Кіріспе

Қар бетінде пайда болатын өткір, тегіс емес ойыстар немесе қырлар. Саструги немесе заструги – желдің қарды эрозиялауынан пайда болатын құбылыс. Олар полярлық аймақтарда, сондай-ақ мұзды көлдер мен тау жоталары сияқты, орташа белдеудегі қарлы, жел соғатын аймақтарда кездеседі. Састругилер желге қарсы бағытталған, қармаққа ұқсайтын нүктелерімен ерекшеленеді, олар беті эрозияланған сайын жел бағытымен қозғалады. Бұл нүктелер әдетте басым жел бағытына параллель қырларды құрайды; олардың желге қарайтын беті тік, ал желден қашық беті көлбеу болады. Латын тіліндегі састругус сөзі Оңтүстік полюсті зерттеу туралы жазылған әр түрлі еңбектерде, соның ішінде Роберт Фалькон Скотт экспедициясының күнделіктерінде және Эрнест Шеклтонның «Антарктиканың жүрегі» кітабында қолданылады.

Құрылыс механизмі

Тұрақты желдің әсерінен бос қар бөлшектері жиналып, бархан құмдықтарындағы құмдай қозғалады, ал осының нәтижесінде пайда болатын қар пішіндері де бархан деп аталады. Канадалық инуиттер оларды калутоканик деп атайды. Жел басылғанда, қозғалған қардың пішіндері сублимация және қайта кристалдану арқылы нығаяды. Соңынан соққан желдер калутоканикті састругинің мүсіндік пішіндеріне айналдырады. Инуиттер үлкен мүсіндерді кайоклак, ал кішкентай толқындарды тумариньик деп атайды. Әрі қарайғы эрозия кайоклақты қайтадан қозғалмалы калутоканикке айналдыруы мүмкін. Эрозияның аралық кезеңі – мапсук, ол ілгері шығыңқы пішінге ие. Жел соққан беткейдің тамырлық бөлігі жоғарғы бөлігінен жылдам еруге ұшырайды, нәтижесінде желге қарай бағытталған намыртқа ұшы сияқты пішін пайда болады.

Теңіз мұзында

Саструги көпжылдық мұздан гөрі бірінші жылдық теңіз мұзында жиірек қалыптасады. Бірінші жылдық мұз көпжылдық мұздан тегіс келеді, бұл желдің беткейде топографиялық кедергілерсіз біркелкі соғуын қамтамасыз етеді. Еритін маусымды қоспағанда, теңіз мұзының қалыптасуына жеткілікті суық климатта қар құрғақ әрі жеңіл болады, осының арқасында қар оңай желмен көтеріліп, жел бағытына параллель састругилерді құрайды. Састругилердің орналасқан жері солтүстік жартышарда наурыз айына қарай бекітіледі және еритін су тобырларының пайда болуымен байланысты болуы мүмкін. Еритін су тобырлары бірінші жылдық мұздағы састругилер арасындағы шұңқырларда көбірек қалыптасады.