Кіріспе
Перцепциялық карталау немесе нарықтық карталау – активтерді сатушылар қолданатын, тұтынушылардың немесе потенциалды тұтынушылардың қабылдауларын визуальды түрде көрсетуге бағытталған диаграммалық әдіс. Брендтың позициясына бизнестің емес, тұтынушылардың пікірі ықпал етеді. Мысалы, кәсіпорын жоғары сапалы өнімдерді сататынына сенсе де, егер тұтынушылар оларды сапасыз деп қараса, сатуға олардың көзқарасы әсер етеді. Әдетте компанияның өнімі, өнімдер тізбегі немесе брендінің орны бәсекелестерге қатысты көрсетіледі. Перцепциялық карталар, сондай-ақ нарық карталары деп те аталады, көбінесе екі өлшемді болады, бірақ көп өлшемді болуы немесе қосымша айнымалыны көрсету үшін бірнеше түс қолдануы мүмкін. Олар нарықтағы бос орындарды, потенциалды серіктестерді немесе бірігу нысандарын анықтауға, сондай-ақ компанияның өніміне қатысты қабылдау мәселелерін анықтауға пайдаланылады. Сондықтан, егер кәсіпорын өзінің брендінің нарықтағы орнын білгісі келсе, нарық зерттеуін жүргізе алады. Бұл оларға тұтынушылардың өз брендін нарықтағы басқа брендтермен салыстырғанда қалай қабылдайтынын анықтауға көмектеседі.
Қолданылуы
Перцепциялық карталау компанияларға өз клиенттерін жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді: олардың мінез-құлқының кім, неге, қайда, қалай және не үшін екендігін. Егер бизнес тұтынушылар тарапынан қанағаттандырмайтын бейнеде қабылданатын болса, одан әрі зерттеулер оны өзгертуге не қажет екенін анықтайды. Перцепциялық карталау сонымен қатар бизнеске тұтынушылардың басқа брендтер туралы, әсіресе бәсекелестер туралы не ойлайтынын көруге мүмкіндік береді. Карталарды үнемі пайдалану тұтынушылардың қалауын қадағалауға және өзгерістерді олар орын алғанда байқауға көмектеседі. Перцепциялық карталау нарық сегменттерін анықтауға көмектеседі, маңызды ерекшеліктерімен (мысалы, жоғары деңгей немесе мейрамханалар саны) ажыратылатын бизнес кластерлерін көрсетеді. Бүкіл саланың перцепциялық карталарындағы кластерлер ішінде бизнес әлеуетті серіктестерді немесе бірігуге болатын компанияларды анықтай алады, себебі брендтердің кластерленуі бизнес ұқсастығын көрсетеді, яғни олардың сәйкес қасиеттері бар. Сондай-ақ, ол жаңа өнім немесе қызмет ұсынуға болатын нарықтағы бос орындарды анықтауға көмектеседі. Перцепциялық карталау келтірілген зиянның шамасын анықтауға да көмектеседі.
Шектеулер
Перцепциялық картаға көптеген шектеулер бар. Ең бастысы – қолданылатын айнымалылардың саны. Дәстүрлі түрде карта екі айнымалыны пайдаланады және қалғандары ескерілмейді, себебі осы екі алғашқы айнымалы ең көп өзгеріштілікті қамтиды. Бұл болжам нәтижелердің сенімділігіне кедергі келтіруі мүмкін, өйткені кейбір жағдайларда тұтынушының сатып алу шешіміне тек екі фактор ғана әсер етеді деп есептеу қате болар. Мысалы, графикте тағамның сапасы мен бағасы көрсетілуі мүмкін, бірақ сапарлар саны мен орналасқан жер сияқты басқа да маңызды айнымалылар назардан тыс қалуы мүмкін. Сонымен қатар, кәсіпордың ұсына алатыны мен тұтынушының кәсіпор ұсына алады деп ойлайтыны арасындағы шекара көбінесе шашыраңқы болады. Бұған қате түсінік, білімнің жетіспеуі, әлеуметтік желілердің ықпалы және тағы да басқалары себеп болуы мүмкін. Мұндай шындыққа келмейтін мәліметтер нәтижеге әсер етіп, статистикада шағын бұрмалаушылық тудыруы мүмкін. Тағы бір шектеу – деректерді жинау. Перцепциялық картаны құру үшін қажетті деректер көбінесе сауалнамалар арқылы алынады, оларды алу қиын болуы мүмкін. Карта қамтитын мінез-құлықтардың кеңдігі де шектеу тудырады, себебі екі айнымалымен шектелу оның қолданылуын негізінен ойсыз және аз күш жұмсалатын сатып алу шешімдерімен – мысалы, дүкеннен сусын сатып алу немесе жылдам тамақтандыру орнына бару сияқты жағдайларда тиімді етеді.
Мысалдар
Перцепциялық карталардың саны шексіз болуы мүмкін, бірақ ең көп қолданылатыны екі өлшемді карталар. Төмендегі бірінші перцепциялық картада тұтынушылардың әртүрлі автомобильдерге қатысты пікірлері көрсетілген, бұл пікірлер спорттық/консервативтік және сәнді/қолжетімді екі өлшем бойынша құрылған. Зерттеуге қатысқан тұтынушылар Porsche-ді ең спорттық және сәнді автомобиль деп санады (оң жақ жоғарғы бұрыш). Ал Plymouth-ты ең практикалық және консервативтік деп таныды (төменгі сол жақ бұрыш). Бір-біріне жақын орналасқан автомобильдер тұтынушылар тарапынан тиісті өлшемдер бойынша ұқсас деп қарастырылады. Мысалы, тұтынушылар Buick, Chrysler және Oldsmobile-ді бір-біріне ұқсас деп санайды. Олар бір-бірімен белсенді бәсекелесіп, бәсекелестік топты құрайды. Жаңа модельді енгізуді жоспарлаған компания картада бәсекелестері жоқ бос кеңістікті іздейді. Кейбір перцепциялық карталарда әртүрлі бәсекелестік өнімдердің сату көлемі немесе нарық үлесін көрсету үшін әртүрлі өлшемдегі шеңберлер қолданылады. Тұтынушылардың ұқсас өнімдерді қалай қабылдайтынын көрсету – бұл мәселенің тек жартысы ғана. Көптеген перцепциялық карталарда тұтынушылардың идеалды нүктелері де бейнеленеді. Бұл нүктелер тұтынушының көзқарасы бойынша екі өлшемнің ең қолайлы комбинациясын көрсетеді. Келесі диаграммада алкогольдік сусындар/арақ өнімдеріне қатысты тұтынушылардың идеалды нүктелерін зерттеу көрсетілген. Әрбір нүкте бір респонденттің екі өлшемнің идеалды комбинациясын білдіреді. Идеалды нүктелердің жиынтығы бар аймақтар (мысалы, А) нарық сегментін көрсетеді. Идеалды нүктелері жоқ аймақтар кейде сұраныс тапшылығы деп аталады. Жаңа өнімді енгізуді жоспарлаған компания идеалды нүктелердің жоғары тығыздығына ие аймақтарды іздейді. Сонымен қатар, бәсекелестері жоқ аймақтарды да іздейді. Бұл ең тиімдісі – идеалды нүктелерді де, бәсекелестік өнімдерді де бір картаға орналастыру. Кейбір карталарда идеалды нүктелердің орнына идеалды векторлар салынады. Төмендегі картада әртүрлі аспирин өнімдері тиімділік және жұмсақтық өлшемдері бойынша көрсетілген. Сонымен қатар, екі идеалдық вектор да көрсетілген. Идеалдық вектордың еңісі осы сегменттегі тұтынушылардың бағалайтын екі өлшемнің арақатынасын көрсетеді. Бұл зерттеу көрсеткендей, бір сегмент тиімділікке, ал екінші сегмент жұмсақтыққа көбірек мән береді.
Қарапқы граммдар
Spidergrams – қабылдау картасына балама болып табылатын визуалды маркетинг құралдары, бірақ spidergrams клиенттерден белгілі бір қасиеттерді бағалауын сұрайды.
Көп өлшемді перцепциялық карталар
Дәстүрлі перцепциялық карталар екі визуальді өлшеммен (X және Y осьтері) салынады. Көпөлшемді перцепциялық карталар көбірек өлшемдермен құрылады, олар кішкентай карта аймақтарында профильдік графиктің түрінде көрсетіледі, содан кейін заттар аймақты бейнелейтін векторларға ұқсастығы арқылы аймақтарға орналастырылады. Осындай көпөлшемді перцепциялық карталарды құрудың кең таралған әдісі – өзін-өзі ұйымдастыру картасы. Бұл тұтынушыға әсер ететін қосымша факторларды анықтауға көмектеседі, осы арқылы терең зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді. Бұл қабылдау картасын тек қарапайым сатып алулар үшін ғана емес, сонымен қатар нарықтағы сегменттерді анықтау үшін де қолдануға болады.
Интуитивті карталар
Түсінікті карталар егжей-тегжейлі зерттеудің нәтижесі болуы міндетті емес. Маркетологтар өз саласын түсінуге негізделген интуитивті карталар (сондай-ақ, бағалау карталары немесе консенсус карталары деп те аталады) да жасалады. Бұл карталар тұтынушылардың деректеріне негізделмегендіктен шектеулі. Егер егжей-тегжейлі маркетингтік зерттеулер жүргізілсе, әдістемелік қиындықтар туындауы мүмкін, бірақ кем дегенде ақпарат тікелей тұтынушыдан алынған болады. Сауалнама арқылы жиналған бастапқы деректерді түсінікті картаға айналдыру үшін әртүрлі статистикалық әдістерді қолдануға болады. Артықшылықты регрессия жасау идеалды векторларды шығарады. Көп өлшемді масштабтау идеалды нүктелерді немесе бәсекелестердің орналасуын көрсетеді. Факторлық талдау, дискриминанттық талдау, кластерлік талдау және логиттік талдау да қолданылуы мүмкін. Кейбір әдістер өнімдер арасындағы қабылданатын айырмашылықтарға, ал басқалары ұқсастықтарға, үшіншілері электронды сканерлерден алынған сұраныс бағасының серпімділігіне негізделген.
Қазіргі заманғы техника
Маркетологтар сатып алушылардың ұжымдық қабылдау картасын деректерін жинақтап, талдау арқылы одан да нақтырақ және егжей-тегжейлі түрде анықтай алады; мысалы, бұл смартфондар мен ноутбуктер саласында қолданылады. Бұдан өзге, оларды коммерциялық емес қолданыстарда да пайдалануға болады, мысалы, қауіпті жүргізуге себеп болатын факторларды анықтау үшін.