Кіріспе

Атол және Тувалудың тоғыз округінің бірі, Валлис және Футунадағы ауыл.

Вайтупу – Тувалу мемлекетінің ең үлкен атолы. Ол оңтүстік ендігі 7,48 градус және шығыс бойламы 178,83 градуста орналасқан. 2017 жылғы халық санауы бойынша мұнда 1061 адам тұрады, ал негізгі ауылы – Асау.

Ашу және қоныстану

Вайтупудың алғашқы қоныстану уақыты белгісіз. Ауызша тарихқа сәйкес, Вайтупуан қауымының негізін 16-шы немесе 17-ші ғасырда Самоадан келген Телематуа есімді адам қалады. Дегенмен, тонгалықтар бұл атоллға 13-ші ғасырдың ортасында жеткен болуы мүмкін. Вайтупу тарихы бойында Тонгамен бейбіт (неке арқылы одақтар) және жауынгерлік (Тонга құл іздеушілерінің келуі) қарым-қатынастарды сақтап келді. Вайтупуға Кирибатиден де келіп, ол оқшауланған емес еді. Вайтупу «су бұлағы» деген мағынаны білдіреді. Массачусетс штатының Нантакет қаласынан шыққан кит аулаушы кеме «Лопердің» капитаны Обид Старбак 1826 жылдың 26 сәуірінде аралды көріп, оған «Трейси аралы» деген ат қойды. Уильям Пласкетт, «Independence II» атты Нантакет кит аулаушы кемесінің капитаны, 1827 жылдың 21 тамызында Вайтупуға келді. Старбак бұл аралды бұрын көргенін ескере отырып, Пласкеттің оны қайта ашқан күні жазған кеме журналы, жергілікті тұрғындар бұрын ешқандай кеме көрмегенін көрсетеді: [ ] Таңда жарықтанғанда ұзындығы шамамен 6 миль болатын кішкентай, төмен жатқан аралды анықтады. [ ] Біз Ротумадан әкелген бір жергілікті тұрғын мен аудармашы кемеде болды, олар бұрын осы аймақтағы аралдардың біріне жататын және олардың тілін түсінетін болғандықтан, олардың бұрын ешқандай кеме көрмегенін білдік. Бұл аралдың жергілікті атауы – войтопу. Бұл арал туралы еңбектерде немесе карталарда жазылмаған, сондықтан біз оны жаңа жаңалық деп есептейміз. 7° 25 [оңтүстік ендігі] 178° 78 [шығыс бойлық].

19 ғасыр

1841 жылы Чарльз Уилкс басқарған АҚШ зерттеу экспедициясы Вайтупуға келді. 1860 жылдары Лондон миссионерлік қоғамының самоалық пасторлары аралға христиан дінін сәтті енгізді. Пасторлар көптеген мәдени дәстүрлерді тыйымдап, діни ережелерді орнатып, өзгертіп жіберді. Олар өздерінің Киелі кітаптары самоа тілінде болғандықтан, самоа тілін де таратуға көмектесті. Вайтупу тұрғындары өз тілінде емес, самоа тілінде оқу-жазуға үйренді. Аралдағы саудагер Генри (Гарри) Ниц алғашқы шіркеуді салуға көмектесті. Вайтупу тұрғындары жыл сайын 25 қарашада Те Асо Фиафия (Бақытты күн) мерекесін тойлайды. Te Aso Fiafia 1887 жылдың 25 қарашасын еске алады, сол күні Самоаның Апия қаласында орналасқан неміс сауда фирмасы H. M. Ruge and Company компаниясына 13 000 долларлық қарыздың соңғы төлемі жасалған болатын. Вайтупу тарихында Томас Уильям Уильямс, Ruge компаниясының өкілі, клиенттеріне несиеге тауар алуға мүмкіндік беріп, оларға көмектесіп жатқандай әрекет еткен. Самоада тұратын Вайтупулық пастор Немия оралып, кокос жинау және копра дайындау үшін жұмыс топтарын ұйымдастырды, осылайша қарызды төлеуге жиналған ақшаны сатуға дайындады. Вайтупудағы Webber & Co өкілі Генри Ниц соңғы төлемді жасау үшін қаржы жинауға көмектесті. 1886 жылға дейін жеті мың доллар төленді, ал қалған сома 1887 жылдың 25 қарашасында төленді. Вайтупу тұрғындарының дәстүрі бойынша, олардың күш-жігеріне сәттілік ортақ болды – соңғы төлемді жинау үшін жіберілген кеме, сондай-ақ екінші кеме, сауда шхунасы Вайтупулемеле де батып кетті. Үшінші кеме келген кезде ақшаның көп бөлігі жиналған еді. Дегенмен, Вайтупулемеле сауда шхунасы Вайтупу тарихында өзге де маңызға ие болған сияқты. Ruge & Co компаниясына төленген қарыздың пайда болуы несиеге тауар сатып алумен ғана шектелмей, Vaitupu компаниясының Вайтупулемелені сатып алу құнына да қатысты. Гилберт және Эллис аралдарының колониясында 1932-1938 жылдар аралығында округтік офицер болған Дональд Гилберт Кеннеди Вайтупу мен Нанумеада жасалған паопаоның құрылысын және бір қанаты бар каноэлердің түрлерін сипаттады. Нели Лифука 1945 жылдан 1951 жылға дейін Вайтупудағы судья болып қызмет етті. Фиджидегі Киоа аралын сатып алу үшін қаражат жинауда оның зор үлесі болды. Алғашқыда Вайтупудан Киоа аралына 37 адам көшіп келді, он жыл ішінде олардың саны 235-тен асты.

21 ғасыр

2000 жылы Мотуфуа мектебінің жатақханасындағы өрт 18 қыз бен бір әйел жетекшіні қаза қылғанда Вайтупу әлемдік назарға ілікті. Кейіннен өрттің себебі түнгі уақытта шам жағып оқыған оқушы екені анықталды. Премьер-министр Ионатана Ионатана бұл оқиғаны ұлттық қайғы деп жариялап, салдарынан көру үшін дереу аралға сапарлады. Келесі жылы қаза болған 18 қыз бен олардың қамқоршысының құрметіне еске алу рәсімі өткізілді. Тувалу басшылары және құрбандардың ата-аналары бұл рәсімге қатысты. 2011 жылғы Тувалудағы құрғақшылықта Вайтупу жоғары температура мен құрғақ топырақтан кокос пальмалары, пулака және таро өсімдіктерінен айырылды. 2015 жылдың наурыз айында «Пам» циклоннан туған толқындар үйлерге, егістерге және инфрақұрылымға зиян келтірді.

Жаңартылатын энергия

2010 жылы Мотуфуа орта мектебінде Оңтүстік Тынық мұхитындағы ең ірі дизельді күн фотоэлектрлік (ПВ) гибридтік электр жүйесі орнатылды. Бұл жүйе орнатылар алдында мектеп дизельді генераторға тәуелді болған, оны түнгі уақытта өшіру қажеттігі туатын. Гибридтік жүйе дизель отынына жұмсалатын мыңдаған долларды үнемдеп қана қоймай, мектепті тәулік бойы энергиямен қамтамасыз етеді, күніне 200 кВт⋅сағатқа дейін қуат береді. 2014 жылы Жаңа Зеландия және Еуропалық Одақ Тувалу үкіметіне сыртқы аралдарға аккумуляторлық батареялары бар күн фотоэлектрлік (ПВ) жүйелерін орнатуға қаржы көмегін ұсынуға келісті. 2015 жылдың қаңтар-наурыз айларында Жаңа Зеландияның Powersmart компаниясы жаңа Vaitupu электр стансасын салу үшін неміс күн энергиясы технологиясын пайдаланды.

Көлік және туризм

Вайтупуда кемежай бар, бірақ порт жоқ, сондықтан жолаушылар аралдар арасындағы жолаушылар/жүк кемелерінен кішкентай қайыққа отырып Вайтупуға жетіп алуға тиіс. Аралдың ішінде жолдар мен кішкентай топырақты жолдар бар. Вайтупуда көлік өте сирек кездеседі. Басты ауылда, негізгі шіркеудің жанындағы кемежайда Vivalia III аталған қонақ үйі орналасқан.

Мәдениет

Вайтупудағы қоғамдық шараларға Нафа Моа және Тало (таро дақылдары мен тауықтар арасындағы жарыс) кіреді. Бұл жарыста қауым екі қарсылас командаға бөлінеді. Әр команда мүшелері кімнің таросын ауыррақ немесе тауықтарын ірірек өсіре алатыны үшін жарысады; жарысқа қатысушылардың өнімдерін салмақтаумен аяқталады, бұл жақсы көңіл-күймен және бәсекелестікпен өткен күнді аяқтайды.

Білім

Вайтупу аралындағы бастауыш мектеп 1953 жылы құрылды, ол Толисе деп аталады. 1923 жылы ашылған «Элисефу» (New Ellice) атты орта мектеп 1953 жылы жабылды, содан кейін ұлдар Оңтүстік Таравадағы Бикенибеуде орналасқан Король Георг V мектебіне ауыстырылды. «Элисефудың» алғашқы директоры Дональд Гилберт Кеннеди болды, ол қатаң тәртіпті ұстанып, оқушыларын жазалаудан тартынбады. Бұл мектептен шыққан ең белгілі тувалулықтар – Тувалудың алғашқы генерал-губернаторы сэр Фиатау Пентала Тео және оның алғашқы премьер-министрі Тоарипи Лаути. Кеннеди 1929 және 1932 жылдар аралығында «Полинезия қоғамының журналында» және 1931 жылы кітап түрінде «Вайтупу аралының мәдениеті туралы еңбектер» атты еңбегін жариялады. «Мотуфуа» орта мектебі 1905 жылы Лондондық миссионерлік қоғам тарапынан құрылды. Уақыт өте келе мектеп дамып, қазір Білім беру департаменті басқаратын, ұлдар мен қыздарға арналған пансиондық мектепке айналды. 2009 жылы «Мотуфуа» орта мектебінде 550 оқушы білім алды. 2012 жылғы халық санауы бойынша «Мотуфуа» орта мектебінде 502 адам тіркелген. Сэр Томаси Пуапуа Тувалу Парламентіне Вайтупудан өкілдік етті. Ол Тувалудың екінші премьер-министрі (1981–1989 жж.) болды. Кейін Пуапуа Тувалудың генерал-губернаторы қызметін атқарды (1998–2003 жж.). Аписай Иелемия (19 тамыз 1955 – 19 қараша 2018) Тувалу Парламентіне Вайтупудан депутат болды. Ол Тувалудың премьер-министрі (2006–2010 жж.) лауазымын иеленді. Таукелина Финикасо 2006 жылдан 2019 жылға дейін Парламентте Вайтупудан өкілдік етті. Ол Байланыс және жұмыс министрі (2006–2010 жж.) және Сопоага үкіметінде Сыртқы істер министрі (2013–2019 жж.) қызметін атқарды.