 villages as of 2014, but the language is spoken by 9,600 people, of whom about 7,000 are monolingual. The current speakers, made up of all ages, use the language vigorously and hold positive attitudes towards Xavante.
Өмірбаян
Хаванте – Бразилияның батыс бөлігіндегі Мату-Гросу штатында сөйлейтін же тілдер отбасына жататын тіл. Бұл тіл орфографиялық түрде Шаванте және Шаванте деп те жазылған, сонымен қатар Акуен, Аквен, А’уве Уптаби, А’ве, Криска, Пусцити және Тапуак деп те аталады.
Тарих
Хаванте халқының шығу тегі Арагуая өзенінің шығысында, сол кездегі Гояс провинциясында жатыр. 18 ғасырдың басында бұл аймаққа алтын іздеген отарлаушылар күшті шабуыл жасады, нәтижесінде жергілікті халық эпидемияларға ұшырап, үкімет құрған тұрғын елді мекендерде өмір сүруге мәжбүр болды. Содан кейін, 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында, өзін-өзі Хаванте деп анықтайтын үндістер тобы Мату-Гросуда қоныстанды; бұл аймақ 1930 жылға дейін салыстырмалы түрде тыныш болды. Осы кезде Гетулио Варгас басқарған үкімет Ұлттық интеграция бағдарламасы аясында «Батысқа қадам басу» науқанын бастады, онда Бразилияның ішкі аймақтарына кеңейту және «жабайыларды мәдениеттендіру» ісі жандандырылды. Хаванте халқы баспа баспасөздерде «бразилиялық қоғамға қосылуға» шешім қабылдаған, жаңадан «бейбіттендірілген» халықтың мысалы ретінде көрсетілді. Дегенмен, Хаванте мен Бразилия үкіметі арасындағы аумақтарға байланысты даулар бүгінге дейін жалғасуда. Бұл тілдік отбасы Бразилияның орталық бөлігінде кеңінен таралған; Макро-Ге тілдері елдің шығыс, солтүстік, орталық және оңтүстік-батыс бөліктерінде де танымал, сондай-ақ жақын орналасқан Боливия, Парагвай және Аргентинада да кездеседі. Бірақ, қазіргі кезде оның ішіндегі ең ірі топ – Же отбасы ғана, ал қалған тілдер жойылуға байланысты оқшауланған. Же отбасының ішіндегі 16 тілі төрт топқа бөлінеді: солтүстік, солтүстік-шығыс, орталық және оңтүстік. Олардың ішкі аймақтарда тұратындықтан, басқа тілдерге қарағанда жақсы сақталған. Хаванте тілі орталық топқа жатады, оған Ксеренте, Ксакриаба және Акроа тілдері де кіреді. Бұл тілдік отбасы мұрындық дауыстылардың көп болуымен ерекшеленеді, бұл ерекшелік прото-Же тілінде де байқалады. Макро-Ге тілдік отбасының дауыстық қоры орташа деңгейде, ал Хаванте тілінде тарихи тұрғыдан веляр дауыстылары глотальді тоқтатуларға ауысқан. Барлық тілдері жеңіл синтетикалық, күрделі морфологиясы жоқ және SV сөз тіркесімен сипатталады.
Этнографиялық деректер
Хаванте халқы этнографиялық зерттеулерде қарастырылған. 2010 және 2011 жылдары Баста Хаванте халқының денсаулығына қатысты демографиялық мәліметтер мен этнографиялық егжей-тегжейлерді зерттеді, ал ДеСуза туберкулезді этнографиялық ақпаратпен бірге қарастырды. 2016 жылы Лесена және оның әріптестері, сондай-ақ 1999 жылы Да Силва аймақтағы жатқандық және әлеуметтік-экономикалық жағдайды, сонымен қатар ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында Хаванте халқының өмір салтын зерттеді.
Лингвистикадағы Хаванте
Хаванте тілі алғаш рет 19 ғасырда салыстырмалы тіл білімі еңбектерінде айтылды, онда тілден сөз тізімдері мен оның құрылымына шолу қолданылды. 20 ғасырда Хаванте тілі 1960 жылдардан бері бразилиялық және шетелдік тілшілер тарапынан академиялық тұрғыда зерттелді, бастапқыда грамматика жазылып, одан кейін осы кезеңдегі зерттеулер тілдің дыбыстарын, буын құрылымын, сондай-ақ оның түрлерін және қалыптасуын қарастырды. 1980 жылдары Хаванте тілінің синтаксисі мен семантикасы бойынша еңбектер жарияланды, олар сөйлемнің бастапқы элементтері мен назар аударуға қатысты мәселелерге баса назар аударды; алғашқы Хаванте-португал сөздігін Холл, МакЛеод және Митчелл жасады, олардың барлығы Хаванте тілін (1987) жан-жақты зерттеген. 1990 жылдардан бері тілдің нақты қасиеттері академиялық тұрғыда зерттелді, атап айтқанда, қалыптасу, атау сәйкестігі, ассимиляция, морфология және құрмет/жақындық қарым-қатынастары зерттелді. 2004 жылы Холл, МакЛеод және Митчелл жинақтаған қайта қарастырылған Хаванте-португал сөздігі жарық көрді.
Фоналогия
Хаванте тілінің дыбыстануы МакЛеод (1974) жұмысында сипатталған.
Алофония
Фонемалық қарама-қайшылықтардың өте аз болуына байланысты, Хаванте тілінде оның дауыссыз дыбыстарының аллофондарына кең мүмкіндік беріледі. P және T: сөздің басында, дауыстылар арасында немесе /r/ алдында демімен айтылады, ал сөздің соңында немесе /r/ емес басқа дауыссыздың алдында демі жоқ қылып айтылады. C: сөздің басында және соңында еркін түрде өзгеріп отырады (тек басқасының алдында, мысалы ). ': глотталдық тоқтау Б: C немесе CC буынының басында ауызша дауыстыдан бұрын, фонологиялық сөздің басында жай ғана дыбысталып, сөздің ортасында немесе алдын-мұрынды дыбысталып айтылады. C немесе CC түрінде мұрынды дауыстылардың алдында ол былай айтылады. Буынның соңында, келесі дауыстының мұрынды болуына қарамастан, және басқа дауысты кедергілердің ауызша аллофондарының алдында, мысалы : немесе айтылады. D: Буынның басында ауызша дауыстыдан бұрын, жай ғана дыбысталып немесе алдын-мұрынды дыбысталып айтылады. , тілінен өзгеше, ол фонологиялық сөздің басында да алдын-мұрынды болуы мүмкін, тек буынның басында ғана емес. Мұрынды дауыстыдан бұрын ол былай айтылады. Буынның соңында, дауыстың ауызша аллофонынан бұрын, ал мұрынды дауыстыдан бұрын былай айтылады. J: Буынның басында ауызша дауыстыдан бұрын еркін түрде , деп айтылады. Мұрынды дауыстыдан бұрын ол былай айтылады. Буынның соңында, әдетте былай айтылады, және мұрынды дауыстыдан кейін немесе одан кейін мұрынды болады. Сондай-ақ, алдын-мұрынды тоқтау аллофонынан бұрын мұрынды болады. Ауызша дауыстылар арасында тіркесімі ерікті түрде эпентетикалық дыбысты алады: немесе , одан кейін эпентетикалық шва келеді. R: мұрынды дауыстылар арасында мұрынды болатын альвеолярлық серпіме. W: ағылшын тіліндегі w-ға ұқсас, бірақ дауыстыдан бұрын дөңгеленбейді. H: артикуляциялық орны жоқ, бірақ дауыстылар арасындағы дауыссыз үнмен байланыс. Дауыстылар мұрынды дауыссыздардың әсерінен мұрынды болмайды, сондықтан мұрынды болатын дауыссыздар тек мұрынды дауыстыдан бұрынғы кластерде (және мұрынды дауыстыдан кейінгі буын соңында) кездеседі; алдыңғы ауызша дауысты мұрындылықтың алдыңғы буындарға таралуын тоқтатады.
As a syllable coda, is pronounced before regardless of the following vowel's nasality, and optionally also as before the oral allophones of the other voiced obstruents, and : or It is before D: In a syllable onset before an oral vowel, is pronounced either as a plain voiced stop or as prenasalized voiced stop Unlike , it may be prenasalized at the beginning of a phonological word, not just as a syllable onset. Before a nasal vowel, it is pronounced
As a syllable coda, is pronounced before the oral allophone of a consonant, and as before a nasal consonant. J: In a syllable onset before an oral vowel, is pronounced , in free variation. Before a nasal vowel, it is pronounced
As a syllable coda, is generally pronounced , and is nasalized to or after a nasal vowel. It is also nasalized to before a prenasalized stop allophone. Between oral vowels, the sequence optionally takes an epenthetic : or When is followed by an , a nasalized epenthetic schwa separates them. R: is an alveolar flap, , which is nasalized between nasal vowels. W: is similar to English w, but not rounded before the vowel
H: has no place of articulation, but is a voiceless transition between vowels. Vowels do not become nasalized because of nasalized consonants, so the only consonants that become nasal are those in a cluster preceding a nasal vowel (and coda after a nasal vowel); a preceding oral vowel blocks the nasality from spreading to preceding syllables.