Кіріспе
Румыния мемлекет басшысы – Румыния президенті (Președintele României) Румынияның мемлекет басшысы болып табылады. 2003 жылы Румыния Конституциясына енгізілген өзгерістерден кейін президент екі турлы сайлау жүйесі арқылы тікелей сайланады және бес жыл мерзімге қызмет етеді. Бір адам екі рет президенттік лауазымды атқаруға құқылы. Президент өкілеттік мерзімінде ешбір саяси партияның ресми мүшесі бола алмайды. Румыния президенті – Румыния Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы. Президент лауазымы 1974 жылы коммунистік көшбасшы Николае Чаушеску Мемлекеттік Кеңес төрағасын толық құқықты атқарушы президенттікке дейін көтерген кезде құрылды. Румыния революциясынан кейін, оның қазіргі түрі кезең-кезеңмен қалыптасты, бұл 1991 жылы Румынияның қазіргі Конституциясын қабылдаумен аяқталды. Клаус Йоханнис 2014 жылдың 21 желтоқсанында қызметке кіріскеннен бері қазіргі президент болып табылады. Йоханнис толыққанды трансильвандық саксон ұлтынан шыққан, осылайша Румынияның неміс азшылығынан шыққан алғашқы президент атанды.
The president of Romania (Președintele României) is the head of state of Romania. Following a modification to the Romanian Constitution in 2003, the president is directly elected by a two round system and serves for five years. An individual may serve two terms. During their term in office, the president may not be a formal member of a political party. The president of Romania is the supreme commander of the Romanian Armed Forces. The office of president was created in 1974, when communist leader Nicolae Ceaușescu elevated the presidency of the State Council to a fully fledged executive presidency. It took its current form in stages after the Romanian Revolution, culminating in the adoption of Romania's current constitution in 1991. Klaus Iohannis is the incumbent president since his inauguration on 21 December 2014. Iohannis is of full Transylvanian Saxon ethnicity/descent, making him the first president from Romania's German minority.
Коммунистік дәуір
Коммунистік дәуірде президентті Румыния Коммунистік партиясының Орталық комитеті мен Социалистік бірлік және демократия майданы ұсынғаннан кейін Ұлы Ұлттық жиналыс (ҰҰЖ) бес жылға сайлады, мерзімі шектеусіз. Чаушеску осы жүйеде қызмет атқарган жалғыз адам болды; ол 1974 жылы ҰҰЖ-мен сайланды және 1980 және 1985 жылдары қарсылықсыз қайта сайланды. Президент Мемлекеттік кеңестің төрағасы болып қала берді және Мемлекеттік кеңестің пленумын қажет етпейтін кез келген мәселе бойынша әрекет етуге құқылы болды. Ол сондай-ақ министрлерді және орталық агенттіктердің басшыларын тағайындап, қызметтен босататын. ҰҰЖ отырыс сессиясында болмаған кезде (практикалық тұрғыдан, жылдың көп бөлігінде) президент Жоғарғы Сот төрағасын және бас прокурорды Мемлекеттік кеңестің келісімінсіз тағайындап, қызметтен алатын; тіпті мұндай шешімдерді қабылдағанда Мемлекеттік кеңес мүшелерімен ақылдасуға міндетті емес. Чаушеску осы лауазымды өзін атау және іс жүзінде бас шешім қабылдаушы ету үшін құрды. Бұрын ол Мемлекеттік кеңесте теңдердің арасында бірінші болып саналған, ал нақты билігін Коммунистік партияға жетекшілік етуінен алған. Іс жүзінде ол пленумды қажет етпейтін барлық мәселелер бойынша жарлықтар шығару арқылы өкілеттіктерін пайдаланды. Уақыт өте келе ол Конституция бойынша Мемлекеттік кеңеске тиесілі көптеген өкілеттіктерді өзіне қаратып алды.
Лауазымдық ант
Конституциялық сот сайлаудың заңдылығын мойындағаннан кейін Парламент палаталары бірлескен отырысқа жиналады. Сайланған Президент Конституцияның 82-бабында көрсетілген келесі ант береді: Мен Румыния халқының рухани және материалдық игілігі үшін барлық күшімді және қабілетімді жұмсаймын, елдің Конституциясы мен заңдарын сақтаймын, демократияны, азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын, Румынияның егемендігін, тәуелсіздігін, бірлігін және аумақтық тұтастығын қорғаймын деп салтанатты түрде ант етемін. Құдай маған көмектессін!
Jur să mi dăruiesc toată puterea și priceperea pentru propășirea spirituală și materială a poporului român, să respect Constituția și legile țării, să apăr democrația, drepturile și libertățile fundamentale ale cetățenilor, suveranitatea, independența, unitatea și integritatea teritorială a României. Așa să mi ajute Dumnezeu! I solemnly swear that I will dedicate all my strength and the best of my ability for the spiritual and material welfare of the Romanian people, to abide by the Constitution and laws of the country, to defend democracy, the fundamental rights and freedoms of my fellow citizens, Romania's sovereignty, independence, unity and territorial integrity. So help me God!
Импичмент
Конституцияны ауыр бұзған президент Парламенттің бірлескен отырысында қызметтен шеттетілуі мүмкін. Егер шеттету туралы ұсыныс қабылданса, 30 күн ішінде импичмент туралы референдум өткізуге шақырылады. Егер Сенат пен Депутаттар Палатасының бірлескен отырысында президент мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыпталса, президент өкілеттік пен міндеттерінен автоматты түрде шеттетіледі. Айыптаулар Жоғарғы Кассациялық және Әділет сотында қаралады. Мемлекет басшысы мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп табылса, ол қызметтен автоматты түрде босатылады.
Тарих
Үш рет қызметтен шеттету және импичмент процедурасы қолданылды. Бірінші рет президент Ион Илиескуге қатысты, ол Румыния Социалистік Республикасы жылдарында заңсыз тартылып алынған мүлікті бастапқы иелеріне немесе олардың мұрагерлеріне қайтару туралы мәлімдеме жасағаннан кейін болды. 1995 жылғы бұл алғашқы әрекет Парламентте дауысқа түспеді. Екінші әрекет сәтті аяқталды, қызметтен шеттетілген адам 2007 жылдың сәуірінен бастап қызмет еткен Траян Бэсеску болды. Ол конституцияға қайшы әрекеттерге қатысты мәселелерге байланысты халық алдында импичмент дауысына түскен алғашқы президент болды. Импичмент жөніндегі плебисцит 2007 жылдың 19 мамырында өтті, және Бэсеску импичмент әрекетінен құтылды. Нәтижесінде, ұсынысқа 24,94% қолдау көрсетілді, ал 75,06% қарсы дауыс берді. Үшінші әрекет 2012 жылдың шілдесінде тағы да Траян Бэсескуға қарсы екінші сәтті қызметтен шеттетуге әкелді. Референдум 2012 жылдың 29 шілдесінде өтті, нәтижелері 88,7% қолдау, 11,3% қарсылық көрсетті, сайлауға қатысқандардың саны 46,24% құрады; референдум өткен кездегі талап етілген 50% + бір дауыс шегінен төмен. Конституциялық сот референдумның жарамдылығы туралы шешім шығармады, себебі тұрақты сайлау тізімдерінде бұзушылықтар болды. 21 тамызда Сот референдумды жарамсыз деп таныды, және Бэсеску тағы да қызметтен алынбады. Сенат төрағасы немесе Депутаттар палатасының төрағасы, осы ретпен, Румынияның міндеттік президенті (Președinte Interimar al României) қызметін атқарады. Олар тиісті заң шығарушы палатаның төрағасы лауазымынан міндеттік мерзімге дейін бас тартпайды. Міндеттік президент Парламентке сөз сөйлей алмайды, Парламентті таратып жібермейді және референдум жариялай алмайды (қызметтен шеттету туралы ұсыныс жасалғаннан кейін импичмент референдумы Парламент шақырады). Лауазымның бос болу мерзімі үш айдан аспауы тиіс. Президент қызметтен шеттетілген кезде, лауазым бос деп есептелмейді.
Соңғы сайлау
ҮміткерАттарыБірінші турЕкінші турДауыс%Дауыс% Клаус Йоханнис Ұлттық Либералдық партиясы 3,485,292 37.82 6,509,135 66.09 Виорика Дэнчилэ Әлеуметтік-демократиялық партия 2,051,725 22.26 3,339,922 33.91 Дан Барна2020 USR PLUS Альянсы 1,384,450 15.02 Мирча Диакону «Бір адам» альянсы (PRO–ALDE) 815,201 8.85Теодор Палеологу Халық қозғалысы партиясы 527,098 5.72 Хунор Келемен Румыниядағы венгрлердің демократиялық альянсы 357,014 3.87Рамона Бруйнселс Гуманистік күш партиясы 244,275 2.65Александру Кумпэнашу Тәуелсіз 141,316 1.53Виорел Катарама Либералды оң партия 48,662 0.53Богдан Станоевич Тәуелсіз 39,192 0.42Каталин Иван Ұлттық қадір-қасиет үшін балама 32,787 0.36Нинел Пейя Румыния ұлттық партиясы 30,884 0.34Себастиан Попеску Жаңа Румыния партиясы 30,850 0.33Джон Ион Бану Румыния ұлттық партиясы 27,769 0.30Жарамсыз/бос дауыстар 142,961 – 182,648 –Барлығы 9,359,673 100 10,031,705 100Тіркелген сайлаушылар/қатысу 18,286,865 51.18 18,217,411 55.07Дереккөздер: BEC (бірінші тур); BEC (екінші тур)