Кіріспе

Түрмедегі жыныстық қатынастар

Түрмедегі жыныстық қатынас (немесе түрме сексі немесе жаза орындау мекемесіндегі жыныстық қатынас) – тұтқындар арасындағы, немесе тұтқын мен түрме қызметкерінің, немесе тұтқындарға қол жеткізе алатын басқа адамдар арасындағы жыныстық қатынастарды қамтиды. Түрмелер әдетте жыныс бойынша бөлінетіндіктен, жыныстық белсенділіктің көп бөлігі бір жынысты әріптеспен болады. Бұған ерекшелік ретінде жұбайлармен/серіктестермен бірлескен кездесулерде және түрме қызметкерімен жыныстық қатынас жатады. Түрмедегі жыныстық қатынас – бұл тақырыптың тыйым салынған болуына және зерттеулердің жетіспеушілігіне байланысты жиі дұрыс түсінілмейтін және бұрмаланған мәселе. Көпшілік пікірге қарамастан, түрмедегі жыныстық қатынастың ең көп таралған түрі – келісіммен жасалған жыныстық қатынас. 2011 жылғы зерттеу әйелдер түрмесіндегі жыныстық мінездің әртүрлі түрлері үшін таксономия жасады. Оларға: құпиялау (тұтқынның бойдақ болуды таңдауы, яғни түрмеде жыныстық қатынастан бас тартуы, көбінесе түрмеден тыс серіктесіне адал болу үшін); өзімен жыныстық қатынас (мастурбация); нағыз гомосексуализм (түрмеге түсер алдында гомосексуал болған тұтқындар арасындағы келісіммен жасалған жыныстық қатынас); жағдайлық гомосексуализм (түрмеде алғаш рет гомосексуалдық тәжірибе алған тұтқындар арасындағы келісіммен жасалған жыныстық қатынас); және жыныстық зорлық-зомбылық (тұтқындар арасында немесе қызметкер мен тұтқын арасында болуы мүмкін) жатады. Жыныстық зорлық-зомбылыққа мәжбүрлеу, манипуляция және мойынсұну кіреді. Манипуляция билік немесе қандай да бір сыйлық алу үшін жасалады. Ал мойынсұну қауіпсіздік немесе қорғаныс алу үшін немесе қорқудан туындайды.

Әйел тұтқындар

Түрмедегі сексуалдық қатынастар туралы алғашқы зерттеу 1913 жылы әйелдер арасында жүргізілді. 1931 жылы зерттеуші Селинг түрмедегі әйелдер арасында (және әйелдердің жасөспірімдер мекемелерінде) қарым-қатынастардың әртүрлі деңгейлері бар екенін анықтады, мысалы, "достық, жалған отбасы мүшелігі, псевдогомосексуализм және ашық гомосексуализм". Әйелдер түрмелерінде псевдоотбасылар жиірек кездеседі. Бұл әйелдер түрмеде құратын отбасылар, олар қолдау, байланыс және қарым-қатынас арқылы дәстүрлі отбасы сияқты қызмет етеді. Әдетте, отбасының негізгі жұбы ғана жыныстық қатынасқа түседі. Әйелдер дәстүрлі гетеросексуалды отбасыны еліктеу үшін еркек және әйел рөлдерін қабылдайды. "Мама" немесе "ана" – отбасының ересек, қамқор әйеліне беріледі, ал "Папси" – ең кем әйелдік, үстем әйелге беріледі. Бұл "ата-аналар" әдетте жасы үлкен болады және жас тұтқындарға кеңесші ретінде қаралады. Псевдоотбасылардағы рөлдер икемді және уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Гомосексуалды қатынастарда әйелдер үшін сексуалдық типтерге мыналар жатады: "бұтч" немесе "ата" – үстемдік құратын еркектік әйелді білдіреді. "Фем" немесе "ана" – мойынсұнушы. "Трик" – өзін басқалардың пайдалануына рұқсат беретін қыз. "Коммисарлықта алдап-арбаушы" – манипулятор. "Шеррі" – ешқашан лесбияндық тәжірибесі болмаған, ал "квадрат" – гомосексуалды әрекеттерге қатыспайтын адам.

Ер тұтқындар

Түрмедегі ерлердің жыныстық қатынасы 1930 жылдан бері зерттеліп келеді. Келісіммен жасалған жыныстық қатынас туралы зерттеулер жеткіліксіз, себебі жасалған зерттеулердің көп бөлігі мәжбүрлеуге қатысты. Олар гетеросексуалдық мүмкіндіктердің болмауынан гомосексуалистік әрекеттерге қатысады. Джонатан Шварцтың "Turned Out: Sexual Assault Behind Bars" деректі фильміндегі зерттеулері ерлер түрмесінде (анальдық және оральдық) қатынасқа (немесе, мүмкін, "әйелінің болуы") биліктің ең жоғары символы саналатын және бұл толығымен еркектерден тұратын, гипермаскулиндік ортаның символдық экономикасының бір бөлігі екенін көрсетті.

Аралас жынысты түрмелер

Түрмелердің көпшілігі тек бір жыныстағы сотталғандарды ұстайды, бірақ кейбір мекемелерде ерлер мен әйелдер бірге ұсталады. Мұндай мекемелерде сотталғандардың әртүрлі жыныстағы сотталғандармен гетеросексуалдық қатынасқа түсу жағдайлары кездеседі. Сонымен қатар, кейде некеде тұрған жұбайлар да бірдей түрмеде ұсталады. Дегенмен, мұндай жағдайлар жиі кездеспейді және сотталғандардың жыныстары бөлек ұсталатындықтан, түрме қызметкерлерінің қатаң бақылауында болғандықтан, олардың бір-бірімен келісуі қиын болуы мүмкін. Сотталғандар арасындағы осы қарым-қатынас түрлеріне көбірек назар аударылып жатыр, себебі олардың сотталғандарға тигізер пайдасы бар сияқты. Мысалы, мұндай қарым-қатынастағы сотталғандар романтикалық жалғыздық сезімін азайтады, жыныстық қанағаттану деңгейі жоғарылайды және жалпы өмір сапасы жақсарады. Бұл түрмедегі сотталғандардың басқа сотталғандармен қарым-қатынас құруының пайдалы екенін көрсетеді. Сотталғандарға әртүрлі жыныстағы сотталғандармен байланысуға рұқсат етілген сирек жағдайларда, олардың жеке және психологиялық жағдайларына оң әсер ететін интимдік қарым-қатынастар пайдалы болып табылады.

Тұтқындар және басқа қатынастар

Көршарық әлемде көптеген түрмелер тұтқындардың серіктестеріне жұбайлық кездесулер ұсынады, онда тұтқындарға жеке бөлмелерде уақыт өткізуге рұқсат беріледі, олардың серіктестері түрме ішіндегі жеке пәтер сияқты жағдайларда немесе тұтқындар өз жұбайларымен қауіпсіз орындарда, мысалы, тіркемелерде немесе коттедждерде кездеседі. Жұбайлық кездесулер кезінде тұтқынға және оның серіктесіне сабын, сүлгі, төсек жабдықтары, презервативтер, майлау заттары және тіпті G санаттағы (АҚШ-та) DVD-лер сияқты заттар да берілуі мүмкін. Мұндай кездесулерге тек жақсы мінез-құлқымен көзге түскен тұтқындар ғана қатыса алады, ал кейбір елдерде бұл мүмкіндік тек некелі жұптарға ғана беріледі, ал басқаларында – фактілік некеде тұрғандарға да рұқсат етіледі. Тұтқындар жұмысқа босату бағдарламалары аясында гетеросексуалдық қатынастарға да түсуі мүмкін, онда тұтқынға бақылаушы жеткілікті сенім білдіріп, түрмеден уақытша шығып жұмыс істеуге рұқсат береді, содан кейін ол түрмеге қайта оралады. Жұмыс кезінде тұтқындар осы уақытша еркіндікті пайдаланып, жұмыс бақылаушысымен, жұмыстағы әріптесімен немесе басқа да танысқан адамымен жыныстық қатынасқа түсуі мүмкін. Алайда, мұндай қатынастарға тыйым салынған, сондықтан мұндай іс-әрекеттерге қатысқан тұтқын жұмысқа босату бағдарламасынан шеттетілу сияқты жазаға тартылуы мүмкін. Сыбайлас жемқорлықтың жоғары деңгейі бар түрмелерде, қылмыстық әрекеттерге қатысты, байлығы мен ықпалы зор тұтқындар, мысалы, қылмыс басшылары және/немесе есірткі саудагерлері түрме қызметкерлеріне пара беріп, түрмеге сырттан адамдарды – мысалы, секс-қызметкерлерді немесе жақын серіктестерді кіргізіп, олармен жыныстық қатынасқа түседі. Мұндай әрекеттерге қатысқан түрме қызметкерлері жемқорлығы ашылған жағдайда уақытша шұғыл қызметтен шеттетілуі немесе жұмыстан босатылуы мүмкін, сондай-ақ қылмыстық жауапкершілікке тартылуы да мүмкін. Түрме қызметкерлері мен тұтқындар арасында да қарым-қатынас болуы мүмкін. Түрме қызметкерлерінің тұтқындарға қарағанда билігі басымдығы, тығыз жағдайлар мен жыныстық қатынастарға шектеу қойылғандықтан, тұтқындар түрме қызметкерлеріне қатысты осал жағдада болады. Түрме қызметкерлерінің құрамына қауіпсіздік қызметкерлері, мұғалімдер, іс жөндеушілер, кеңесшілер, медициналық қызметкерлер, жұмысқа босатуды қадағалаушылар, мердігерлер және дін қызметкерлері кіреді. Сонымен қатар, тұтқындар түрмедегі клиенттерді аралауға келген адвокаттармен қарым-қатынас жасауы туралы да оқиғалар болған. Кейде әйелдердің тұтқынмен және түрме қызметкерімен жыныстық қатынас салдарынан жүкті болу жағдайлары да кездеседі. Бұл әрекеттерге тыйым салынғанмен, көбінесе тұтқындар үшін гетеросексуалдық қатынасқа түсудің жалғыз мүмкіндігі болып табылады. Кейбір елдерде түрме қызметкерлерінің тұтқындармен жыныстық қатынасқа түсуі, олардың келісіміне қарамастан, заңсыз болып саналады. Сонымен қатар, түрмеде ұсталғандарда мобильді телефондар сияқты тыйым салынған заттар болған жағдайларда, олар смартфондарын және/немесе планшеттік компьютерлерін порнография көру үшін немесе түрмеден тыс адамдармен секс-чат, телефон арқылы жыныстық қатынас жасау немесе киберсекс үшін пайдаланады. 2014 жылы Ұлыбританияда жасалған үкіметтік есепте Англия мен Уэльстегі әйел тұтқындардың алкоголь мен темекіге айырбастау үшін түрме қызметкерлерімен жыныстық қатынасқа түсуге мәжбүр болғандығы анықталды. Кейбір секс-робот өндірушілері түрмеге секс-роботтарды енгізу түрмедегі зорлауды азайтуға және жыныстық шиеленісті төмендетуге көмектеседі деп мәлімдейді.

Түрмедегі зорлау

Түрме – ашық мастурбациямен және ерікті, мәжбүрлеу немесе зорлау (шабуыл) болуы мүмкін гомосексуалды қарым-қатынастармен сипатталатын жыныстық орта. Түрмедегі зорлау әр штат бойынша әртүрлі анықталады, бірақ бұл жеке адамдар арасындағы келісімсіз немесе қаламаған жыныстық қатынас ретінде түсініледі. Зорлау тұтқындар арасында немесе тұтқындар мен түрме қызметкерлері арасында болуы мүмкін. Бұл жыныстық мінез-құлықтың бір түрі, себебі адамдар өздерінің жыныстық сезімдерін пайдаланып, құрбандарын қорқытып немесе бақылауға алады, бұл түрменің әлеуметтік ерекшеліктерін өзгертеді. 1980 жылы жасалған зерттеулерге сәйкес, тұтқындар зорлаудың екі басты себебін айтады. Біріншісі – өздерінің жыныстық және қажеттіліктеріне негізделген құштарлықтарын қанағаттандыру, ал жеке ләззат оған жеткіліксіз. Екіншісі – зорлауды қорқыту құралы ретінде пайдаланып, зорлаушыға осы орында жазаланбайтындықтан билік беру. Түрмеде басқаны зорлаған тұтқынды сипаттау үшін "booty bandit" термині қолданылады (ерлер арасында). Түрмеден тыс әйеліне зорлық-зомбылық көрсеткен еркектердің түрмеде зорлаушы болу ықтималдығы жоғары екенін көрсететін деректер жоқ. Мұндай еркектер түрмеге түсер алдында жыныстық зорлық-зомбылық жасағандары белгілі емес. Құрбандар зорлық-зомбылықты қарызды өтеу ретінде келісіп алған жағдайда, оларды мәжбүрлеу деп санамайды. Жыныстық зорлық-зомбылықтың салдары еркектерге әсер етеді, өйткені ол олардың ерлік сезімін, гендерлік идентитігін және сексуалдық бағдарын қауіпке ұшыратады. HRW есебінде бір тұтқынның осындай сезімде екені айтылған. Онда түрмеде келісімнің өзі иллюзия екені қорытындысы жасалған. 2003 жылы АҚШ үкіметі тұтқындарды жыныстық зорлық-зомбылықтан қорғау үшін алғаш рет шара қолданды. Адам құқықтарын қорғаушы топтардың қысымымен АҚШ Өкілдер палатасы мен Сенаты тұтқындарды зорлауды жою туралы заңды (PREA) бірауыздан қабылдады. Түрмедегі зорлау мәселесі баспасөзde ұлттық назар аударды, соның нәтижесінде мәселені түсіну және жою жолдарына жаңа көзқарас пайда болды. Жаңалықтар құралдары АҚШ үкіметінің бұл мәселеге араласуына көмектесті. Түрмедегі жыныстық зорлық-зомбылық тек ерлер түрмелерінде ғана емес. Әйел тұтқындар да жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырайды, бірақ олардың тәжірибесі басқаша. 1998 жылы түрмеде 138 мыңнан астам әйел болды. Осыған қарамастан, түрме күзетшілерінің көп бөлігі ер адамдар. Әйел тұтқындарды түрме қызметкерлері "дәрі-дәрмек, жақсылықтар және жеңіл жазалау туралы уәделер" арқылы жыныстық қатынасқа мәжбүрлейтініне дәлелдер бар. Қылмыстық сот жүйесінде ЛГБТҚ+ адамдардың үлкен саны бар. Әділет министрлігінің бөлімшесі – Әділет статистикасы бюросы гомосексуал және лесбиянкалардың түрмеде басқа тұтқындардан жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырау ықтималдығы он есе жоғары екенін хабарлады. Түрмеде жыныстарды бөліп ұстау принципі жыныстық сегрегация деп аталады. Ерлер мен әйелдер түрмелері трансгендер және интерсекс адамдар үшін мәселе тудырады.

Тұтқындардың контрацепциямен айналысуы

Штат заңдары барлық жыныстық қатынасқа тыйым салғанмен, түрмеде жыныстық қатынас, кеңінен келісім бойынша немесе зорлық-зомбылықпен, орын ала береді. Денсаулық сақтау қорғаушылары ВИЧ/СПИД және басқа жыныстық жолмен жұғатын инфекциялардың таралуын болдырмау үшін барлық адамдарға презервативтер қолжетімді болуы керек деп санайды. Сондай-ақ, түрмелерде жыныстық қатынас болатынын ескерсек, ол қауіпсіз болуы тиіс. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен БҰҰ-ның АИТВ/СПИД бойынша бірлескен бағдарламасы сияқты ұйымдар тұтқындарға презервативтер ұсыну қажеттігін қарыз деп санайды және он жылдан астам уақыт бойы осы мәселені көтеріп келеді. Олардың презервативтермен қамтамасыз етуге жасаған әрекеттеріне қарамастан, кейбір елдерде олар әлі де қолжетімді емес. АҚШ-тағы әңгімелер тұтқындардың не нәрсеге лайық емес екендігі туралы пікірлерге толы болуы мүмкін, және презервативтер де осы пікірлердің нысанына айналады. Осы пікірталас жүріп жатқанда, ВИЧ және басқа ЖҚТБ жұқтыру көрсеткіштері күрт өсіп, тұтқындар мен қоғамға елеулі әсер етеді. 2013 жылдың қыркүйегінен бастап Канада, Еуропалық Одақтың көп бөлігі, Австралия, Бразилия, Индонезия, Оңтүстік Африка және АҚШ-тың Вермонт штатындағы түрмелерде презервативтер қолжетімді. 2014 жылдың қыркүйегінде Калифорнияда губернатор Джерри Браун Ассамблеяның 966 заңына қол қойды, бұл заң «Тұтқындардың отбасылық және қоғамдық денсаулығын қорғау туралы акт» деп те аталады. Бұл заң штатты презервативтерді таратуға және оларды 34 түрмедегі тұтқындарға ұсынуға міндеттейді. Бұл заң тұтқындардың денсаулығын қорғаумен қатар, тиімді де болып табылады. Мемлекет үшін презервативтерді тарату – ВИЧ және жыныстық жолмен жұғатын инфекциялардың таралуын болдырмаудың төмен құнды әдісі, себебі жеке ВИЧ емдеуі өте қымбат. 2016 жылдың 12 қыркүйегінде Калифорнияда қабылданған заңға сәйкес, әйел тұтқындарға дәрігер жазып берген жағдайда, контрацепциялық құралдар мен гигиеналық өнімдерді пайдалануға рұқсат етіледі. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) бекіткен барлық контрацепциялық құралдар жүкті болу мүмкіндігі бар барлық тұтқындарға қолжетімді болады.

АҚШ-та презервативтер туралы пікірталас

Тұтқындарға презерватив беру мәселесін талқылауға көптеген факторлар себеп болады, соның бірі – саяси ұстанымдар. АҚШ-та, әсіресе, түрме басшылары презервативпен қамтамасыз етуді жыныстық қатынасты мақұлдаумен бірдей санайды, ал кейбір аймақтарда мұндай қатынас заңсыз.

АИТВ-ге қарсы тест

Түрмелерде жыныстық жолмен берілетін инфекциялардың саны ерлер мен әйелдер арасында жалпы халықтан 8-10 есе жоғары. Осы тұтқындардың көптегені есірткіге байланысты қылмыстар жасаған, қауіпсіз емес инъекция жасаған немесе ВИЧ және басқа жыныстық жолмен берілетін немесе жұқпалы ауруларға шалдығу қаупі бар. Түрме әкімшілігі жоққа шығарса да, түрмелерде жыныстық қатынас пен есірткі қолдану орын алады. ВИЧ/ЖҚТБ және жыныстық жолмен берілетін инфекциялар осы түзету мекемелерінде қорғалмаған жыныстық қатынас арқылы және жұқтырылған есірткі инъекциялау құралдарын пайдалану арқылы таратылады. Көптеген тұтқындар түрмеде тұрғанда инфекцияға шалдығады, бұл олардың жеке денсаулығына әсер етеді, басқа тұтқындарға жұқпалы ауруларды таратады және соңында қоғамдағы жыныстық серіктестеріне де әсер етеді. ЖЖБ деңгейі түрмеде жоғары болғандықтан, кейбір түрмелерде ерікті ВИЧ тестілеуі мен кеңес беру арқылы ВИЧ қаупін азайтуға және білім беруге мүмкіндік жасалады. Кейбір тұтқындар өздерінің тестілеу нәтижелері қызметкерлер арасында құпия сақталмайды және оларға қатысты кемсітушілікке ұшыраулары мүмкін деген қорқыныштан ерікті түрде ВИЧ тестілеуінен бас тартады. Денсаулық сақтау көптеген түрмелер үшін маңызды, әсіресе тұтқындар жазасын өтегеннен кейін қоғамға оралғанда.

Әлеуметтік конструкционисттік көзқарас

Түрмедегі жыныстық қатынасты түсіндірудің кейбір себептері Гроттың әлеуметтік конструкционизм теориясын қамтиды. Ол жыныстық қатынас адамның "туа біткен қасиеті" ғана емес, сонымен қатар "адамның өзі өмір сүретін қоғамның құралы" болуы мүмкін екенін айтады. Сонымен қатар, ол түрмедегі тұтқындардың жыныстық бағдарын гетеросексуалдық немесе гомосексуалдық деп жіктеудің қиын екенін, себебі бұл дұрыс болмауы мүмкін; олардың жыныстық қатынасы уақытша тоқтатылған, өйткені олар жеке мұқтаждарға, емес, қарым-қатынасқа негізделген әрекеттер жасайды. Дегенмен, бұл түрмедегі қарым-қатынастардың жалғыз себебі екенін толық айтуға болмайды, себебі олар шынайы сезімдерді де бастан кешіреді, олардың нәтижесінде маңызды қарым-қатынас пайда болуы мүмкін. Дональд Клеммер 1940 жылы тұтқындар гомосексуалистік мінез-құлыққа түсуіне себеп – олардың "гетеронормативтік жыныстық сәйкестендіруден айырылуы" екенін айтқан. Жыныстық қатынас тарихи түрде гетеросексуалдық және гомосексуалдық категорияларға бөлінгендіктен, гетеросексуалдықтан гомосексуалдыққа өту арқылы өз қажеттерін қанағаттандыруға тырысатын тұтқындардың мұқтаждық моделі әлеуметтік конструкционизм теориясына сәйкес келеді. 1958 жылы Грешем Сайкс мұқтаждық моделін жасады. Бұл модельде гетеросексуалдық тұтқындар мұқтаждықтан зардап шегіп, түрме субмәдениетін құрайды. Тұтқындар жыныстық қажеттіліктерінен айырылып, белгілі бір әрекеттерге ұмтылады, соның салдарынан мастурбацияға немесе келісіммен немесе күштеп жасалған жыныстық қатынасқа барады. Джон Ирвин мен Дональд Кресси 1962 жылы импорттау моделін жасады. Бұл модель бойынша тұтқындар сыртқы құндылықтарға негізделген ерекше түрме мәдениетін құрайды. Әлеуметтік конструкционизм моделі әлеуметтік жағдайлар мен құндылықтардан тұрады.