Кіріспе

Сату автоматы – төлем жасалғаннан кейін тұтынушыларға өнімдерді автоматты түрде сататын машина. Сату автоматы – ақша, кредит картасы немесе басқа төлем түрлері енгізілгеннен кейін немесе басқа жолмен төленгеннен кейін тағамдар, сусындар, темекі және лотерея билеттері сияқты заттарды тұтынушыларға таратуға арналған автоматты машина. Алғашқы заманауи сату автоматтары 1880-жылдардың басында Англияда жасалған және пошта карточкаларын таратқан. Көптеген елдерде сату автоматтары бар, ал соңғы уақытта дәстүрлі сату автоматтарымен салыстырғанда сирек кездесетін өнімдерді ұсынатын арнайы сату автоматтары құрылды.

Тарих

Ең алғашқы сауда автоматы туралы мәлімет бірінші ғасырдағы Рим Египтінің инженері және математигі Александриялық Геронның еңбегінде кездеседі. Оның машинасы монетаны қабылдап, содан кейін шарап немесе киелі суды бөліп беретін болған. Монета салынғанда, ол бұрышқа қосылған табаққа түсетін. Бұрыш клапанды ашып, судың ағып шығуына мүмкіндік беретін. Табақ монетаның салмағымен көлбеулі болып, монета түсіп қалғанша бұрыла беретін. Сол кезде қарсы салмақ бұрышты жоғары көтеріп, клапанды жабатын. Англиядағы таверналарда 1615 жылдан бастап темекі тарататын монетамен жұмыс істейтін машиналар қолданысқа енді. Бұл машиналар портативті және қоладан жасалған. 1822 жылы ағылшын кітап сатушысы Ричард Карлиль тыйым салынған еңбектерді тарату үшін газет тарататын автоматты ойлап тапты. Саймон Денхам 1867 жылы марка тарататын машинасы үшін британдық №706 патентін алды, ол толық автоматты сауда автоматының бірінші үлгісі болды.

Заманауи сауда автоматтары

Алғашқы заманауи монетамен жұмыс істейтін автоматтары 1880-ші жылдардың басында Лондонда пайда болды, олар пошта карточкаларын сататын. Бұл машинаны 1883 жылы Персиваль Эверитт ойлап тапты және ол теміржол станциялары мен пошта бөлімдерінде кеңінен таралды, конверттер, пошта карточкалары және жазба қағаздарын сата бастады. Sweetmeat Automatic Delivery Company 1887 жылы Англияда автоматтарды орнату және күтіп ұстаумен айналысатын алғашқы компания ретінде құрылды. Сонымен бірге, Англияда Диксон Генри Дэвис және өнертапқыш Джон Менси Туртель пойыздарда қолдану үшін монетамен жұмыс істейтін шамды патенттеді және Railway Automatic Electric Light Syndicate, Ltd. компаниясын құрды. Жүйе батареялардан жұмыс істеп, 1 пенниге 30 минут жарық берді, бірақ ұзақ мерзімді табысқа жете алмады. Туртель сондай-ақ монетамен жұмыс істейтін газ есептегішін де ойлап тапты. 1893 жылы неміс шоколад өндірушісі Stollwerck өзінің шоколадын 15 000 автомат арқылы сата бастады. Ол шоколадты ғана емес, темекі, спички, шайнамалы ағаш және сабын тауарларын сату үшін түрлі аймақтарда жеке компаниялар құрды. АҚШ-тағы алғашқы автомат 1888 жылы Томас Адамс шайнамалы ағаш компаниясымен Нью-Йорк қаласындағы пойыз платформаларында шайнамалы ағаш сату үшін жасалды. Сатып алуға қосымша ынталандыру үшін ойынды қосу идеясы 1897 жылы Pulver Manufacturing Company машиналарынан шайнамалы ағаш сатып алған кезде қозғалатын кішкентай фигураларды қосу арқылы пайда болды. Бұл идея "сауданы ынталандырушылар" деп аталатын жаңа типтегі механикалық құрылғылардың пайда болуына әкелді.

Өзгерту машинасы

Сома алмастырғыш – ірі номиналды ақша қабылдап, оған тең сомада ұсақ банкноттар немесе монеталар беретін автомат. Көбінесе бұл машиналар қағаз ақшаны монетаға айырбастау үшін қолданылады, мұндай жағдайда олар банкнот алмастырғыштар деп те аталады.

Темекіні сату

Бұрын АҚШ-та темекі осы машиналар арқылы сатылатын, бірақ кәмелетке толмағандар сатып алуына қатысты алаңдаушылықтардың артуына байланысты мұндай жағдай сирек кездеседі. Кейде сатып алу үшін машинаға жасыңызды растайтын құжатты салу қажет болады. Ұлыбританияда оларды толығымен тыйым салатын заң 2011 жылдың 1 қазанында күшіне енді. Германия, Австрия, Италия, Чехия және Жапонияда темекі сататын автоматтары әлі де кең таралған. Алайда, 2007 жылдан бастап Германия мен Италияда жас тексеруі міндетті болды – сатып алушының жасы 18-ден жоғары болуы керек. Пабтар мен кафелерде, сондай-ақ көпшілікке қолжетімді басқа да ғимараттарда және көшеде орнатылған түрлі автоматтары сатып алушының жеке куәлігі, банктік дебеттік картасы (смарт-картасы) немесе Еуропалық Одақтың жүргізуші куәлігі сияқты жасқа қатысты бір немесе бірнеше құжаттарды қабылдайды. Жапонияда 2008 жылдың 1 шілдесінен бастап жас тексеруі Taspo картасы арқылы міндетті түрде жүзеге асырылады, ол тек 20 және одан жоғары жастағы адамдарға ғана беріледі. Taspo картасы RFID технологиясын қолданады, ақшалай құнды сақтайды және контактісіз жұмыс істейді.

Ұрыққа қарсы және презерватив сататын автоматтар

Ұрыққа қарсы құрал – презервативтер сияқты ұрықтандыруды болдырмауға арналған заттарды, немесе шұғыл контрацепция құралдарын сатуға арналған автомат. Презерватив автоматтары қауіпсіз жыныстық қатынасты насихаттау мақсатында, денсаулық сақтау шарасы ретінде қоғамдық дәретханаларға, метро станцияларына, әуежайларға немесе мектептерге орналастырылады. Көптеген дәріханалар жұмыс уақыты бітіп қалғанда қолжетімді болу үшін сыртқа да орнатады. Сирек жағдайларда әйелдерге арналған презервативтерді немесе ертеңгілік таблеткаларды сататындары да кездеседі.

Тамақ және орамал сататын автоматтар

Әлемде азық-түлік және снэктерді сататын автоматтардың түрлі-түрлі нұсқалары бар. Чипстер, печенье, торт сияқты ұзақ сақтауға жарамды азық-түліктерді ұсынатын тағам автоматтары жиі кездеседі. Кейбір тағам автоматтары суытылған немесе мұздатылған, мысалы, салқындатылған сусындар мен мұздақ үшін, ал кейбірлері ыстық тағам ұсынады. Француз картофелі және Let's Pizza сияқты ыстық пицца автоматтары сияқты, арнайы және сирек кездесетін ерекше тағам автоматтары да бар. Беверли-Хиллздегі Кавиар автоматты дүкені мұздатылған икра және басқа да жоғары сапалы тағамдарды сатады.

Балмұздақ пен дәмдеуіш салатын автоматтар

Көлемді тәтті саудасында пайда маржасы жоғары болуы мүмкін. Мысалы, іріңшек тәрізді желімшөптерді АҚШ-та және басқа елдерде бір данасы шамамен 2 центке сатып алуға болады, ал оларды желімшөп автоматтарында 25 центке сатуға болады. Желімшөптер мен тәттілердің сақталу мерзімі салыстырмалы түрде ұзақ болғандықтан, автоматтарының операторлары көп уақыт жұмсамай және көп шығын кетірмей көптеген машиналарды басқара алады. Сонымен қатар, бұл автоматтары көбінесе сусын немесе жеңіл тағам автоматтарымен салыстырғанда арзан, себебі оларға көбінесе қуат беру және кейде тоңазыту қажет. Көптеген операторлар табыстың белгілі бір пайызын қайырымдылыққа сыйлайды, соның арқасында олар автоматтарының орналасқан жерлерінен ақысыз рұхсат алады. Көлемді сауда, толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін адам үшін сусын/жеңіл тағам автоматтарынан гөрі тиімдірек таңдау болуы мүмкін, себебі мейрамханалар, бөлшек сауда дүкендері және көлемді саудаға қолайлы басқа да орындар кеңселерге қарағанда кешкі және демалыс күндері ашық болуы ықтимал, ал кеңселерде көбінесе сусын және жеңіл тағам автоматтары орналасқан. Қазіргі кездегі көлемді сауда автоматтары реттелетін желімшөп және тәтті дөңгелектерін пайдалану арқылы көптеген сату опцияларын ұсынады. Реттелетін желімшөп дөңгелектері операторға тек дәстүрлі 1 дюймдік желімшөпті ғана емес, сонымен қатар ірі желімшөптерді, ойыншық капсулалар мен секіретін доптар сияқты жеуге жарамсыз заттарды сатуға мүмкіндік береді. Реттелетін тәтті дөңгелектері операторға әртүрлі қысылған тәттілерді, иісті тәттілерді, шоколадтарды және тіпті жаңғақтарды ұсынуға мүмкіндік береді.

Толық желілік сату

Толық желілік сауда автоматтары компаниясы кең ассортименттегі өнімдерді сататын бірнеше автоматтарды орнатуға мүмкіндік береді. Өнімдерге конфета, печенье, чипс, жаңа жемістер, сүт, суық тағамдар, кофе және басқа да ыстық сусындар, сода және басқа сусындардың бөтелкелері мен банкалары, тіпті мұздай десерттер, мысалы, балмұздақ кіруі мүмкін. Бұл өнімдерді ыстық кофе, снэктер, суық тағамдар және бөтелкелерге арналған автоматтардан сатып алуға болады. АҚШ-тағы көбінесе барлық автоматтары қолма-қол ақшаны қабылдайды, соның ішінде 5 долларлық банкноттарды, сондай-ақ дәстүрлі дебеттік және кредиттік карталармен немесе мобильді төлем жүйесі арқылы төлем қабылдайды. Бұл сатушы үшін тиімді, себебі бұл ақша айырбастау автоматының қажеттілігін жоққа шығарады. Кафетериясы бар ірі компаниялар көбінесе тамақ қызметін толықтыру үшін толық желілік сауда автоматтарын пайдалануды сұрайды.

Газет сататын автомат

Газет сату автоматы немесе газет стенді – газеттерді таратуға арналған автомат. Газет сату автоматтары бүкіл әлемде қолданылады және газет баспагерлері үшін газет таратудың маңызды тәсілі болуы мүмкін. Америка газеттер қауымдастығының мәліметінше, соңғы жылдары АҚШ-та газет сату автоматтары арқылы таралым күрт төмендеді: 1996 жылы жеке данада сатылатын газеттердің 46%-ы газет стендтерінде сатылды, ал 2014 жылы газеттердің бар болғаны 20%-ы стендтерде сатылды.

Фотокабина

Фотокабина – автоматтандырылған, көбінесе монетамен жұмыс істейтін, камерасы және пленканы өңдейтін автоматты машина немесе заманауи киоск. Бүгінде фотокабиналардың көп бөлігі цифрлық форматта. Әдеттегі операция кезінде пайдаланушы дисплейлік интерфейс арқылы билеттердің түрін және санын таңдайды, содан кейін төлем әдісін – қолма-қол ақша, несиелік/дебеттік карта немесе смарт-карта арқылы таңдайды. Осы жаңа санаттағы машиналар әдетте автоматтандырылған сауда автоматтары деп аталады. Автоматтандырылған сауда автоматтарын пайдаланғанда, тұтынушылар өнімдерді таңдайды, кейде сенсорлық экранды қолданады, несиелік немесе дебеттік карта арқылы төлем жасайды, содан кейін өнім, кейде машина ішіндегі роботтық қол арқылы беріледі. Автоматтардың мамандануы мен көбеюі ең айқын Жапонияда байқалады, онда дәретхана қағазынан бастап ыстық тағамдар мен эротикалық материалдарға дейін түрлі тауарлар сатылады және 23 адамға бір автомат келеді.

Автомобильдерді сату автоматы

2013 жылдың қарашасында онлайн автосаудагер Carvana АҚШ-та Атланта қаласында алғашқы автоматтандырылған сату автоматтарын ашты. 2016 жылдың соңында Сингапурдағы Autobahn Motors автосалоны 15 қабаттан тұратын, 60 автомобильге арналған, Ferrari және Lamborghini көліктерін сататын сәнді автосату автоматтарын ашты.

Аумақ сату машинасы

Балық аулауға арналған құрттар мен жәндіктер сияқты тірі балық аулау жемі сататын автомат.

Кітап сату автоматы

Кітап автоматтары кітаптарды таратады, олар толық көлемді болуы мүмкін. Кейбір кітапханалар кітап автоматтарынан пайдаланады. GoLibrary – Швеция және АҚШ-тың Калифорния штатындағы кітапханалар қолданатын кітапты несиеге алу автоматтары. Biblio Mat – Торонто қаласындағы The Monkey's Paw кітап дүкенінде орналасқан, кездейсоқ таңдалған антиквариат кітаптарын сататын автомат.

Бургерлерді сату машинасы

2022 жылы RoboBurger таза гамбургер дайындап, сататын автоматты құрылғыны таныстырды.

Француз картоптарын сату машинасы

Француз картопшасын сату автоматы – ыстық француз картопшасын таратуға арналған автомат. Оны 2009 жылы итальяндық Sitos srl компаниясы жасады. Машина су, ұн, томат соусы және таза ингредиенттерді біріктіріп, шамамен үш минут ішінде пицца дайындайды. Пицца инфрақызыл пеште пісіріледі. Бұл құрылғыны Италияның Роверето қаласындағы кәсіпкер Клаудио Торгеле ойлап тапты. Сату автоматтары Италияда пайда болып, қазір Ұлыбританияға таралып, онда танымал болып келеді.

Өмірді сақтандыру

1950 жылдардан 1970 жылдарға дейін американдық әуежайларда өлім жағдайын қамтитын, сатып алушының рейсі апатқа ұшыраса, өмір сақтандыру полистерін сату үшін автоматтары қолданылды. Бірақ, американдық соттар мұндай полистерді сатушыларына қарсы қатаң түсіндіре бастағандықтан, бұл практика біртіндеп тоқтатылды, мысалы, Нью-Йорктегі Fidelity and Casualty Company (кейін CNA Financial компаниясының бір бөлігіне айналды).

Марихуана сату машинасы

Марихуана сату автоматтары бастапқыда каннабис сату немесе тарату үшін белгілі бір нарық тапты. 21-ші ғасырдың басында көптеген елдерде каннабис заңдастырылуымен, марихуана сату автоматтары кеңінен таралды, марихуана, өсімдік талшығы (гемп) және КБР негізгі өнімдері мен темекілену құралдарын сата бастады. Марихуананы сату автоматтары арқылы тарату бойынша алғашқы тәжірибелер 2010 жылдардың басында АҚШ және Канадада қолданысқа түскен кезде басталды. Шетелген немесе бақыланатын тауарларды, мысалы, каннабисті сатудағы басты мәселе – сатып алушының куәлігін растау болып табылады, бұл биометриялық және интеллектуалды сату бағдарламалық қамтамасының көмегімен шешіледі, дәл осы технология темекіні автоматты түрде сату кезінде сатып алушының жасын тексеру үшін де қолданылады.

Мольда-А-Рама

Mold A Rama – соққымен қалыптау арқылы пластик мүсіндер жасайтын автоматтардың тауарлық атауы. Mold A Rama автоматтары 1962 жылдың соңында пайда болды және 1964 жылғы Нью-Йорк әлемдік көрмесінде кеңінен танымал болды. Осы автоматтары бүгінге дейін ондаған мұражайлар мен хайуанаттар бағында қолданылып келеді.

Жаңа сырылған апельсин шырыны

Бұл машинаның ішінде жаңа апельсиндер және оларды кесіп, сығып, таза шырын алуға арналған механизм бар.

Сыйлық сату автоматы

Бұл машинаның түрі сыйлықты қамтитын контейнерді сатады. Кейбір мұндай машиналар жеңіп алуға болатын мүмкін сыйлықтарды жариялайды. Мысалы, смартфондар, саяхат кестелері және ойыншықтар.

Әлеуметтік желідегі автоматтар

Әлеуметтік желілердің дамуымен қатар, сату автоматтары қолданушылардың физикалық машинадан әлеуметтік желілерге қарым-қатынасын арттыру үшін әлеуметтік медиамен интеграцияланды. Мұндай сату автоматтарының кең таралған қолданылуы – қолданушы өзінің әлеуметтік аккаунтын сату автоматы көрсеткен әлеуметтік желіге қосып, оның орнына, әдетте сату автоматынан тегін сыйлық түрінде сыйлық алады.

Макияж сату машиналары

Сонымен қатар, кәсіпкерлер косметиканы жылдам әрі ыңғайлы түрде алуға ниетті жандарға сату үшін автоматтары қолданып жүр.

Жапониядағы танымалдылығы

Жапонияда сату автоматтары кең таралған және өте танымал. Ел бойынша 5,5 миллионнан астам машина орнатылған, және Жапония әрбір 23 адамға бір машинадан келетін, машиналардың халыққа шаққандағы ең жоғары көрсеткішіне ие. Алдыңғы қатарлы технологияны дамыту тұрғысынан, жапон сату автоматтары түрлі тауарларды сату арқылы көбірек қызметтер ұсынады. Оларда азық-түлік, смартфондар, SIM-карталар, тіпті киім-кешектер де бар. Ең танымал сусын сату автоматтарынан басқа, жапон автоматтары әртүрлі орындардағы сұраныс пен қажеттілікке қарай белгілі бір тауарларды ұсынады. Мысалы, гигиеналық төсемдер мен тампондарды әйелдердің дәретханаларындағы сату автоматтарынан табуға болады, ал презервативтерді сату автоматтары көбінесе ерлердің дәретханаларында орналасқан. Жапонияның сату автоматтарына инвестиция жасауының басты себептері – ыңғайлылық, жұмыс істеудің төмен құны, қауіпсіздік және тұрақтылық болып көрінеді. Жапонияда 1888 жылы «автоматты тауар сату машинасына» патент тіркелген; 1900 жылдардың басынан сақталған алғашқы сату автоматтарының арасында маркалар мен пошта карточкаларын тарату машинасы және саке тарату машинасы бар. Кондитерлік тауарларды сату автоматтары 1920 жылдары кеңінен таралды, ал шырын сату автоматтары 1950 және 1960 жылдардың соңында танымал болды. 2000 жылға қарай Жапониядағы сату автоматтарының саны 5,6 миллионға жетті. Дегенмен, 2000 жылдардың басынан бастап Жапониядағы сату автоматтарының саны азайып 5,03 миллионға дейін төмендеді, сондай-ақ сату көлемі де біртіндеп кеміп, бұл ішінара цифрлық технологияның және нарықтық бәсекелестіктің күшеюіне байланысты. Соңғы жылдары Сагамихара сату автоматтары паркіне орнатылған ескі сату автоматтарының жинағы сияқты көне автоматтарына назар аударылып келеді.

Ақылды сауда автоматтары

Дәстүрлі ұялы телефонның смартфонға айналуы сияқты, сауда автоматтары да, әлдеқайда баяу қарқынмен болса да, ақылды сауда автоматтарына айналды. Үлкен цифрлық сенсорлық дисплей, интернет байланысы, камералар және түрлі сенсорлар, қабылдау құны төмен жаңа технологиялар, тиімді кіріктірілген есептеу қуаты, цифрлық жарнама, әртүрлі озық төлем жүйелері және идентификациялау технологиясының кең ауқымы (NFC, RFID және т.б.) осы дамуға үлкен үлес қосты. Бұл ақылды сауда автоматтары пайдаланушыларға интерактивті мүмкіндіктер ұсынады, операциялық шығындарды төмендетіп, қашықтан басқару және интеллектуалды талдау арқылы сауда операцияларының тиімділігін арттырады. Интеграцияланған сенсорлар мен камералар тұтынушылардың демографиялық ерекшеліктері, сатып алу тенденциялары және басқа да жергілікті ақпарат сияқты деректердің көзін ұсынады. Бұл брендтерге интерактивті мультимедия және әлеуметтік желілер арқылы клиенттермен байланысты жақсартуға мүмкіндік береді. 2014 жылы JWT Intelligence компаниясы жасаған "2014 жылы бақылауға алуға тиіс 100 нәрсе" тізімінде ақылды сауда автоматтары 79-шы орынды иеленді. Frost & Sullivan компаниясының нарықтық зерттеулеріне сәйкес, 2018 жылға қарай ақылды сауда автоматтарының әлемдік жеткізілімдері шамамен 2 миллион бірлікке жетеді деп күтілуде.