Кіріспе

Құс түрі

Жалпы алтын көз немесе жай ғана алтын көз (Bucephala clangula) – Bucephala туысына жататын орташа мөлшердегі теңіз үйрегі. Оның ең жақын туысы – ұқсас Бароу алтын көзі. Туыс атауы ежелгі грек тіліндегі boukephalos ("бұқабас", bous – "бұқа", kephale – "бас") сөзінен шыққан, бұл бұқабастың дөңгелек бас пішініне сілтеме. Түр атауы латын тіліндегі clangere ("соққыға ұшырау", "қоңырлау") сөзінен алынған. Жалпы алтын көздер агрессивті және аумақтық үйректер, олар күрделі ұсыну ритуалдарына ие. Бұл түр алтын сары көздері үшін аталған. Ересек еркектерінің басы қара, жасыл түсті жылтырмен, көздің астында дөңгелек ақ дақ, арқасы қара, мойны мен қарыны ақ болады. Ересек аналықтарының басы қоңыр, денесі көбінесе сұр түсті. Аяқтары мен тырнақтары қызғылт сары. Әдетте екі түрше танылады: еуразиялық түрше (Bucephala clangula clangula) және Солтүстік Америка түршесі (B. c. americana). Америка түршесінің мүсіні clangula түршесінен ұзын және жуан.

Тұрғылықты жері мен өсіру

Олардың көбейетін жері – тайга. Олар Канада мен АҚШ-тың солтүстігіндегі, Шотландиядағы, Скандинавиядағы, Балтық елдері мен Ресейдің солтүстігіндегі көлдерде және өзендерде кездеседі. Олар көшпенді және көпшілігі қыстауды қорғалған жағалау суларында немесе орташа ендіктегі ашық ішкі суларда өткізеді. Бірақ олар ұя салуға арналған қораптарды да пайдаланады. Ұялау үшін табиғи ағаш қуыстары, сынған бұтақтардың қуыстары және ірі шоқырларды жасаған қуыстар, әсіресе қанатты шоқырлар немесе қара шоқырлар таңдалады. Жұмыртқаның орташа мөлшері – ені, ұзындығы және салмағы басқа үйрек түрлерімен салыстырғанда сирек кездеседі. Балапандар өздігімен жүре бастағаннан кейін немесе аналары тастап кеткеннен кейін басқа аналықтардың балапандарымен жиі араласады. Алтын көзді үйректердің жас балапандары басқа алтын көзді аналықтар, қара қаз және қызыл мойынды шағалалармен бәсекелесіп өлтірілуі мүмкін. Ұя салған кезде негізгі жем – жәндіктер, ал көшіп бара жатқанда және қыстауда – шаян тәрізділер. Жергілікті жерлерде балық шақырғысы мен су өсімдіктері де маңызды тағам болып табылады. Олар түрлі шоқырлар, сұңқарлар және бүркіттердің жемі бола алады, ал аналықтары мен балапандары аюлар (Ursus spp.), түрлі мысықтар (Mustela spp.), мүк (Mustela vison), еноттар (Procyon lotor) және тіпті солтүстік шоқырлар (Colaptes auratus) мен американдық қызыл сорғыштар (Tamiasciurus hudsonicus) тарапынан шабуылға ұшырайды.

Қорғау

Қара алтын құс Африка-Еуразиялық көшпелі су құстарын сақтау туралы келісімге (AEWA) қатысты түрлердің бірі болып табылады. 1970 жылдары Солтүстік Америкада қаз аулаушылар жыл сайын шамамен 188 300 қара алтын құсты өлтірді, бұл сол кезеңде Канадада өлтірілген су құстарының жалпы санының 4% төмен, ал АҚШ-та өлтірілген су құстарының жалпы санының 1% төмен құрайды. Бұл құстардың көктемгі және қыстау орталары тазалау және ластану салдарынан нашарлаған. Дегенмен, Солтүстік Америкадағы қара алтын құстың көлдердің қышқылдануынан қысқа мерзімді пайда көретіні белгілі.