Кіріспе

Шотландиядағы Лох-Ломонд ( /ˈlɒx/ /ˈloʊmənd/; Loch Laomainn) – Шотландияның тұщы сулы көлі, Highland Boundary Fault арқылы өтеді, бұл көбінесе Шотландияның орталық төмендіктері мен Таулы аймақтары арасындағы шекара саналады. Дәстүрлі түрде Стирлингшир және Данбартоншир округтерінің шекарасының бөлігі болған Лох-Ломонд, Стирлинг, Аргилл және Бьют және Батыс Данбартоншир кеңесі аудандары арасында бөлінген. Оның оңтүстік жағалауы Шотландияның ең ірі қаласы Глазгоның орталығынан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Ұлыбританияда одан ірілеуі тек Солтүстік Ирландиядағы Лох-Нег және Лох-Эрн көлдері ғана. Британ аралдарындағы Ирландия Республикасында одан да үлкен көлдер бар. Көлдің ең терең жері солтүстік бөлігінде шамамен 60 метрге жетеді, ал оңтүстік бөлігінде тереңдігі сирек 30 метрден асады. Көлде көптеген аралдар бар, оның ішінде Британ аралдарындағы ең үлкен тұщы су аралы – Инчмуррин. Лох-Ломонд танымал демалыс орны және "The Bonnie Banks o' Loch Lomond" әнінде көрсетілген. Көлді төбелер мен қабаттар қоршап тұр.

Этимология

Лох-Ломонд атын аймақтағы ең биік шыңынан, Бен-Ломондтан (гэль тілінде Бейн-Ломайнн) алады, ол "маяқ тауы" дегенді білдіреді, яғни ескерту маяктары орналасқан орын. Дегенмен, көл орналасқан аймақ – Лемхнахт, ағылшын тілінде Леннокс деп аталады, ал Лох-Ломонд бұрын "Лох Лемхна" деп аталған, бұл Левн өзенінен шыққан, оның аты гэль тілінде "көктем суы" деген мағынаны білдіреді.

Флора мен фауна

Шотландиялық док (Rumex aquaticus), кейде Лох-Ломонд док деп аталады, Ұлыбританияда Лох-Ломонд көлінің жағалауында ғана кездеседі, көбінесе Балмаханың шығыс жағалауында өседі. Ол алғаш рет 1936 жылы осы жерде табылған (әйтпесе, ол Еуропа мен Азия арқылы шығысқа қарай Жапонияға дейін таралған). Пован – бұл Лох-Ломонд көліндегі ең көп кездесетін балық түрлерінің бірі, көлде Шотландиядағы басқа көлдерге қарағанда балық түрлерінің саны көп, олардың ішінде минога, ламперн, бұлақ алабұғасы, шабақ, лоуч, қарақұмық және камбала бар. Айналасындағы төбелерде қара қасқыр, қарақұмық, алтын бүркіт, қарағай мысығы, қызыл бұғы және тау қояны сияқты жануарлар мекендейді. 2023 жылдың қаңтар айында RSPB Scotland NatureScot лицензиясымен көлдің оңтүстік-шығыс бөлігіне бобрлар отбасын жіберді. Ересек жұп және олардың бес баласынан тұратын бобрлар отбасы Тайсайдтағы бір жерден көшірілді, онда бобрлардың қызметінің салдары жойылмайтын еді. Көлдегі аралдардың бірі – Инчконнахан, қызыл мойынды валлабилердің колониясына үй иесі.

Қорғау атаулары

Лох-Ломонд және Троссакс ұлттық паркінің құрамына кіретінмен қатар, Лох-Ломонд басқа да көптеген қорғау статустарын иеленеді. Оңтүстік-шығыстағы 428 гектар жер, оның ішінде бес арал ұлттық табиғи қорық ретінде белгіленген: Лох-Ломонд ұлттық табиғи қорығы. Жеті арал және жағалаудың көп бөлігі ерекше қорғалатын аумақ (ЕҚА) – Лох-Ломонд ормандары құрайды. Бұл статусы ұлттық табиғи қорықпен ішінара сәйкес келеді және Атлантикалық еменді ормандар мен сусарлар популяциясының болуына байланысты қорғалады. Төрт арал және жағалаудың бір бөлігі, шала тұқымды және Гренландияға ұшып келетін ақ маңдайлы қаздардың көбеюі үшін маңызды болғандықтан, ерекше қорғалатын аумақ ретінде белгіленген: бұл белгілеу ұлттық табиғи қорық пен ЕҚА-мен ішінара сәйкес келеді. Лох-Ломонд сонымен қатар Рамсар аймағы болып табылады, қайтадан Гренландияның ақ маңдайлы қаздарының болуына байланысты. Көл және оның төңірегі Шотландиядағы осындай қырық аймақтың бірі болып табылады, олар ерекше сұлулыққа ие аумақтарды анықтау және оларды тиімсіз құрылыстан қорғау мақсатымен белгіленген.

Тарих

Адамдар Лох-Ломонд аймағына алғаш рет шамамен 5000 жыл бұрын, неолит дәуірінде келді. Олар Балмаха, Лусс және Инхлонайг сияқты көл маңындағы жерлерде өздерінің ізін қалдырды. Көлдің әр жерінде құрылыстар салынған. Ерте орта ғасырларда викингтер Лох Лонгке дейін жүзіп келді, Тарбеттегі тар жерден қайықтарын сүйреп өткізіп, көлдегі бірнеше аралдарды тонады. Лох-Ломонд саяхатшылар арасында танымал орынға айналды, сондықтан Джеймс Босвелл мен Сэмюэл Джонсон 1773 жылы Батыс аралдарынан оралғанда Лох-Ломонд аралдарына келгенде, бұл аймақ Босвелл үшін оны сипаттауға тырысудың қажеті жоқ екенін айта алатындай бекітілген еді.

Қайықпен жүзу және су спорты

Лох-Ломонд – Шотландиядағы қайықпен жүзу және су спортымен айналысуға арналған ең танымал орындардың бірі. Келушілер каяк, канадалық каноэ, падлборд, вейкборд, су шаңғысы және вейк-серфинг сияқты әрекеттерден ләззат алады. "Лохтың қызы" – Ұлыбританияда салынған соңғы бу кемесі. Ол 1953 жылы Клайд өзенінде салынды және 29 жыл Лох-Ломонд көлінде жұмыс істеді. Қазір "Лох Ломонд" бу кемелер компаниясы, қайырымдастық ұйымы, Балох портында оны қалпына келтіру жұмыстарын жүргізіп жатыр, бұл жұмысқа Батыс Данбартоншир кеңесі де көмектеседі. Balloch, Tarbet, Inversnaid, Luss және Rowardennan порттарынан круиздер де жүзеге асырылады. Лох-Ломонд құтқару қайығы көлде тәулік бойы қауіпсіздік қамтамасыз етеді. Құтқару қайығы – еріктілерден құралған ұйым және тіркелген қайырымдастық қоры. Ұлттық саябақ басқармасының көлде "Бригадир" сияқты басқа да қайықтары бар. Шотландия полициясы да көлде RIB және гидроциклдерді пайдаланады және ұлттық саябақ басқармасымен бірлесіп жұмыс істейді. Көл әр жылғы тамыз айында өткізілетін Ұлы Шотландия жүзуіне арналған орын ретінде танымал. Ассоциация су инспекторларын жұмысқа тартады, олар көлдегі балық аулаушылардың әрекеттерін бақылап, балық аулаудың рұқсат шарттарына сәйкес жүргізілуін қадағалайды.

Жер бетіндегі қызмет

Лох-Ломонд гольф клубы оңтүстік-батыс жағалауда орналасқан. Ол көптеген халықаралық шараларға, соның ішінде Шотландия ашық турниріне төңкерілді. "Каррик" атты тағы бір гольф клубы Лох-Ломонд клубының жанындағы Лох жағалауында ашылды. Батыс Хайленд жолы көлдің шығыс жағалауымен өтеді, ал батыс жағалаудағы Инверуглас – Коуэл жолының соңғы нүктесі. Батыс Лох-Ломонд велосипед жолы көлдің жоғарғы бөлігіндегі Арохар және Тарбет теміржол стансасынан оңтүстік бөлігіндегі Баллох теміржол стансасына дейін созылады. Ұзын велосипед жолы батыс жағалаумен бойлап өтеді. 2017 жылы ұлттық саябақ басқармасы Лох-Ломонд жағалауының көп бөлігінде кемпинг құқығын шектейтін ережелерді енгізді, себебі қоқыс және қоғамдық тәртіпсіздік сияқты мәселелерге, жауапсыз кемпинг жасаушылардың кінәсі бар деп есептелді. Қазір кемпингке тек белгіленген арнайы аймақтарда ғана рұқсат етіледі, ал кемпинг жасау үшін наурыз және қазан айлары аралығында рұқсат алу қажет. Бұл ережелерге Шотландияның тау шаңғысы федерациясы және Шотландияның саяхатшылар тобы сияқты ұйымдар қарсылық білдірді, олар тіпті жауапты түрде жасалған кемпингті де қылмыстық қылық деп санайды және ұлттық саябақ басқармасының қолданыстағы заңдарды пайдаланып, жауапсыз мінез-құлыққа қарсы күресуге жеткілікті өкілеттіктер бар екенін айтты.

Көлік

Көлдің бойындағы негізгі артериялық жол – A82 жолы, ол оның батыс жағалауымен, Ескі әскери жолдың жалпы бағыты бойынша жүреді. Жол жағалау бойымен жүреді, бірақ көбінесе көлдің батысына қарай, оңтүстікке қарайғы «төмендік» бөлігінде біршама қашықтықта орналасқан. Жолдың оңтүстік бөлігінің көп бөлігі 1980 жылдары жоғары сапалы бір қатарлы жол стандартына дейін кеңейтілді, бұл шараға шамамен 24 миллион фунт стерлинг жұмсалды (1983 жылғы 24,0 фунт стерлингтің қазіргі шамамен 1 миллион фунтқа теңдестігі ескеріледі), ал Лусс ауылының өзі 1990 және 1992 жылдар аралығында салынған бір қатарлы айналма жолмен батыс жағынан айналып өтіледі. Тарбетте A83 жолы батысқа қарай Кампбелтаунға бұрылады, ал A82 жолы көлдің солтүстік жағына дейін жалғасады. Жолдың бұл бөлігі оңтүстікке қарайғы бөліктерге қарағанда төмен стандартта. Ол көлдің жағалауы мен батыстағы таулардың арасында орналасқан және көбінесе Батыс Хайленд теміржол желісімен қатар жүреді. Жолдың кейбір жерлері тарлау болып келеді, бұл ауыр жүк көліктеріне (HGV) қиындық туғызады, олар тар бұрылыстар мен жолдың тар енін еңсеруге мәжбүр. Pulpit Rock тұсында жол бір қатарлы болды және 30 жылдан астам уақыт бойы қозғалыс светоформен реттелді. 2015 жылы жол 9 миллион фунт стерлингтік жақсарту бағдарламасы аясында кеңейтілді, соның ішінде көлік жолының енін қазіргі стандартқа сәйкес келтіретін жаңа виадук салынды. A811 жолы Баллох пен Драймен аралығында, көлден оңтүстікке қарай, басқа әскери жолдың бағытымен, көлден 2-3 шақырым қашықтықта өтеді. Драйменнен B837 жолы солтүстікке қарай созылып, жол аяқталатын Балмаха көлінің шығыс жағалауына жетеді. Кішкентай жол солтүстікке қарай Роварденнанға дейін 11 км-ге созылады, бірақ одан әрі шығыс жағалау бойында жол жоқ, алайда Инверснаидқа басқа кішкентай жол арқылы баруға болады. Лох Арклет Лох Ломондтан 100 метрден жоғары және шығысқа қарай 2 км-ден аз қашықтықта орналасқандықтан, бұл жол Инверснаидқа жету үшін тік төмен түсуі керек. Бұл маршрут 2009 жылы тәуелсіз Wanderlust саяхат журналының оқырмандары тарапынан әлемдегі үздік теміржол сапары деп танылды, бұл көрсеткіш Ресейдегі Транссибірлік теміржолы мен Перудегі Куско-Мачу-Пикчу маршрутын басып озды. Теміржол жүйесі Баллох теміржол станциясы арқылы көлге жетеді. 2004 жылдан бері Loch Lomond Seaplanes Камерон маңындағы гидроұшақ базасынан әуе саяларын ұйымдастырып келеді. 1940 жылдың 22 сәуірінде Перт әуежайынан Лондонның Хестон әуежайына ұшып бара жатқан BOAC Lockheed Model 14 Super Electra (Loch Invar, тіркеу G AFKD) ұшағы Лох Ломондқа құлап, барлық бес жолаушы мен экипаж мерт болды.

Су электр қуаты

Лох Слой гидроэлектрлік жүйесі Лох Ломондтың батыс жағалауында орналасқан. Бұл нысан Scottish and Southern Energy компаниясымен басқарылады және әдетте күшті күту режимінде болады, сұраныстың күрт өсуіне жауап беру үшін электр энергиясын өндіруге дайын. Бұл Ұлыбританиядағы ең ірі дәстүрлі гидроэлектр станциясы, оның орнатылған қуаты 152,5 МВт, және толық қуатына 5 минут ішінде, тоқтағаннан бастап жете алады. Лох Слой мен Инверугласта Лох Ломондқа құйылатын жер арасындағы гидравликалық биіктік 277 метрді құрайды.