«Торт жеу мен сақтаудың қамы жоқ» — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Ағылшын тіліндегі мақал: You can't have your cake and eat it (too) – ағылшын тіліндегі танымал мақал. Мақалдың сөзбе-сөз мағынасы: "бір тортты бірден сақтап, сонымен қатар жеуге болмайды". Торт желінген соң, ол жоғалады. Бұл мақал екі үйлеспейтін нәрсені бірдей иеленуге болмайтынын, немесе адамның ақылға сыятын шектен артық нәрсеге талпынуының қате екенін білдіру үшін қолданылады. Мақалдың мағынасы "бірдей екі нәрсені қалау" және "екі жақтан да пайда көру" сияқты сөздерге жақын. Бұл мақалды білмейтін адамдарға "ие болу" сөзінің екі мағынасынан – "сақтау" немесе "қолында ұстау" және "жеу" (мысалы, "таңғы ас ішу") – байланысты оны түсіну қиын болуы мүмкін. Кейбіреулер мақалдың қалыпты түрін дұрыс емес немесе логикалықсыз деп санайды және оның орнына: "Торт жеп, сосын оны да сақтап қалуға болмайды" деген нұсқаны ұсынады. Шындығында, 1930-1940 жылдарға дейін осы нұсқа мақалдың ең көп қолданылатын түрі болған, бірақ кейін "жеу" нұсқасы басымдық алды. Тортты иелену мен жеу арасындағы таңдау – бұл құрбандылыққа бару немесе мүмкіндік құнының мәнін көрсетеді.

Тарих және қолданылуы

Бұл сөз тіркесінің алғашқы жазбасы 1538 жылғы 14 наурызда Томас Норфолк герцогының Томас Кромвельге жазған хатында «адам тортты иелене алмайды да, жей алмайды» деп келтірілген. Джон Хейвудтың 1546 жылғы «Англия тіліндегі барлық мақал-мәтелдердің мағынасын қамтитын әңгіме» еңбегінде бұл сөз тіркесі кері тәртіппен айтылған: «Сен тортты жеп, сонымен қатар тортты иеленгің келе ме?». Джон Дэвистің 1611 жылғы «Ақымақтықтың жазасы» атты еңбегінде дәл осы тәртіп сақталған: «Адам тортты жеп, оны қалай болса солай қалдыра алмайды». Джонатан Свифттің 1738 жылғы «Әдепті әңгіме» атты комедиясында Леди Ансуерхолл кейіпкері «оның тортты жеуіне де, иеленуіне де болмайды» дейді. 1749 жылы жарық көрген «Әдепті әңгіме» кітабының «Титл-Тэтл» немесе «Тасте А-ля Мод» атты қайтыс болғаннан кейінгі нұсқасында тәртіп өзгертілді: «Ол тортты иелене алмайды да, жей алмайды». 1812 жылғы «Біз тортты жей де, иеленей де алмаймыз» деген қазіргі заманғы нұсқасын Р. Кнопфтың 1812 жылғы соғыс құжаттарының транскрипцияларынан табуға болады (1959). Google Ngram Viewer мәліметтеріне сәйкес, уақыт өте келе мұрағатталған тарихи (жазба) құжаттардағы сөз тіркестерінің жиілігін көрсететін іздеу жүйесінде, 1930 және 40-шы жылдарға дейін «жеу-иелену» тәртібі ең көп қолданылған, бірақ кейін «иелену-жеу» нұсқасы басымдыққа ие болды. Бұған Эйн Рэндтың 1957 жылғы «Атлас құлатылды» романында көз жеткізуге болады. Джон Галттың әйгілі монологында ол осы мақалды қарапайым аналогия ретінде қолданады: «Тортты жейсің де, иелене алмайсың». 1996 жылы бұл нұсқа Тед Качинскині, сонымен қатар «Унабомбер» деп танылатын оны ұстауға көмектесті. Террорист бомбалаудан кейін газеттерге жіберген манифестінде Качински өнеркәсіптік революцияны жоюды жақтады: «Индустриялық қоғамды жоюдың жағымсыз салдары туралы айтатын болсақ, тортты жеп, сонымен қатар оны иелене алмайсың». ФБР-дің сот тілшісі Джеймс Р. Фицджеральд бұл мақалдың сол кездегі сирек кездесетін нұсқасын байқады, кейіннен Качинскидің оны анасына жазған хатында да қолданғанын анықтады. Бұл және басқа да айғақтар оның анықталуына және тұтқындалуына әкелді. Анархо-капиталистік экономист Ханс Херман Хоппе өзінің 2001 жылғы «Демократия: сәтсіз құдай» кітабында бұл атақты мақалды айта келе, оны түсіндіру үшін былай деді: «Мысалы, тортты жеп, сонымен қатар оны иелене алмайсың, немесе қазір тұтынған нәрсеңді болашақта қайтадан тұтыну мүмкін емес». 2002 жылы Колумбия университетінің классик ғалымы Катерина Волк өзінің кітабында бұл сөз тіркесін дидактикалық латын поэзиясындағы поэтикалық бейнелердің дамуын сипаттау үшін қолданды, ал бейнелерді қабылдау мен қолдану принципін «тортты жеп, иеленуге тырысу принципі» деп атады.

An early recording of the phrase is in a letter on 14 March 1538 from Thomas, Duke of Norfolk, to Thomas Cromwell, as "a man can not have his cake and eat his cake". The phrase occurs with the clauses reversed in John Heywood's A dialogue Conteinyng the Nomber in Effect of All the Prouerbes in the Englishe Tongue from 1546, as "wolde you bothe eate your cake, and have your cake?". In John Davies's Scourge of Folly of 1611, the same order is used, as "A man cannot eat his cake and haue it stil." In Jonathan Swift's 1738 farce Polite Conversation, the character Lady Answerall says "she cannot eat her cake and have her cake". In a posthumous adaptation of Polite Conversation, called Tittle Tattle; or, Taste A la Mode, released in 1749, the order was reversed: "And she cannot have her Cake and eat her Cake". A modern sounding variant from 1812, "We cannot have our cake and eat it too", can be found in R. C. Knopf's Document Transcriptions of the War of 1812 (1959). According to Google Ngram Viewer, a search engine that charts the frequencies of phrases in archived historical (written) documents over time, the eat have order used to be the most common variant, before being surpassed by the have eat version in the 1930s and 40s. A reflection of this can be found in Ayn Rand’s 1957 novel Atlas Shrugged. Several pages into John Galt’s famous monologue, he employs the proverb as an analogy in simple terms: “You cannot have your cake and eat it, too”. In 1996, the eat have variant played a role in the apprehension of Ted Kaczynski, also known as the Unabomber. In his manifesto, which the terrorist sent to newspapers in the wake of his bombings, Kaczynski advocated the undoing of the industrial revolution, writing: "As for the negative consequences of eliminating industrial society — well, you can’t eat your cake and have it too." James R. Fitzgerald, an FBI forensic linguist, noted the then uncommon variant of the proverb and later discovered that Kaczynski had also used it in a letter to his mother. This, among other clues, led to his identification and arrest. Anarcho capitalist economist Hans Hermann Hoppe in his 2001 book, Democracy: The God That Failed, mentions the famous proverb, and then, for further clarification and simplicity states, "You cannot have your cake and eat it too for instance, or what you consume now cannot be consumed again in the future." In her 2002 book, classicist Katharina Volk of Columbia University used the phrase to describe the development of poetic imagery in didactic Latin poetry, naming the principle behind the imagery's adoption and application the "have one's cake and eat it too principle".

Кекшілдік

"Кейкизм" термині және оған байланысты "кейкист" есім мен сөйлемдер британдық ағылшын тілінде, әсіресе саяси журналистикада кеңінен қолданысқа енді және ағылшын тілінің сөздіктеріне қабылданды. Бұл терминдер дәстүрлі мақалды кері қайтарады және екі қалаулы, бірақ өзара сәйкес келмейтін нәрсені қатар алуға деген ниетті білдіреді, әсіресе Ұлыбританияның Brexit келіссөздері мен одан кейінгі талқылауларына қатысты. Бұл 2016 жылы сол кездегі Ұлыбританияның сыртқы істер министрі Борис Джонсонның "Мен ешқашан Еуропадан шығушыл болған емеспін" деген сөзінен кейін пайда болды. Ол "Мен тортты алуға да, жеуге де жақтамын" деді. Кейіннен премьер-министр болған кезде ол Ұлыбританияның Brexit-тен кейінгі сауда келісімін "кейкист келісім" деп атады. Осыдан кейін жаңа сөздер қынжырлы күлкіге айналды және саркастикалық кері қайтаруларға себеп болды.

Логикалық

Бұл мақал-мәтел жиі қолданылса да, кейде оны логикалықсыз немесе дұрыс емес деп санайтындар бар. Комедияшы Билли Коннолли бірде: «Егер тортты жей алмасаң, онда оның қандай қадірі бар?» – деп айтқан. Вашингтон штаты университетінің ағылшын тілі профессоры Пол Брайанс идиоманың түсініксіздігінің себебін «ие болу» етістігіне байланыстырады. Бұл етістік иеленуді де, жеуді де білдіруі мүмкін, мысалы: «Таңғы ас ішейік» немесе «Мен сэндвич жеп жатырмын». Брайанс «Тортыңды жеп, сосын ие бола алмайсың» нұсқасы «Тортыңды иеленіп, сосын жей алмайсың» дегенге қарағанда логикалық, себебі «жеу-иелену» реті дұрыс: тортты жегеннен кейін, ол енді сенде болмайды. Пенсильвания университетінің «Тіл блогына» жазған Бен Циммер екі нұсқаның түсіндірілуі іс-әрекеттердің реттілігіне немесе бір мезгілде болуына байланысты екенін айтады. Егер фразадағы реттілік маңызды деп есептесек, «жеу-иелену» нұсқасы логикалық: тортты жеп болған соң, оны енді иелене алмайсың, бірақ тортты иеленіп, сосын жеуге болады. Осылайша, «жее алмайсың және (сосын) иеленесің» – дұрыс, ал «иелене алмайсың және (сосын) жеесің» – бұрыс. Алайда, егер «және» жалғауы іс-әрекеттердің бір мезгілде болуын білдірсе, екі нұсқа да идиома ретінде қолданылуы мүмкін, себебі «торт жеу мен тортты иелену синтаксистік ретіне қарамастан, өзара байланыссыз әрекеттер», – деп жазады Циммер. Циммер Мейсонға жауап беріп: «Идиомадағы «иелену» бөлігі маған торт жеу кезіндегі уақытша иеленуден гөрі, ұзақ мерзімді иеленуді білдіреді» деді. Ол соңында, жиі қолданылатын, қалыптасқан фразалардың логикасы туралы ойланудың қажеті жоқ екенін қорытындылады. «Басымен айналу» деген сөздің «көк алақамыс» мағынасы бар екеніне көп адам наразылық білдірмейді, тіпті оның «тураулы» мағынасы дене мүшелерінің қалыпты орналасуын сипаттаса да».

The proverb, while commonly used, is at times questioned by people who feel the expression to be illogical or incorrect. As comedian Billy Connolly once put it: "What good is [having] a cake if you can't eat it?" According to Paul Brians, Professor of English at Washington State University, the confusion about the idiom stems from the verb to have, which can refer to possessing, but also to eating, e. g. "Let's have breakfast" or "I'm having a sandwich". Brians argues that "You can't eat your cake and have it too" is a more logical variant than "You can't have your cake and eat it too", because the verb order of "eat have" makes more sense: once you've eaten your cake, you don't have it anymore. Ben Zimmer, writing for the Language Log of the University of Pennsylvania, states that the interpretation of the two variants relies on the assumption of either sequentiality or simultaneity. If one believes the phrase to imply sequentiality, then the "eat have" variant could be seen as a more logical form: you cannot eat your cake and then (still) have it, but you actually can have your cake and then eat it. Thus, "can't eat and (then) have" would be a correct statement, "can't have and (then) eat" would be an incorrect statement. However, if one believes the "and" conjoining the verbs to imply simultaneity of action rather than sequentiality of action, then both versions are usable as an idiom, because "cake eating and cake having are mutually exclusive activities, regardless of the syntactic ordering", Zimmer writes. Zimmer reacted to Mason by stating: "the 'having' part of the idiom seems to me to imply possession over a long period of time, rather than the transient cake having that occurs during cake eating". He concludes that it is ultimately not relevant to ponder over the logicality of crystallized, commonly used phrases. "Few people protest the expression head over heels to mean 'topsy turvy,' despite the fact that its "literal" reading describes a normal, non topsy turvy bodily alignment".