Кіріспе

Бизнесті басқару үшін зерттеу саласы, нарықтар мен экономикалық мүмкіндіктерді зерттеу. Маркетингтік зерттеулер – өнімдер мен қызметтерді маркетингтеуге қатысты мәселелер бойынша сапалық және сандық деректерді жүйелі түрде жинау, тіркеу және талдау. Мақсаты – маркетингтік араласыманың өзгеретін элементтері тұтынушылардың мінез-құлқына қалай әсер ететінін анықтау және бағалау. Бұл осы мәселелерді шешу үшін қажетті деректерді нақтылауды, содан кейін ақпаратты жинау әдісін жобалауды, деректерді жинау процесін басқаруды және іске асыруды қамтиды. Жиналған деректерді талдағаннан кейін, осы нәтижелер мен қорытындылар, соның ішінде олардың салдары, тиісті шешімдерді қабылдауға уәкілеттік алған адамдарға жіберіледі. Нарық зерттеулері, маркетингтік зерттеулер және маркетинг – бизнес-қызметтердің тізбегі; кейде олар бейресми түрде жүзеге асырылады. Маркетингтік зерттеулер саласы нарық зерттеулерінен бұрын пайда болған. Екеуі де тұтынушыларды қамтыса да, маркетингтік зерттеулер маркетингтік процестерге, мысалы, жарнаманың және сату қызметкерлерінің тиімділігіне қатысты, ал нарық зерттеулері нарықтар мен таратуға қатысты. Нарық зерттеулерін маркетингтік зерттеулермен шатастырудың екі себебі – терминдердің ұқсастығы және нарық зерттеулерінің маркетингтік зерттеулердің бір бөлігі болуы. Бұдан бөлек, екі сала бойынша да тәжірибесі мен білімі бар ірі компаниялардың болуы салдарынан түсініспеушіліктер туындайды.

Рөл

Маркетингтік зерттеудің (МЗ) мақсаты – басшылыққа қатысты, нақты, сенімді, жарамды және жаңартылған нарықтық ақпарат беру болып табылады. Бәсекеге толы маркетингтік орта және дұрыс емес шешімдерге байланысты үнемі артып келе жатқан шығындар маркетингтік зерттеудің дұрыс ақпаратпен қамтамасыз етуін қажет етеді. Дұрыс шешімдер ішкі сезімге, интуицияға немесе таза ой-қиялына ғана негізделмейді. Менеджерлер тұтынушылардың қажеттіліктерін анықтау және қанағаттандыру процесінде көптеген стратегиялық және тактикалық шешімдер қабылдайды. Олар әлеуетті мүмкіндіктер, мақсатты нарықты таңдау, МАРКЕТИНГТІ сегменттеу, маркетингтік бағдарламаларды жоспарлау және іске асыру, маркетингтік өнімділік және бақылау туралы шешімдер қабылдайды. Бұл шешімдер өнім, баға, жарнама және тарату сияқты бақыланатын маркетингтік айнымалылардың өзара әрекеттесуімен күрделенеді. Одан әрі күрделілікті жалпы экономикалық жағдай, технология, мемлекеттік саясат пен заңдар, саяси орта, бәсекелестік және әлеуметтік-мәдени өзгерістер сияқты бақыланбайтын факторлар қосады. Бұл факторларға тұтынушылардың күрделілігі де қосылады. Маркетингтік зерттеу маркетингтік менеджерге маркетингтік айнымалыларды қоршаған ортамен және тұтынушылармен байланыстыруға көмектеседі. Ол маркетингтік айнымалылар, қоршаған орта және тұтынушылар туралы қатысты ақпарат беру арқылы белгісіздікті азайтуға көмектеседі. Қатысты ақпарат болмаған жағдайда, тұтынушылардың маркетингтік бағдарламаларға реакциясын сенімді және дәл болжау мүмкін емес. Үнемі жүргізілетін маркетингтік зерттеулер бақыланатын және бақыланбайтын факторлар мен тұтынушылар туралы ақпарат береді, бұл ақпарат маркетингтік менеджерлер қабылдаған шешімдердің тиімділігін арттырады. Дәстүрлі түрде маркетингтік зерттеушілер қатысты ақпаратты ұсынуға жауапты болды, ал маркетингтік шешімдерді менеджерлер қабылдады. Алайда, жағдай өзгеріп келеді және маркетингтік зерттеушілер шешім қабылдауға көбірек қатысады, ал маркетингтік менеджерлер зерттеулерге көбірек араласады. Маркетингтік зерттеудің басқару шешімдерін қабылдаудағы рөлі DECIDE моделінің негізінде одан әрі түсіндіріледі.

Сипаттамалары

Біріншіден, маркетингтік зерттеу жүйелі болып келеді. Осылайша, маркетингтік зерттеу процесінің барлық кезеңдерінде жүйелі жоспарлау қажет. Әрбір кезеңдегі процедуралар әдістемелік тұрғыдан негізделген, жақсы құжатталған және, мүмкіндігінше, алдын ала жоспарланған болуы тиіс. Маркетингтік зерттеу ғылыми әдіс қолданады, яғни деректер жиналып, бұрынғы түсініктер мен гипотезаларды тексеру үшін талданады. Маркетингтік зерттеу саласындағы мамандар көрсеткендей, бірнеше және көбінесе өзара қарама-қарсы гипотезаларды қамтитын зерттеулер, тек бір басым гипотезаға негізделген зерттеулерге қарағанда мағыналы нәтижелер береді. Маркетингтік зерттеу объективті болып табылады. Ол нақты ақпарат беруге тырысады, ол шындыққа сәйкес келеді. Ол бейтарап түрде жүргізілуі керек. Зерттеуге зерттеушінің зерттеу философиясының әсері болғанымен де, ол зерттеушінің немесе басшылықтың жеке немесе саяси көзқарастарынан тәуелсіз болуы тиіс. Жеке немесе саяси пайда табуға бағытталған зерттеулер кәсіби стандарттарды бұзу болып табылады. Мұндай зерттеулер алдын ала белгіленген нәтижелерге жету үшін әдейі түрде бұрмаланған болады. Маркетингтік зерттеудің объективтілігі этикалық мәселелердің маңыздылығын күшейтеді. Сондай-ақ, зерттеушілер анықтамалық мәтіндерге енгізілетін ақпаратты таңдауда әрқашан объективті болуға тиіс, өйткені мұндай әдебиет маркетинг туралы толық көзқарас ұсынуы керек. Дегенмен, зерттеулер көрсеткендей, көптеген маркетинг оқулықтарында маркетингтік зерттеудің маңызды принциптері жеткілікті жарылмайды.

Жіктеу

Ұйымдар маркетингтік зерттеулерді екі себеппен жүргізеді: біріншіден, маркетингтік проблемаларды анықтау үшін, екіншіден, оларды шешу үшін. Осы айырмашылық маркетингтік зерттеулерді проблеманы анықтау зерттеулері мен проблеманы шешу зерттеулеріне жіктеуге негіз болады. Проблеманы анықтау зерттеулері компания имиджі, нарық сипаттамалары, сату талдауы, қысқа мерзімді болжамдар, ұзақ мерзімді болжамдар және бизнес трендтерін зерттеу сияқты, сырттай көрінбейтін, бірақ болашақта туындауы мүмкін проблемаларды анықтауға көмектеседі. Мұндай зерттеулер маркетингтік орта туралы ақпарат береді және проблеманы диагностикалауға көмектеседі. Мысалы, проблеманы шешу зерттеулерінің нәтижелері нақты маркетингтік проблемаларды шешу үшін қабылданатын шешімдерде қолданылады. Стенфорд зерттеу институты, өз тарапынан, сегментациялау мақсатында адамдарды біртекті топтарға жіктеу үшін қолданылатын тұтынушылардың жылдық сауалнамасын жүргізеді. Ұлттық сатып алу күнделігі (NPD) Америка Құрама Штаттарындағы ең ірі күнделік панельді жүргізеді. Стандартталған қызметтер – әртүрлі клиенттердің фирмалары үшін, бірақ стандартты тәртіппен жүргізілетін зерттеулер. Мысалы, жарнаманың тиімділігін өлшеу процедуралары стандартталды, нәтижелерді зерттеулермен салыстыруға және бағалау нормаларын белгілеуге мүмкіндік береді. Сырғалақты оқырмандар сұранысы – баспа жарнамаларын бағалау үшін ең көп қолданылатын қызмет; тағы бір танымал қызмет – Гэллап пен Робинсон журналының әсерін зерттеу. Бұл қызметтер синдикаттық негізде сатылады. Кәсіпкерлік қызметтер клиенттің нақты қажеттіліктеріне сәйкес әртүрлі маркетингтік зерттеу қызметтерін ұсынады. Әр маркетингтік зерттеу жобасы ерекше қарастырылады. Шектеулі қызмет көрсететін фирмалар маркетингтік зерттеу жобасының бір немесе бірнеше кезеңіне маманданған. Мұндай жеткізушілер ұсынатын қызметтерге далалық қызметтер, кодтау және деректерді енгізу, деректерді талдау, аналитикалық қызметтер және брендтік өнімдер жатады. Далалық қызметтер деректерді интернет, дәстүрлі пошта, тікелей байланыс немесе телефон арқылы сұхбаттасу арқылы жинайды, ал сұхбаттасуға маманданған фирмалар далалық қызмет ұйымдары деп аталады. Бұл ұйымдар жергілікті деңгейде жұмыс істейтін шағын меншік фирмаларынан бастап, WATS желісімен сұхбаттасу мүмкіндігі бар ірі көпұлттық ұйымдарға дейін болуы мүмкін. Кейбір ұйымдар бүкіл ел бойынша сауда орталықтарында сатып алушылармен сұхбат жүргізу үшін кең ауқымды сұхбаттасу орындарын ұстайды. Кодтау және деректерді енгізу қызметтеріне толтырылған сауалнамаларды өңдеу, кодтау схемасын әзірлеу және деректерді дискеттерге немесе магниттік таспаларға компьютерге енгізу үшін көшіру кіреді. NRC Data Systems мұндай қызметтерді ұсынады. Аналитикалық қызметтерге сауалнамаларды жобалау және алдын ала сынау, деректерді жинаудың ең жақсы тәсілдерін анықтау, сынамалау жоспарларын жобалау және зерттеу жобасының басқа да аспектілері кіреді. Кейбір күрделі маркетингтік зерттеу жобалары күрделі процедураларды, соның ішінде арнайы тәжірибелік жобаларды және бірлескен талдау және көп өлшемді масштабтау сияқты талдау әдістерін білуді қажет етеді. Мұндай сараптаманы аналитикалық қызметтерді ұсынатын фирмалар мен консультанттардан алуға болады. Деректерді талдау қызметтерін ірі зерттеулер арқылы алынған сандық деректерді компьютерлік талдаумен айналысатын фирмалар ұсынады. Бастапқыда көптеген деректерді талдау фирмалары тек кестелерді (жиілік санау) және тік кестелерді (екі немесе одан да көп айнымалыны бір мезгілде сипаттайтын жиілік санау) ұсынды. Бағдарламалық жасақтаманың көбеюімен көптеген фирмалар өз деректерін талдау мүмкіндігіне ие болды, бірақ деректерді талдау фирмалары әлі де сұранысқа ие. Брендтік маркетингтік зерттеу өнімдері мен қызметтері – бұл маркетингтік зерттеу проблемаларының нақты түрлерін шешу үшін әзірленген мамандандырылған деректерді жинау және талдау процедуралары. Бұл процедуралар патенттелген, брендтік атаулар берілген және кез келген брендтік өнім сияқты сатылады.

Жалпы терминдер

Нарық зерттеу әдістері саяси сауалнамалар мен әлеуметтік ғылымдар зерттеулерінде қолданылатын әдістерге ұқсас. Мета-талдау (Шмидт-Хантер техникасы деп те аталады) – бірнеше зерттеулерден немесе әртүрлі зерттеу түрлерінен алынған деректерді біріктірудің статистикалық әдісі. Концептуализация – бұл тұманды ой-шағылыстарды нақты анықталатын ұғымдарға айналдыру процесі. Операционализация – зерттеуші өлшей алатын нақты байқалатын мінез-құлыққа ұғымдарды түрлендіру процесі. Дәлдік – кез келген өлшемнің нақтылығын көрсетеді. Сенімділік – берілген операциялық құрылымның қайта өлшенгенде бірдей нәтиже беру ықтималдығы. Дұрыстылық – өлшемнің зерттеуде анықталған операциялық құрылымның мағынасын қамтитын деректерді қамтамасыз ету деңгейі. Ол: «Біз өлшеуге ниеттенген нәрсені өлшейміз бе?» деген сұраққа жауап береді. Қолданбалы зерттеулер зерттеуге төлем жасайтын клиенттерге пайдалы нақты гипотезаны дәлелдеуге бағытталған. Мысалы, темекі компаниясы темекінің денсаулыққа пайдалы екенін көрсетуге тырысатын зерттеу тапсырыс беруі мүмкін. Көптеген зерттеушілер қолданбалы зерттеулер жүргізуде этикалық алаңдаушылық білдіреді. Суггинг (SUG – «маркетингтік зерттеу сыпайымен сату») – сатушылар маркетингтік зерттеу жүргізіп жатқандай көрінетін, бірақ мақсаты сатып алушының мотивациясы мен шешім қабылдау туралы ақпаратты алу және оны келесі сату келісімдерінде пайдалану сату техникасы. Фраггинг – зерттеу ұйымы болып белгілену арқылы қаражат жинау тәжірибесі.

Еңбек жолы

Маркетингтік зерттеулер саласындағы қолжетімді лауазымдарға маркетингтік зерттеулер вице-президенті, зерттеу директоры, зерттеу директорының көмекшісі, жоба менеджері, далалық жұмыс директоры, статистик/деректерді өңдеу маманы, аға сарапшы, сарапшы, кіші сарапшы және операциялық қадағалаушы кіреді. Бакалавр дәрежесі (мысалы, BBA) бар адамдар үшін маркетингтік зерттеулердегі ең көп таралған бастапқы лауазым – операциялық қадағалаушы. Бұл лауазымдағы адамдар нақты белгіленген операцияларды қадағалауға жауапты, оның ішінде далалық жұмыс, деректерді өңдеу және кодтау, сондай-ақ бағдарламалау мен деректерді талдауға қатысуы мүмкін. BBA дипломы барлар үшін тағы бір бастапқы лауазым – жоба менеджерінің көмекшісі. Жоба менеджерінің көмекшісі сауалнаманы жасауды үйренеді және көмектеседі, далалық нұсқауларды қарап шығады, сондай-ақ зерттеулердің уақытын және құнын бақылайды. Дегенмен, маркетингтік зерттеулер индустриясында магистр дәрежесі бар мамандарға көбірек басымдық беріледі. MBA немесе оған тең дәрежелі білімі барлар жоба менеджері ретінде жұмысқа орналасуы мүмкін.