Кіріспе

Мирта тұқымдасы (Myrtaceae) – мирталар қатарына жататын екіжарнақты өсімдіктер тұқымдасы. Бұл топқа мирт, похутукава, лайм ағашы, гвоздика, гуава, акка (фейхоа), бұрыш және эвкалипт сияқты белгілі өсімдіктер кіреді. Барлық түрлері ағаш тәрізді, құрамында эфир майлары бар және гүлдерінің бөліктері төрт немесе бес еселенген. Жапырақтары мәңгі жасыл, кезектесіп немесе көбінесе қарама-қарсы орналасқан, жай және әдетте шеттері тісті емес. Гүлдерінің негізгі саны бес құлпынаудан тұрады, бірақ кейбір туыстарда құлпынаулар өте кішкентай немесе мүлдем болмайды. Аталықтары әдетте өте көзге түсетін, жарқын түсті және көп.

Эволюциялық тарих

Ғалымдар Myrtaceae тұқымдасының 60-56 миллион жыл бұрын (млн ж.) палеоцен дәуірінде пайда болғанын болжайды. Көпалы жатақтары ежелгі Гондвана суперконтинентінен табылды. Гондвананың креда кезеңінде (145-66 млн ж. бұрын) бөлінуі географиялық тұрғыдан оқшауланған таксондарды бөліп-тарады және жылдам түрленуге жағдай жасады; атап айтқанда, бұрын жойылған Leptospermoideae альянсының мүшелері деп есептелген тұқымдар қазір Океанияда оқшауланған. Жалпы, сарапшылар викарианттың Myrtaceae таксондарының дифференциациясына жауапты екеніне келіседі, бірақ Жаңа Зеландия мен Жаңа Каледонияда орналасқан Leptospermum түрлерінің жағдайларын қоспағанда, олар эоценнің соңында дифференциацияланған кезде су астында болуы мүмкін. Бұл тұқымдас әлемнің тропикалық және жылы белдеулі аймақтарында кең таралған және әлемнің көптеген биоәртүрлілік ошақтарында жиі кездеседі. Eucalyptus, Corymbia, Angophora, Leptospermum және Melaleuca сияқты қапсулалы жемістері бар тұқымдар Америкада жоқ, тек Чили мен Аргентинада Metrosideros қана кездеседі. Етті жемістері бар тұқымдардың ең көп шоғырлануы Шығыс Австралия мен Малезияда (Австралазия аймағы) және Неотропиктерде байқалады. Eucalyptus Австралияның ылғалды бөліктерінде басым, кең таралған тұқым, кейде Филиппинге дейін солтүстікке қарай созылады. Eucalyptus regnans – әлемдегі ең биік гүлді өсімдік. Австралияның басқа маңызды тұқымдары – Callistemon (щетка гүлдер), Syzygium және Melaleuca (қағаз қабықты). Osbornia тұқымдасының түрлері Австралазияға тән, мангрлер болып табылады. Eugenia, Myrcia және Calyptranthes Неотропиктердегі ірі тұқымдардың қатарында. Тарихи тұрғыдан алғанда, Myrtaceae екі кіші тұқымдасқа бөлінген. Myrtoideae (шамамен 75 туыс) кіші тұқымдасының жемістері ет тәрізді, ал жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, шеттері бүтін. Бұл кіші тұқымдастың көптеген туыстары эмбриондардың үш оңай танылатын түрінің бірін қамтиды. Myrtoideae туыстарын піскен жемістері болмаған жағдайда ажырату өте қиын болуы мүмкін. Myrtoideae бүкіл әлемде субтропикалық және тропикалық аймақтарда таралған, әртүрліліктің орталықтары Неотропиктерде, Солтүстік-Шығыс Австралияда және Малезияда орналасқан. Ал Leptospermoideae (шамамен 80 туыс) кіші тұқымдасының құрғақ, ашылатын жемістері (капсулалары) және жапырақтары спиральді немесе кезектесіп орналасқан. Leptospermoideae көбінесе Австралазияда кездеседі, әртүрліліктің орталығы Австралияда. Батыс Австралиядағы көптеген туыстардың жапырақтары мен гүлдері құрғақшылыққа бейімделген, өте кіші болып келеді.

Таксономия

Мирта тұқымдастарының лептоспермоидтар мен мирта кішітұқымдастарына бөлінуі бірнеше авторлар, соның ішінде Джонсон мен Бриггс (1984) тарапынан күмәндануға түсті. Олар мирта тұқымдасы ішінде 14 тайпа немесе кладаны анықтады және мирта кішітұқымдасының полифилетикалық екенін көрсетті. 2008 жылға дейінгі бірнеше авторлар тобының молекулалық зерттеулері қабықты жемістерден екі рет түйелі (етті) жемістердің пайда болғанын растады, сондықтан екі кішітұқымдық жіктеме отбасының филогенетикалық тарихын дұрыс бейнелемейді. Осылайша, көптеген зерттеушілер қазір Уилсон және авторлардың (2001) соңғы талдауын отбасыны одан әрі зерттеудің бастауы ретінде пайдаланады. Бұл зерттеу лептоспермоидтар мен мирта кішітұқымдастарын жарамсыз деп жариялады, бірақ matK талдауы арқылы монофилетикалық екені дәлелденген бірнеше кіші топтарды сақтап, оларды мирта тұқымдасына қосты. Қазіргі уақытта осы екі туыс мирта тұқымдасының ең ерте пайда болған және қазірге дейін сақталған топтары деп есептеледі. Соңғы жіктеме пластидтік ДНК филогенетикалық талдауына негізделген 17 тайпаны және екі кішітұқымдастықты – мирта кішітұқымдасын және псилоксилоид кішітұқымдасын мойындайды. Мирта тұқымдасының ареалында жыл сайын көптеген жаңа түрлер сипатталады. Сол сияқты, жаңа туыстар да жыл сайын ашылады.

Экология

Myrtaceae көптеген тіссіз аралардың тамақтануына қатысты, әсіресе Melipona bicolor сияқты түрлер осы өсімдік отбасынан тозаң жинайды. Кейбір австралиялық түрлер, мысалы Tetragonula hockingsi және T. carbonaria, сондай-ақ Corymbia torelliana-ның пісіп-жетілген тұқым қабықтарынан шайыр жинайды, нәтижесінде тұқымдар аралардың тозаң жинағыштарына (corbiculae) жабысып қалады және кейде колония мүшелері оларды алып тастау арқылы сәтті таратуға мүмкіндік береді. Бірақ көбінесе олар ульяның ішінде немесе ульяға кіреберісте қалып қояды, сондықтан кейбір ара өсірушілер үшін шамалы қолайсыздық тудырады, себебі олар көп орын алады. Құдайға шүкір, бұл құбылыс тек Австралияның шығыс аймақтарында ғана кездеседі, бірақ Corymbia түрлерінің өсетін көршілес елдерде де болуы мүмкін. Cryptoplini тайпасына жататын қоңыздардың личинкалары көбінесе Myrtaceae-ны қоректену ортасы ретінде пайдаланады. Олардың дернәсілдері гүл және жеміс бүршіктерінде немесе галлдарда (көбінесе басқа жәндіктер жасаған галлдарда) дами алады.