1844 жылғы келу күтімі және үлкен көңіл қалу

Кіріспе

Дін тарихы

Миллершілер қозғалысындағы Үлкен Көңіл Күйдіру – баптист уағызшысы Уильям Миллердің 1844 жылға дейін Иса Мәсіхтің Жерге қайта оралатынын жариялауына жауап ретінде туды, ол оны Екінші Келу деп атады. Екінші Ұлы Ояну кезінде Даниял кітабының 8-тарауындағы болжамды зерттеген ол, Даниялдың «киелі орынды тазартуы» Мәсіх келгенде әлемді күнәдан тазартады деген қорытындыға келді, және ол, сондай-ақ көптеген басқалар дайындық жасады. Бірақ 1844 жылдың 22 қазанында Иса келмегендіктен Миллер мен оның ізбасарлары көңілі қалды. Осы оқиғалар Адвентистерге жол ашты, олар Жетінші күндік Адвентистер шіркеуін құрды. Олар 22 қазанда болған оқиғаның Миллер ойлағандай Исаның қайтып келуі емес, Исаның соңғы құтқару жұмысының, яғни көктегі киелі орынды тазартудың басталуы екенін айтты, бұл Екінші Келуге әкеледі. – «Мың екі жүз тоқсан күн өткен соң киелі орын тазартылады» – деп Уильям Миллер, шаруа және баптист уағызшысы, Иса Мәсіхтің Жерге қайта оралатындығын болжады және уағыздады. Миллердің ілімі Жетінші күндік адвентизмнің теологиялық негізін құрайды. Ерекше маңызға ие төрт тақырып болды:

Миллердің Киелі кітапты пайдалануы;
оның эсхатологиясы;
Аян кітабының 14-тарауындағы бірінші және екінші періштелердің хабарларына деген көзқарасы; және
«Үлкен Көңіл Күйдірумен» аяқталған жеті айлық қозғалыс.

Миллер Киелі кітапты қалай қолданды

Миллердің әдісі мұқият және әдістемелік, қарқынды және кең ауқымды болды. Оның Киелі кітапты түсіндірудегі негізгі қағидасы – «барлық жазба орындары қажет» және ешбір бөлігі жобалмауы керек еді. Бір доктринаны түсіну үшін, Миллер айтқандай, «сіз білгіңіз келетін тақырып бойынша барлық жазба орындарын біріктіруіңіз керек; содан кейін әрбір сөз өз ықпалын тигізсін, егер сіз өзара қайшылықсыз теория құра алсаңыз, онда қателікке ұшырамайсыз». Ол Киелі кітаптың өзі түсіндіруші болуы керек деп санайтын. Жазба орындарын салыстыру арқылы адам Киелі кітаптың мағынасын аша алады. Осылайша Киелі кітап адам үшін басты авторитетке айналды, ал егер басқа адамдардың сенімдері немесе олардың жазбалары авторитет негізі ретінде қызмет етсе, онда Киелі кітаптың өзінің үйретуі емес, сол сыртқы авторитет маңыздырақ болып шығады. Миллердің Киелі кітаптағы пайғамбарлықтарды түсіндіруге қатысты ұстанымдары оның жалпы ережелерінде баяндалған ұғымдарға негізделген. Миллер мен оның ізбасарлары үшін Киелі кітап – сенім және доктринаның барлық мәселелеріндегі жоғары авторитет еді.

1844 жылдың 22 қазаны

22 қазан ешқандай оқиғасыз өтті, нәтижесінде көптеген Миллершілер арасында көңілі қалды. Генри Эммонс, Миллерші, кейіннен былай деп жазды: "Мен бүкіл сейсенбі [22 қазан] күттім, бірақ сүйікті Иса келмеді;—Мен шаршау күні таңертең күттім, және денең жақсы болды, бірақ сағат 12-ден кейін әлсіре бастадым, ал қараңғы түскенге дейін бөлмеме көтерілуге көмектесуші керек болды, себебі табиғи күшім тез қалды, және 2 күн бойы қандай да бір ауыртпалықсыз жаттым, көңілім қалды."

Салдары

Миллерондар өздерінің күйреген үміттерімен, сондай-ақ көпшіліктен келген айқын сын-ескертпелермен және тіпті зорлық-зомбылықпен күресуге мәжбүр болды. Көптеген жақтастары Мәсіхтің қайта оралуын күтіп, мүліктерінен бас тарған еді. 1844 жылдың 18 қарашасында Миллер Химесқа өзінің басынан өткендері туралы жазды:

"Көкке шықпадыңдар ма?" - деп сұрайтындар бар, тіпті көшедегі кішкентай балалар талайларға: "Жоғары көтерілуге билетіңіз бар ма?" - деп ұрандатады. Көпшілікке танымал және сәнді басылымдар 6:11 Аян бойынша "қасиеттілердің ақ киімдерін", "көкке көтерілуді" және "жанудың" ұлы күнін ұятсыз бейнелейді. Тіпті уағыздаушылардың мінберлері де "көкке көтерілу киімдері" туралы арсыз және жалған хабарларды қайталап, киялына толырып алды. Сонымен қатар зорлық-зомбылық оқиғалары да болды: Миллершілердің шіркеуі Нью-Йорктің Итака қаласында өртеліп, Дэнсвилл мен Скоттсвиллде екі шіркеу қиратылды. Иллинойс штатының Лорейн қаласында толқушылар Миллершілер қауымын таяқтармен және пышақтармен шабуылдады, ал Торонтодағы топқа қарақұмық пен қауырсын жағды. Канадалық топтың жеке үйінде өткен жиынға оқ атылды. Миллершілдердің жетекшілері де, олардың ізбасарлары да, жалпы алғанда, шатасып, көңілі қалды. Жауаптар әртүрлі болды: кейбіреулер Мәсіхтің қайта оралуын күн сайын күтті, ал басқалары сәуір, шілде және қазан 1845 жылдары сияқты басқа да күндерді болжады. Кейбіреулер әлемнің жетінші мыңжылдыққа – "Ұлы демалыс күніне" енгенін ойлады, сондықтан құтқарылғандар жұмыс істемеуі керек. Ал басқалары Исаның Марқ 10:15-тегі сөздеріне сүйене отырып, бала сияқты әрекет етті: "Шындығын айтамын, кім Құдай Патшалығын бала сияқты қабылдамаса, ол оған кіре алмайды". Миллершіл О.Д. Пиканд Аян 14:14–16-ны қолданып, Мәсіхтің ақ бұлттың үстінде отырғанын және оған дұға ету керектігін үйретті. Көптеген адамдар сенімдерінен бас тартып, өмірін қайта құруға тырысты деген болжам бар. Кейбір мүшелері бұрынғы діндеріне қайта оралды. Көптегендері "Шейкерлерге" қосылды. 1845 жылдың ортасына қарай әртүрлі Миллершіл топтар арасындағы ілімдер нығайып, топтар өздерінің айырмашылықтарын атап өтті, бұл процесті Джордж Р. Найт "секта құру" деп атады. Осы кезеңде Миллершілдердің үш негізгі тобы болды – өз сенімдерінен бас тартқандардан басқа. Мәсіхтің екінші келуіне сенімін сақтаған Миллершіл топтардың алғашқы үлкен бөлігі "жабық есік" нанымын жақтағандар болды. Бұл сенімді Джозеф Тернер танымал еткен, ол Миллершілдердің маңызды өлеңі – Матай 25:1–13; Он қыз туралы мысалға негізделген. Матай 25:11–12-дегі жабық есік сынақ мерзімінің аяқталуы деп түсіндірілді. Найт былай түсіндіреді: "Есік жабылғаннан кейін, қосымша құтқарылу болмайды. Ақылды қыздар (нағыз сенушілер) Патшалықта болады, ал ақылсыз қыздар мен басқалары сыртта қалады". 1844 жылдың 22 қазанының маңыздылығына күмән келтіріліп, жабық есік туралы сенімнің кеңінен қабылдануы азайды. Егер бұл күні ештеңе болмаса, онда жабық есік болуы мүмкін емес. Осы жабық есік нанымдарына қарсылық Химес басшылық етіп, 1844 жылдан кейінгі екінші топты құрды. Бұл топ тез арада басымдыққа ие болып, тіпті Миллерді де өз көзқарасына көндірді. Олардың ықпалы Албани конференциясын ұйымдастыру арқылы күшейді. Адвентші христиан шіркеуінің тамырлары осы Ұлы Көңілсіздіктен кейінгі топтан басталады. Үшінші үлкен Миллершіл тобы да, Хейл мен Тернер басқарған топ сияқты, 22 қазан күні дұрыс деп мәлімдеді. Алайда олар 1844 жылдың 22 қазанында болған оқиғаның мүлдем басқаша болғанын түсінді. Бұл үшінші топтың теологиясы 1844 жылдың 23 қазанында – Ұлы Көңілсіздіктен кейінгі күні басталған сияқты. Сол күні адвентистермен бірге дұға оқып отырғанда, Хирам Эдсон "жарық берілетініне" және "олардың көңілін қалдыратын жайттардың түсіндірілетініне" сенімді болды. Эдсонның тәжірибесі оны О.Р.Л. Крозиер мен Ф.Б. Ханмен бірге тақырып бойынша кеңейтілген зерттеуге әкелді. Олар Миллердің киелі үй жерді бейнелейді деген тұжырымы қате екендігіне көз жеткізді. "Даниел 8:14-те тазартылатын киелі үй жер беті немесе шіркеу емес, көктегі киелі үй еді". Сондықтан 22 қазан күні Мәсіхтің екінші рет келуінің емес, көктегі оқиғаның белгісі ретінде белгіленді. Осы үшінші топтан жетінші күнгі адвентистік шіркеу пайда болды, және Ұлы Көңілсіздіктің осы түсіндіруі жетінші күнгі адвентистік ілімнің негізін құрайды. Олардың түсіндірмелері 1845 жылдың басында Day Dawn басылымында жарияланды.

Some are tauntingly enquiring, 'Have you not gone up?' Even little children in the streets are shouting continually to passersby, 'Have you a ticket to go up?' The public prints, of the most fashionable and popular kind [ ] are caricaturing in the most shameful manner of the 'white robes of the saints,' Revelation 6:11, the 'going up,' and the great day of 'burning.' Even the pulpits are desecrated by the repetition of scandalous and false reports concerning the 'ascension robes', and priests are using their powers and pens to fill the catalogue of scoffing in the most scandalous periodicals of the day. There were also the instances of violence: a Millerite church was burned in Ithaca, New York, and two were vandalized in Dansville and Scottsville. In Loraine, Illinois, a mob attacked the Millerite congregation with clubs and knives, while a group in Toronto was tarred and feathered. Shots were fired at another Canadian group meeting in a private house. Both Millerite leaders and followers were left generally bewildered and disillusioned. Responses varied: some continued to look daily for Christ's return, while others predicted different dates—among them April, July, and October 1845. Some theorized that the world had entered the seventh millennium—the "Great Sabbath", and that therefore, the saved should not work. Others acted as children, basing their belief on Jesus' words in Mark 10:15: "Truly, I say to you, whoever does not receive the kingdom of God like a child shall not enter it." Millerite O. J. D. Pickands used Revelation 14:14–16 to teach that Christ was now sitting on a white cloud and must be prayed down. It has been speculated that the majority simply gave up their beliefs and attempted to rebuild their lives. Some members rejoined their previous denominations. A substantial number joined the Shakers. By mid 1845, doctrinal lines among the various Millerite groups began to solidify, and the groups emphasized their differences, in a process George R. Knight terms "sect building". During this time, there were three main Millerite groups—in addition to those who had simply given up their beliefs. The first major division of the Millerite groups who retained a belief in Christ's Second Advent were those who focused on the "shut door" belief. Popularized by Joseph Turner, this belief was based on a key Millerite passage, Matthew 25:1–13; the Parable of the Ten Virgins. The shut door mentioned in Matthew 25:11–12 was interpreted as the close of probation. As Knight explains, "After the door was shut, there would be no additional salvation. The wise virgins (true believers) would be in the kingdom, while the foolish virgins and all others would be on the outside." The widespread acceptance of the shut door belief lost ground as doubts were raised about the significance of the October 22, 1844, date—if nothing happened on that date, then there could be no shut door. The opposition to these shut door beliefs was led by Himes and make up the second post 1844 group. This faction soon gained the upper hand, even converting Miller to their point of view. Their influence was enhanced by the staging of the Albany Conference. The Advent Christian Church has its roots in this post Great Disappointment group. The third major post disappointment Millerite group also claimed, like the Hale and Turner led group, that the October 22 date was correct. Rather than Christ having returned invisibly, however, they concluded that the event that took place on October 22, 1844, was quite different. The theology of this third group appears to have had its beginnings as early as October 23, 1844—the day after the Great Disappointment. On that day, during a prayer session with a group of Advent believers, Hiram Edson became convinced that "light would be given" and their "disappointment explained". Edson's experience led him into an extended study on the topic with O. R. L. Crosier and F. B. Hahn. They came to the conclusion that Miller's assumption that the sanctuary represented the earth was in error. "The sanctuary to be cleansed in Daniel 8:14 was not the earth or the church, but the sanctuary in heaven." Therefore, the October 22 date marked not the Second Coming of Christ, but rather a heavenly event. Out of this third group arose the Seventh day Adventist Church, and this interpretation of the Great Disappointment forms the basis for the Seventh day Adventist doctrine of the pre Advent Divine Investigative Judgement. Their interpretations were published in early 1845 in the Day Dawn.

Бахаи дінімен байланысы

Бахаи дінінің мүшелері Миллердің Исаның келуінің белгілері мен күндерін түсіндіруі, көбінесе дұрыс деп санайды. Олар Киелі кітаптағы Мәсіхтің келуі туралы болжамдардың орындалуы өз дінінің алға басушысы Баб арқылы болғанын есептейді. Баб 1844 жылдың 23 мамырында өзін "Уәделенгені" деп жариялап, 1844 жылдың қазанында Парсыда ашық түрде үйреткен. Бірнеше бахаи кітаптары мен кітапшалары Миллершілер, Миллер қолданған болжамдар және Ұлы көңілі толмауы туралы айтады, әсіресе бахаи ізбасары Уильям Сирстің "Түндегі ұры" еңбегінде. 1844 жылдың 1260 жылға да сай екені атап көрсетілді. Сирс бахаи ілімін қолдау үшін Даниялдың болжамдарын Жаңа өсиеттегі Аян кітабымен байланыстырып, 1260 жылды Даниял 7:25-тегі "уақыт, уақыт және жарты уақыт" деп түсіндірді (3,5 жыл = 42 ай = 1260 күн). Уильям Миллер қолданған күнді-жыл қағидасын пайдаланып, Сирс осы мәтіндерді 1260 жылға, яки 1844 жылға айналдырды. Леон Фестингер бұл теорияны жаңа сенімдердің қалыптасуын және жаңа мүбәшәрліктердің артуын сипаттау үшін ұсынды. Теорияға сәйкес, сенушілер 1844 жылы Исаның қайта оралуының сәтсіз аяқталуынан кейін шиеленіске түсті, бұл түрлі жаңа түсіндірмелерге әкелді. Әртүрлі шешімдер көңіл көшіруден кейін сақталған әртүрлі топтардың ілімдерінің бір бөлігін құрайды.