Кіріспе
Иоганн Себастьян Бахтың музыкалық шығармасы
«Фуга өнері» (Die Kunst der Fuge), BWV 1080 – Иоганн Себастьян Бахтың аспаптық құрамы нақты көрсетілмеген толық емес музыкалық шығармасы. Өмірінің соңғы онжылдығында жазылған «Фуга өнері» Бахтың бір тақырыпты аспаптық шығармалармен тәжірибе жасауының нәтижесі. Бұл шығарма он төрт фугадан және төрт каноннан тұрады, олардың әрқайсысы бір негізгі тақырыптың әртүрлі нұсқаларын пайдаланады және көбінесе күрделілігі бойынша реттелген. Бахты зерттеуші Кристоф Вольфтің айтуынша, «шығарманың басты идеясы – бір музыкалық тақырыптағы контрапункт мүмкіндіктерін терең зерттеу» болды. Әр фуганы атау үшін «контрапункт» сөзі жиі қолданылады.
Мус. мс. автограф. р 200
Ең ерте сақталған көзі – 1740-1746 жылдар аралығында жазылған, әдетте Берлин мемлекеттік кітапханасындағы Мус. ms. autogr. P 200 деп аталатын автор қолжазбасы. Бахтың күйеу баласы Иоганн Кристоф Альтникол жазған «Die / Kunst der Fuga / di Sig[nore] Joh. Seb. Bach» деген тақырыбы бар, содан кейін (in eigenhändiger Partitur) деп қолмен жазылған. Автор қолжазбасында он екі атаусыз фуга мен екі канон бар, олар бірінші басылымдағы ретінен өзгеше, Contrapunctus 4, Fuga a 2 clav (Contrapunctus 13-нің екі клавиятуралық нұсқасы), Canon alla decima және Canon alla duodecima жоқ. Автор қолжазбасында сол кездегі атаусыз Контрапункти мен канондар келесі ретпен ұсынылған: [Контрапункт 1], [Контрапункт 3], [Контрапункт 2], [Контрапункт 5], [Контрапункт 9], [Контрапункт 10]-ның алғашқы нұсқасы, [Контрапункт 6], [Контрапункт 7], екі тағандық шешімі Resolutio Canonis бар Гиподиапазон каноны (бірінші басылымда Canon alla Ottava деп аталады), [Контрапункт 8], [Контрапункт 11], Гиподиатессарон каноны, al roversio e per augmentationem, perpetuus екі тағанмен және содан кейін бір тағанмен ұсынылған, [Контрапункт 12], фуганың инверсті формасы тікелей ректус формасының астында жазылған, [Контрапункт 13] сол ректус-инверсті форматта, және екі тағандық Canon al roverscio et per augmentationem – Гиподиатессарон канонының екінші нұсқасы.
Мус. мс. автограф. Р 200, Беляж
Басты қолтаңбамен бірге үш қосымша қолжазба да бар, олардың әрқайсысы алғашқы баспа басылымында пайда болатын композицияға тіркелген. Олар Mus. ms. autogr. P 200/Beilage 1, Mus. ms. autogr. P 200/Beilage 2 және Mus. ms. autogr. P 200/Beilage 3 деп аталады және “Die Kunst / der Fuga / von J. S. B.” деген тақырыппен жазылған.
Mus. ms. autogr. P 200, Beilage 1 Hypodiatesseron-дағы Canon-ның соңғы дайындық редакциясын қамтиды, Canon p[er] Augmentationem contrario Motu деген атаумен сызылып тасталған. Қолжазбада гравировка процесі үшін жол және бет үзілістері туралы ақпарат бар, олардың көп бөлігі алғашқы баспа басылымында көшірілген. Қолжазбаның жоғарғы бөлігінде Иоганн Кристоф Фридрих Бахтың мынадай жазбасы бар:
N. B. Der seel. Papa hat auf die Platte diesen Titul stechen lassen, Canon per Augment: in Contrapuncto all octava, er hat es aber wieder ausgestrichen auf der Probe Platte und gesetzet wie forn stehet.
N. B. Марқұм әкесі мыс табаққа келесі атауды жазған еді, Canon per Augment: in Contrapuncto all octava, бірақ оны сынақ парағында қайтадан жойып, бұрынғы қалпына келтірген.
Mus. ms. autogr. P 200, Beilage 2 Contrapunctus 13 inversus және rectus екі клавиштік аранжировкасын қамтиды, олар алғашқы баспа басылымында тиісінше Fuga a 2. Clav: және Alio modo Fuga a 2 Clav. деп аталады. Beilage 1 сияқты, бұл қолжазба да алғашқы баспа басылымын дайындау үшін пайда болды. Mus. ms. autogr. P 200, Beilage 3 үш тақырыпты фуганың фрагментін қамтиды, ол кейіннен алғашқы баспа басылымында Fuga a 3 Soggetti деп аталды. Басты қолтаңбадағы фугалардан айырмашылығы, бұл Фуга әр дауысқа жеке штангалардың орнына екі штангалы клавиштік жүйеде ұсынылған. Фуга бесінші бетте, атап айтқанда 239-шы тактіден кенеттен үзіліп, Карл Филипп Эммануэль Бахтың мынадай жазбасымен аяқталады: “Ueber dieser Fuge, wo der Nahme BACH im Contrasubject angebracht worden, ist der Verfasser gestorben.” (“Композитор осы фуганың контрасубъектісінде BACH атын енгізген кезде қайтыс болды.”) Келесі бетте Карл Филипп Эммануэль Бахтың алғашқы баспа басылымындағы қателіктердің тізімі бар (21–35 беттер).
Бірінші және екінші баспа басылымдары
Алғашқы баспа нұсқасы Бахтың өлімінен шамалы кем бір жыл өткен соң, 1751 жылдың мамыр айында «Die / Kunst der Fuge / durch / Herrn Johann Sebastian Bach / ehemahligen Capellmeister und Musikdirector zu Leipzig» деген атаумен жарық көрді. Автографта кездесетін шығармалардың реті, нотациясы және материалындағы өзгерістерден өзге, онда екі жаңа фуга, екі жаңа канон және үш күмәнді қосылған шығарма бар. 1752 жылы екінші басылым жарық көрді, бірақ ол Фридрих Вильгельм Марпурдың алғы сөзін қосумен ғана ерекшеленді. Түзетулер енгізілгеніне қарамастан, 1751 жылғы басылымда көптеген айқын редакциялық қателер кездесті. Бұл қателердің көпшілігі Бахтың басылым процесінің ортасында кенеттен қайтыс болуымен байланысты болуы мүмкін. Бахтың жоспарланған ретіне сәйкес келмейтін үш шығарма енгізілді: екінші қос фуганың түзетілмеген (демек, артық) нұсқасы, «Контрапункт X»; бірінші айна фуганың екі клавиатуралық аранжировкасы, «Контрапункт XIII»; және BWV 668a-дан алынған «Vor deinen Thron tret ich hiermit» («Мен Сенің тақ алдына келемін») атты орган хоралдық прелюдиясы, басылымға кіріспеде Бахтың өлім төсегінде диктанттаған деп есептеліп, жұмыстың аяқталмауына өтемақы ретінде көрсетілген. Басылымның ерекше реті және аяқталмаған фуганың аномальды сипаты Бахтың бастапқы ниетіндегі күйіне қайта келтіруге бағытталған көптеген теорияларды тудырды.
Аспаптар
"Фуга өнері" шығармасының екі басылымы да ашық нотацияда жазылған, онда әрбір дауыс өз желісінде көрсетілген. Бұл кейбір зерттеушілерді "Фуга өнері" интеллектуалдық жаттығу ретінде жоспарланғанына, оны көбірек оқып-зерттеуге, емес тыңдауға арналғанына алып келді. Белгілі клавишші Густав Леонхардт "Фуга өнері" клавишті аспапта, әсіресе клавесинде орындалуы үшін жазылғанын айтты. Леонхардттың аргументтері келесілерді қамтиды: 17- және 18-ғасырдың басында ашық нотацияда, әсіресе контрапунктік тұрғыдан күрделі клавишті шығармаларды жариялау кең таралған практика болды. Мысалдарға Фрескобальдидің "Fiori musicali" (1635), Самуэль Шейдттың "Tabulatura Nova" (1624), Иоганн Якоб Фробергердің (1616–1667), Франц Антон Майхелбектің (1702–1750) және басқалардың шығармалары жатады. Бұл кезеңдегі ансамбльдік немесе оркестрлік аспаптардың диапазонының ешқайсысы "Фуга өнері" шығармасындағы дауыстардың диапазонымен сәйкес келмейді. Сонымен қатар, Бахтың ансамбльдік жазуларына тән әуендік пішіндердің ешқайсысы осы шығармада кездеспейді, және бассо континуо да жоқ. Қолданылған фуга түрлері Бахтың ансамбльдік фугаларына емес, "Жақсы темперленген клавир" шығармасындағы түрлерге ұқсас; Леонхардт екі жинақтың фугалары арасында "көзді көретін" ұқсастықты көрсетеді және олардың арасындағы басқа стильдік ұқсастықтарды да көрсетеді. Соңында, "Фуга өнері" шығармасындағы бас дауысы кейде тенордан жоғары көтеріліп, тенор "нағыз" басқа айналады, Леонхардт бас партиясы 16 футтық биіктікте екі еселенбеуі керек деп болжайды, осылайша түтік аспабын жоспарланған аспап ретінде алып тастап, клавесинді ең логикалық таңдау ретінде қалдырады. Қазіргі таңда көптеген зерттеушілер бұл шығарманың клавишті аспаптар үшін жоспарланғанымен келіседі.
It was common practice in the 17th and early 18th centuries to publish keyboard pieces in open score, especially those that are contrapuntally complex. Examples include Frescobaldi's Fiori musicali (1635), Samuel Scheidt's Tabulatura Nova (1624), works by Johann Jakob Froberger (1616–1667), Franz Anton Maichelbeck (1702–1750), and others. The range of none of the ensemble or orchestral instruments of the period corresponds to any of the ranges of the voices in The Art of Fugue. Furthermore, none of the melodic shapes that characterize Bach's ensemble writing are found in the work, and there is no basso continuo. The fugue types used are reminiscent of the types in The Well Tempered Clavier, rather than Bach's ensemble fugues; Leonhardt also shows an "optical" resemblance between the fugues of the two collections, and points out other stylistic similarities between them. Finally, since the bass voice in The Art of Fugue occasionally rises above the tenor, and the tenor becomes the "real" bass, Leonhardt deduces that the bass part was not meant to be doubled at 16 foot pitch, thus eliminating the pipe organ as the intended instrument, leaving the harpsichord as the most logical choice. It is now generally accepted by scholars that the work was envisioned for keyboard.
Фуга а 3 Соггетти
Fuga a 3 Soggetti ("үш тақырыптағы фуга"), сондай-ақ "Аяқталмаған фуга" және Contrapunctus 14 деп аталады, Mus. ms. autogr. P 200 автографты қолжазбасымен бірге қолжазбада кездеседі. Ол үшінші бөлімінің ортасында күрт тоқтап, 239-шы такттың тек жартылай жазылған бөлігімен аяқталады. Бұл автографтың үстінде Карл Филипп Эммануэль Бахтың қолымен жазылған мынадай жазу бар: "Über dieser Fuge, wo der Name B A C H im Contrasubject angebracht worden, ist der Verfasser gestorben." ("Контрапунктте BACH аты [ағылшын нотациясында B–A–C–B] енгізілген бұл фуга жұмысын аяқтағанда композитор қайтыс болды.") Қазіргі заманғы ғалымдар бұл мәлімдемеге күмәнді қарастырады, себебі қолжазба Бахтың өзінің қолымен жазылған, демек, оның денсаулығы нашарлап, көру қабілеті төмендеп, жазу мүмкіндігінен айырылғанға дейінгі шаққа, шамамен 1748–1749 жылдарға жатады.
Аяқтауға тырысу
Бірнеше музыканттар мен музыкатанушылар Контрапункт XIV-тің төртінші тақырыбын қамтитын болжамды аяқталуын жасады, олардың ішінде музыкатанушылар Дональд Тови (1931), Золтан Гонч (1992), Ингве Ян Треде (1995) және Томас Дэниел (2010), органда ойнаушылар Хельмут Уолча, Дэвид Гуд, Лайонел Рог және Давит Морни (1989), дирижер Рудольф Баршай (2010) және Даниил Трифонов (2021). Ферруччо Бусонидің Fantasia contrappuntistica Контрапункт XIV-ке негізделген, бірақ ол Бахтың идеяларын Бахтың өзі жасағандай емес, Бусонидің музыкалық стилінде өз мақсатына қарай дамытады.
Құрылыс қағидалары
Лоик Сильвестр мен Марко Коста "Фуга өнері" шығармасының математикалық архитектурасын, тақтарды санауға негізделген тұрғысынан қарастырып, бүкіл шығарманың Фибоначчи қатары мен алтын пропорция негізінде жоспарланғанын көрсетті. Доминик Флоренс Бахтың Contrapuncti 1, 2, 3 және 5-те әртүрлілікке қол жеткізу үшін қолданатын барлық тәсілдерін "қарама-қарсылық" деп аталатын ұғыммен басқарылатынын ұсынады. Оған "мелодия (кері қозғалыс), полифония (контрапункттік инверсия), гармония (диссонанс), [ритмдік] тығыздық (фактура), ритм (синкопация) және тоналдық (модуляция)" өзгерістері кіреді.