Румыния Үкімет Басшысы

Кіріспе

Румыния үкіметінің басшысы – Румынияның премьер-министрі (Prim ministrul României), ресми түрде Румыния үкіметінің премьер-министрі (Prim ministrul Guvernului României) болып табылады. Алғашқыда бұл лауазым Министрлер кеңесінің төрағасы (Președintele Consiliului de Miniștri) деп аталатын, себебі «Үкімет» термині кабинетті ғана емес, одан да кең ұғымды қамтыды, ал кабинет Министрлер кеңесі (Consiliul de Miniștri) деп аталды. 1965 жылғы Румыния Конституциясымен коммунистік режим кезінде бұл атау ресми түрде Премьер-министр деп өзгертілді. Қазіргі премьер-министр – Марсель Чиолаку, ол 2023 жылдың 15 маусымынан бері Румыния үшін ұлттық коалициясының (CNR) үкімет басшысы қызметін атқарып келеді.

Тағайындау

Республика Президентінің міндеттерінің бірі – премьер-министр лауазымына үміткерді ұсыну. Президент Парламентте көпшілік дауысқа ие партиямен, ал егер мұндай көпшілік болмаса, Парламентте өкілдік ететін партиялармен кеңеседі. Ұсынылғаннан кейін кандидат үкімет бағдарламасы мен кабинет құрамына қатысты ұсыныс дайындайды. Бұл ұсыныс Парламенттің он күн ішінде сенімсіздік дауысы арқылы бекітілуі тиіс. Бағдарлама және кабинет мүшелері Парламенттің Депутаттар палатасы мен Сенаттың бірлескен мәжілісінде талқыланады. Ұсыныс барлық депутаттар мен сенаторлардың көпшілігі мақұлдаған жағдайда ғана қабылданады.

Функциялар

Премьер-министр үкіметтің іс-әрекетіне басшылық жасайды және оның мүшелерінің қызметін үйлестіреді. Премьер-министр Үкімет саясаты туралы есептер мен мәлімдемелерді Депутаттар палатасына немесе Сенатқа талқылау үшін ұсынады. Үкімет басшысы ретінде премьер-министр елдің ішкі саясатын басқаруға және мемлекеттік басқаруға жетекшілік етеді. Осыған байланысты үкімет басқа да мүдделі әлеуметтік тұлғалармен ынтымақтасады. Кез келген басқа мемлекеттік билік лауазымы сияқты, премьер-министр лауазымы депутаттық немесе сенаторлық лауазымнан басқа ешқандай лауазыммен үйлеспейді, сондай-ақ коммерциялық ұйымдағы кәсіби лауазыммен де үйлеспейді. Премьер-министрдің өкілеттігі жеке тұлғаның өз еркімен кеткенімен, сенімсіздік дауысы бойынша қызметтен босатылуымен, сайлау құқығынан айырылуымен (сотталғаннан кейін), лауазымға сәйкес келмеуімен, қайтыс болуымен немесе заң шығарушы органның мерзімі аяқталғанда тоқтатылады. Премьер-министр, тиісті үкімет саласына жауапты министрмен бірге, Резолюциялар мен жарлықтарға қол қоя алады, олар Румыния мемлекетінің ресми газеті – Monitorul Oficial-де жарияланған сәттен бастап атқарушы бұйрықтар ретінде күшіне енеді. Мұндай жарлықтар Парламенттің тиісті палатасына жіберілуі керек, онда олар шұғыл түрде талқыланады, содан кейін ресми газетке жіберіледі. Егер аталған палата жарлықты оның келіп түскен күнінен бастап 30 күн ішінде талқыламаса немесе мақұлдамаса, жарлық ресми түрде қабылданады және газетте жарияланады. Төтенше қаулы конституциялық заңды өзгерте алмайды, негізгі институттардың, құқықтар мен бостандықтардың жұмыс істеуіне қатысты болмайды. Ресей сияқты президенттік-парламенттік жартылай президенттік жүйелерден айырмашылығы, Румыния премьер-министрі президентке бағынбайды, өйткені президент премьер-министрді тікелей қызметтен босата алмайды. Президент әрқашан қатысатын үкімет отырыстарын төрағалық етеді. 1989 жылдан бері сенімсіздік дауысы қабылданғаннан кейін бес премьер-министр қызметтен босатылды: Эмиль Боч (2009), Михай Разван Унгуреану (2012), Сорин Гриндеану (2017), Виорика Дэнчиля (2019) және Флорин Цицу (2021).

The prime minister directs the actions of the government and co ordinates the activities of its members. The prime minister submits to the Chamber of Deputies or the Senate reports and statements on Government policy, to be debated. As head of the government, the prime minister is charged with directing the internal policy of the country and leads the public administration. In this regard, the government cooperates with other interested social actors. As with any other office of public authority, the office of prime minister is incompatible with any other office, except that of deputy or senator and is also incompatible with a professional position in a commercial organization. The term of a prime minister ends with the individual's resignation, dismissal following a motion of no confidence, loss of electoral rights (following a conviction), incompatibility with the office, death or expiration of the term of the legislature. The prime minister, together with the minister tasked with the particular field of government, can sign resolutions and ordinances to take effect as executive orders the moment they are published in the Monitorul Oficial, the official gazette of the Romanian state. Such ordinances must be sent to the appropriate chamber of Parliament where they are discussed in an urgent manner and they are then sent to the official gazette. In case the noticed chamber does not discuss or approve said ordinance after 30 days of its arrival, the ordinance is officially adopted and published in the gazette. An emergency ordinance cannot modify a constitutional law, concern the functioning of the fundamental institutions, rights, or liberties. Unlike in the president parliamentary semi presidential systems, such as Russia, the Romanian prime minister is not a subordinate of the president, as he cannot outright dismiss the prime minister. The president will always chair the government meetings he attends. Since 1989, five prime ministers have been dismissed following the adoption of a motion of no confidence: Emil Boc (2009), Mihai Răzvan Ungureanu (2012), Sorin Grindeanu (2017), Viorica Dăncilă (2019), and Florin Cîțu (2021).

Тарих

Бастапқыда Министрлер Кеңесінің президенті лауазымы деп аталған бұл қызмет 1862 жылы ханзада Александр Иоан Куза билік құрған кезде құрылды. Заманындағы басқа монархтардан өзгеше, Кузаның билігі мұрагерлік емес еді. 1859 жылы ол екі жеке сайлауда Валахия және Молдавия князі болып сайланды, осылайша екі княздықты де-факто біріктірді. 1862 жылға қарай ол екі әкімшілікті бір үкіметке біріктірді, оның астанасы Бухарест қаласы болды, ал жаңа ел Румыния деп аталды, бірақ оның билігі аяқталғаннан кейін одақ тарап кету қаупі туды. Либералдық көзқарастағы Куза, сол кездегі либералдар ұсынған екі маңызды реформа жобасын (сайлау және аграрлық реформалар) қолдады, бірақ өзінің саяси бағыттарын жариялаған жоқ немесе өзін бір топтың басшысы ретінде көрсеткен жоқ, князь лауазымын саяси бейтарап ұстауды жөн көрді. Елге саяси үкімет құру үшін Куза премьер-министр лауазымын құрып, консерваторлық фракцияның жетекшісі Барбу Катаргиуді билікке әкелді. Құрылғаннан кейінгі алғашқы жылдары бұл лауазым үлкен билікке ие болды, князьдің қалауына қарсы шыға алатын, ал консерваторлар мен реакционерлерден құралған Заң шығару жиналысымен бірге бірнеше реформаларды кешіктіре алды. Үкіметтің реформаларға қарсылығына наразы болған және сайлау жүйесінің цензуралық сипатынан Ассамблеяның реакциялық күштермен жұмыс істей алмайтын Куза мемлекеттік төңкеріс жасады, одан кейін елдің конституциясы ретінде қызмет еткен Париж конвенциясын алмастырған конституциялық референдум өтті, оның өзінің нұсқасы Париж конвенциясын кеңейтетін Статут (Statutul dezvoltător al Convenției de la Paris) деп аталды. Жаңа конституция Кузаның заңнамалық мақсаттарына қызмет ету үшін Сенат құрды және князь лауазымына толық атқарушы билікті берді, ал премьер-министр оның бағыныштысы болды. Куза енді толық өкілеттіктерге ие болғанымен, премьер-министр лауазымының ықпалы сақталды, ал үшінші премьер-министр Михаил Когальничану, либерал және Кузаның бұрынғы одақтасы, оның пікірімен жиі келіспеді. 1866 жылы либералдық және консервативтік фракциялардың мүшелерінен құралған коалиция Кузаны мемлекеттік төңкеріс арқылы құлатып, сол кездегі саяси күштер екі мақсатқа келісті: елдің тағына еуропалық ақсүйек отбасынан шыққан шетелдік ханзаданы тағайындау және либералдық конституцияны әзірлеу. 1866 жылғы Конституция премьер-министрдің ханзаданың қалауымен қызмет ететінін растады, соңғысы оны кез келген уақытта және кез келген себеппен тағайындауға және қызметтен босатуға құқылы болды. Дегенмен, премьер-министрдің ықпалы жоғары болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс Ұлы Румынияның құрылуына әкелгеннен кейін 1923 жылы Румыния мемлекеті Версаль және Трианон келісімдерінен кейін болған өзгерістерді көрсететін жаңа конституция қабылдады. Жаңа конституция патшаның билігін шектеді, атқарушы билікті премьер-министр мен оның кабинетіне берді, олар енді патша тағайындағаннан кейін патша атынан билік етті. Жаңа конституция үкіметті парламенттік бақылауға бағытталған алғашқы қадамдарды жасады, палаталардың кез келгені министрлерді сотқа беру үшін айыптауға құқылы екенін бекітті.

Originally styled President of the Council of Ministers, the office was first created in 1862 during the reign of Prince Alexandru Ioan Cuza. Cuza, unlike other monarchs of his time, was not a hereditary ruler. In 1859 he was elected Prince of Wallachia and Prince of Moldavia in two separate elections, thus de facto uniting the two principalities. By 1862, he had completely fused the two administrations into a single government with its capital at Bucharest, the new country bearing the name Romania, but the union was in danger of being dissolved after the end of his rule. A liberal, in favour of the two great reform projects envisioned by the liberals of the time (the electoral and agrarian reforms), Cuza did not publicly espouse his political preferences or position himself as the leader of a faction, preferring to keep the office of the Prince politically neutral. In order to give the country a political government, Cuza created the office of prime minister and brought into power the leader of the Conservative faction, Barbu Catargiu. During the first years after its creation the office held considerable authority, being able to challenge the will of the Prince and together with a Legislative Assembly composed mainly of conservatives and reactionaries, Catargiu's conservative government was able to delay the adoption of several reforms. Frustrated by the government's opposition to reforms, and unable to work with an Assembly dominated by reactionary forces due to the censitary nature of the electoral system, Cuza launched a coup d'etat, followed by a constitutional referendum that replaced the Convention of Paris, an act that served as the constitution of the country, with his own version named the Statute expanding the Paris Convention (Statutul dezvoltător al Convenției de la Paris). The new constitution created the Senate for serving Cuza's legislative purposes and vested the office of the Prince with full executive authority, while the prime minister remained his subordinate. Even though Cuza now had plenary powers, the office the prime minister remained influential, and Mihail Kogălniceanu, the third prime minister, a liberal and former ally of Cuza often clashed with him. After Cuza's removal by coup d'état in 1866 by a coalition formed by both members of the liberal and conservative factions, the political forces of the time settled on two objectives: bringing a foreign prince from a European noble family on the country's throne and drafting a liberal constitution. The 1866 Constitution confirmed that the prime minister served at the pleasure of the Prince, the latter being able to appoint and dismiss the former at any time and for any reason. Nevertheless, the prime minister still held considerable influence. After World War I led to the creation of Greater Romania another constitution was drafted in 1923 to reflect the changes the Romanian state had undergone since the Treaty of Versailles and the Treaty of Trianon. The new constitution limited the powers of the King, vesting the executive power entirely in the prime minister and his Cabinet who now governed in the King's name after the latter appointed him. The new constitution also made the first steps towards a parliamentary control of the government, stipulating that either of the chambers may put ministers under accusation to stand trial.

Тұрғылықты жері

Премьер-министрдің қазіргі резиденциясы Виктория сарайы болып табылады. Бастапқыда Сыртқы істер министрлігінің бас кеңсесі ретінде салынған Виктория сарайы коммунистік кезеңде Сыртқы істер министрлігі мен Министрлер Кеңесінің бас кеңсесі болды және 1990 жылы посткоммунистік Румынияның алғашқы үкіметінің бас кеңсесіне айналды. 2004 жылы сарай тарихи ескерткіш деп жарияланды.