Кіріспе
Hämeenlinna (; Tavastehus;; Tavastum немесе Croneburgum) – Финляндиядағы қала және Канта-Хяме аймағының астанасы. Ол елдің оңтүстік-ішкі бөлігінде және Ванаявеси көлінің жағалауында орналасқан. Хямеенлиннаның халқы шамамен адамды құрайды, ал аймақтың халқы шамамен адамды құрайды. Бұл Финляндиядағы ең халқы көп муниципалитет және елдегі ең халқы көп 14-ші қалалық аймақ. Хямеенлинна – Финляндияның ең көне ішкі қаласы және 19 ғасырға дейін Финляндияның ең маңызды қалаларының бірі болды. Хямеенлинна Тавастия тарихи провинциясының ортасында орналасқан. Содан бері Хямеенлинна маңызды аймақтық орталық болып қала берді. Ортағасырлық Хяме замкісі (Тавастия замкісі деп те аталады) қалада орналасқан. Хямеенлинна фин ұлттық композиторы Жан Сибелиус туған жер ретінде танымал. Бүгінде ол Канта-Хяме аймағына жатады, ал 2010 жылға дейін Оңтүстік Финляндия провинциясының губернаторының резиденциясы болды. Жақын орналасқан қалалар: елорда Хельсинки, Тампере және Лахти, Päijänne Tavastia (Päijät Häme) аймақтық орталығы. Хямеенлиннаның көршілес муниципалитеттері: Акаа, Асиккала, Хаттула, Хаусярви, Холлола, Янаккала, Лоппи, Падасйоки, Пялкяне, Таммела, Урйала және Валкеакоски. Бұрынғы муниципалитеттер – Хаухо, Калвола, Ламми, Ренко және Туулос 2009 жылдың 1 қаңтарында Хямеенлиннамен біріктірілді. Осы муниципалитеттердің бірігуімен Хаттула муниципалитеті Хямеенлиннамен толықтай қоршалған. Хямеенлиннаның гербі 17 ғасырға тән қалалық мөр негізінде жасалған, ол өз кезегінде Ванаявеси көлінің жанындағы Хяме замкісіне сілтеме жасайды, осы жерге қаланың негізі қаланған. Қазіргі гербті Густав фон Нумерс ескі герб негізінде жобалаған және ол 1956 жылдың 21 қыркүйегінде бекітілді.
Hämeenlinna (; Tavastehus; ; Tavastum or Croneburgum) is a city in Finland and the regional capital of Kanta Häme. It is located in the southern interior of the country and on the shores of Lake Vanajavesi. The population of Hämeenlinna is approximately , while the sub region has a population of approximately It is the most populous municipality in Finland, and the 14th most populous urban area in the country. Hämeenlinna is the oldest inland city in Finland and was one of the most important Finnish cities until the 19th century. Hämeenlinna was located in the heart of the historic province of Tavastia. Since then, Hämeenlinna has remained an important regional centre. The medieval Häme Castle (also known as Tavastia Castle) is located in the town. Hämeenlinna is known as the birthplace of Finnish national composer Jean Sibelius. Today, it belongs to the region of Kanta Häme, and before 2010 it was the residence city for the Governor of the province of Southern Finland. Nearby cities include the capital Helsinki , Tampere and Lahti , the regional centre of Päijänne Tavastia (Päijät Häme). The neighbouring municipalities of Hämeenlinna are Akaa, Asikkala, Hattula, Hausjärvi, Hollola, Janakkala, Loppi, Padasjoki, Pälkäne, Tammela, Urjala and Valkeakoski. The former municipalities, Hauho, Kalvola, Lammi, Renko and Tuulos, were consolidated with Hämeenlinna on 1 January 2009; with these municipal associations, the Hattula municipality is almost completely surrounded by Hämeenlinna. The coat of arms of Hämeenlinna is based on the 17th century town seal, which in turn refers to the Häme Castle built by the Lake Vanajavesi in the Middle Ages, near which the city was founded. The current coat of arms was designed by Gustaf von Numers on the basis of the old coat of arms, and was confirmed on September 21, 1956.
Тарих
Ваная – Ванаявеси көлінің жанында орналасқан, викинг дәуірінен бері бар елді мекеннің атауы. 13 ғасырдың соңында швед билігін Орталық Финляндияда нығайту мақсатымен салынған. Хаме замкісының жанына оның тұрғындарына қызмет көрсету және тауармен қамтамасыз ету үшін ауыл құрылды. Ауылға 1639 жылдың 19 қаңтарында қала құқығы берілді, бірақ содан кейін де Хаменлинна, ауылдық елді мекенге ұқсас күйде, өте баяу дамыды, бұл Финляндияның ең гүлденген жағалау қалаларымен салыстырғанда ішкі қалалар үшін тән мәселе болды. Қала мектептерімен және академияларымен танымал, онда көптеген белгілі фин жұрттары білім алған. Тарих бойында Хаменлиннаның өмірін мектептер, үкімет және әскерилер анықтады. Финляндияның алғашқы темір жолы, Финляндияның Басты темір жолы (Stambanan), 1862 жылдың 17 наурызында Хаменлинна мен Хельсинки арасында ашылды. Қазіргі Хаменлинна темір жол станциясы (фин тілінде Rautatieasema) 1921 жылы салынды. 1918 жылғы Финляндия азамат соғысы кезінде Хаменлинна бастапқыда қызылдардың бақылауында болды, бірақ ақтар немістердің көмегімен Хаменлинна шайқасында қаланы басып алды. Соғыстан кейін, қызыл тұтқындар үшін құрылған Хаменлинна тұтқын лагері Полтинахо казармасы аумағында орналасты, ол Азамат соғысы тарихындағы ең жаман тәртіптік лагерьлердің бірі ретінде танылды, онда әйел тұтқындары да сақталды. Қыркүйек айының ортасына дейін лагерьде 2000-нан астам қызыл тұтқын қайтыс болды, негізінен жұқпалы аурулардан, мысалы, шешек, қызыл жегі, тиф және испаниялық тұмаудан көз жұмды.
География
Хамеенлинна қаласының аумағында толығымен немесе ішінара орналасқан 339 көл бар. Олардың ең ірілері – Ванаявеси, Куккия және Куохиярви көлдері. Хамеенлинна ландшафтының ерекше белгілері – Хаме көлінің үстірті, Ванаявеси аңғары және Канта-Хаме тоғай орталығы. Көптеген жерлерде пейзаж гүлденген тавастиялық шаруашылық мәдениетімен ерекшеленеді. Қалада бірнеше табиғат қорығы бар, олардың ең үлкендері қала шетіндегі танымал демалыс орындары – Ауланко мен Ахвенистода орналасқан. Барлығы Хамеенлинна қаласында 31 Natura 2000 аймағы бар. Сонымен қатар, Хамеенлиннада 2001 жылы құрылған Финляндияның алғашқы ұлттық қалалық паркі бар.
Қалалық көрініс
Хамеенлинна қаласының орталығы Ванаявеси көлінің жағасындағы Сааринен төбесінде орналасқан. Батысында 3-ші (E12) тас жолымен, ал 10-шы тас жолы қаланың оңтүстігі мен шығысынан өтеді. Орталықтағы көшелер желісі 1832 жылы С. Л. Энгель жасаған торлы жоспарға негізделген, оның ортасы – Базар алаңы. Базар алаңының шетінде қала әкімдігі, Хамеенлинна шіркеуі және Хеме округінің әкімшілік үйі орналасқан. Қала орталығы төрт ауданға бөлінеді: Линнаньеми, Койлискульма, Хамейенсаари және Сааристенмяки. Ішінара жаяу жүргіншілер көшесіне айналған Раатихуоненкату қала орталығындағы ең маңызды сауда көшесі болып табылады; мысалы, көшенің батыс жағында 2014 жылдың қазан айында «Гудман» сауда орталығы құрылысы аяқталды. Қала орталығында әртүрлі стильдегі көптеген ғимараттар бар, және қала халқының санына қарағанда, ол өте үлкен және тығыз салынған. 2010 жылдары қала орталығындағы ең маңызды кеңею бағыты Ванаявеси көлінің ар жағындағы Кейнюсаари ауданы болды, онда мысалы, қаланың теміржол вокзалы орналасқан. Қала орталығында үздіксіз қосымша құрылыс жұмыстары жүргізіліп келеді. Хамеенлиннаның орталығын «Финляндиядағы ең үлкен жарықтандырылған зират» деп әжуалайды.
Халық саны
Хамеенлинна қаласында тұрғыны бар, бұл оны Финляндиядағы ең көп халқы бар муниципалитет етеді. Хамеенлинна аймағының халқы құрайды. Хамеенлиннада халықтың 6,0%-ы шетелдік тегінен шыққан, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен төмен. Хамеенлинна – фин тілінде сөйлейтін, бір тілді муниципалитет. Халықтың көпшілігі – адам немесе – фин тілін ана тілі ретінде қолданады. Хамеенлиннада швед тілінде сөйлейтін адам бар, бұл халықтың бөлігін құрайды. Хамеенлинна халқының бөлігінің ана тілі фин немесе швед тілінен өзгеше. Хамеенлиннада шетелде туған тұрғындардың саны 4 536 адамды құрады, бұл халықтың 6,6%-ы. Хамеенлиннада тұратын шетелдік азаматтардың саны 3 293 адамды құрады.
Экономика
Хамеенлинна қаласының экономикалық құрылымы ұлттық орташа деңгейге жақын. 2015 жылы қалада 28 270 жұмыс орны тіркелді. Олардың 75%-ы қызмет көрсету секторында, 3%-ы алғашқы өндірісте (ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы), ал 21%-ы өңдеу өнеркәсібінде болды. Жұмыссыздық деңгейі 13,6% құрады.
Білім
Hämeenlinna қаласында HAMK Häme қолданбалы ғылымдар университетінің бас кеңсесі орналасқан. 1873 жылы негізі салынған Hämeenlinna лицейі көптеген мәдени тұлғаларды тәрбиелеген. Бұл мектеп Финляндиядағы ең танымал білім беру орындарының бірі болып есептеледі, себебі одан көптеген белгілі финдер бітірген; мысалы, ұлы композитор Жан Сибелиус және президент Ж.К. Паасикиви. Дегенмен, 2018 жылдың көктемінде қалалық кеңес жаңа мектеп салу жобасын тоқтату туралы шешім қабылдады, сондықтан мектептер бұрынғыдай бөлек болып қала береді.
Тағам
1980 жылдары келесі тағамдар Хамеенлиннаның дәстүрлі тағамдары деп аталды: күнделікті тамақ ретінде – түтінделген шұжық және қышқыл нан; мерекелік тамақ ретінде – қара бидай қамырына оралған сельдь немесе калалейпа, яғни «балық наны», айран және сыра, сондай-ақ бадам, картоп және алма кесінділерімен толтырылған фазан – ристансүлтітігенжон линтупаисти.