Кіріспе

2004 жылғы Ауғанстан Конституциясы – 2004 жылдан 2021 жылға дейін болған Ауғанстан Ислам Республикасының жоғарғы заңы еді. Ол Ауғанстан үкіметі мен Ауғанстан азаматтары арасындағы заңдық негіз ретінде қызмет етті. Ауғанстанды 1747 жылы Ахмад Шах Дуррани мемлекет етіп құрғанмен, алғашқы Ауған конституциялық қозғалысы 1890 жылдары Әмір Абдурахман хан тұсында басталды, содан кейін 1922 жылы конституция жобасы жасалды. 1964 жылғы Ауғанстан Конституциясы Ауғанстанды заманауи демократияға айналдырды. Конституция 2003 жылғы лоя джиргадан кейін 2004 жылдың қаңтарында келісіммен бекітілді.

Заң шығарушы билік

Ауғанстанның Ұлттық Ассамблеясы екі палатадан тұрды: Волеси Джирга (Халық палатасы) және Мешарано Джирга (Ақсақалдар палатасы). Ең ықпалды палата – Волеси Джирга – бір дауыс беру жүйесі арқылы тікелей сайланған, ең көп дегенде 250 делегаттан құралды. Депутаттар провинциялық негізде сайланып, бес жыл мерзімге қызмет етті. Делегаттардың кем дегенде 64-і әйел болуы тиіс еді; сондай-ақ, олардың арасынан он Кучи көшпелісі де сайланды. Волеси Джирга заңдарды жасау және бекіту, президенттің әрекеттерін мақұлдау және жоғары лауазымдарға тағайындаулар мен саясатқа қатысты вето құқығына ие болды. Мешарано Джирга провинциялық кеңестер, аудандық кеңестер және президент тағайындаған белгісіз санындағы жергілікті беделді тұлғалар мен сарапшылардан тұрды. Президент сонымен қатар, физикалық мүмкіндігі шектеулі азаматтардың екі өкілін де тағайындады. Төменгі палата заңдарды қабылдады, бюджетті бекітті және келісімдерді ратификациялады – барлығының Мешарано Джирганың кейіннен мақұлдауы қажет болды.

Сот тармағы мен сот жүйесі

Елдің ең жоғарғы соты – Стера Махкама (Жоғарғы Сот) болды. Оның мүшелерін президент 10 жылдық мерзімге тағайындады. Жоғары соттар, апелляциялық соттар, сондай-ақ жергілікті және аудандық соттар да болды. Сот бола алатын адамдар ислам құқықтануы немесе діни емес заң саласында білім алды. Конституцияда нормасы жоқ мәселелерде соттарға ханафи мазхабы бойынша шешім шығаруға рұқсат берілді.

Кабинет

Қазіргі үкімет президенттен, оның екі вице-президентінен және 25 министрден құралған. Министрлерді президент тағайындайды, бірақ олар Wolesi Jirga (төменгі палата) бекітуі тиіс.

Облыстар мен аудандар

Конституция Ауғанстанды 34 провинцияға бөледі. Әр провинция провинциялық кеңеспен басқарылады, оның мүшелері төрт жылдық мерзімге сайланады. Провинция әкімдерін президент тағайындайды. Провинциялар аудандарға бөлінеді, олар ауылдар мен қалаларды қамтиды. Әр ауыл мен қаланың да кеңесі болады, оның мүшелері үш жылдық мерзімге қызмет етеді.

Дін

Конституцияда Ислам діні қасиетті заң ретінде және Ауғанстан бойынша ең көп тараған дін ретінде сипатталған. Басқа діндерді ұстанатындар заң шегінде "өз дінін өркендетуге және діни обрядтарын орындауға" еркіндікке ие. Бірақ ой еркіндігі және Исламнан айырылу туралы ештеңе жазылмаған.

Азаматтық және адам құқықтары

Азаматтарға өмір сүру және бостандық, жеке өмірге қатысты құпиялылық, бейбіт жиналу, азаптаудан қорғалу, сондай-ақ пікір білдіру және сөз еркіндігі кепілдігі берілді. Егер азаматтар қылмыс жасады деп айыпталса, оларға тағылған айыптар туралы хабардар етуге, адвокаттың қызметін пайдалануға және кінәсіз презумпциясына құқық берілді. 34-бапта былай делінген: «Сөз еркіндігі бұзылмайды. Әрбір ауғандық осы Конституцияның қағидаларына сәйкес сөз, жазу, сурет салу және басқа да тәсілдер арқылы өз ойларын білдіруге құқылы. Әрбір ауғандық заңмен белгіленген тәртіпте мемлекеттік органдарға алдын ала жібермей, кез келген тақырып бойынша басып шығаруға және жариялауға құқылы. Баспасөз, радио және теледидар, сондай-ақ басылымдар мен басқа да бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты нұсқаулар заңмен реттеледі». Барлық азаматтарға тегін білім беру және денсаулық сақтау қызметтерін қамтамасыз ету үшін шаралар қарастырылған.

Тіл

Конституцияның 16-бабында «пашту, дар, өзбек, түрікмен, балуч, пашай, нуристан және елдегі басқа да қолданыстағы тілдердің ішінде пашту және дар тілдері мемлекеттік тілдер болып табылады» делінген. Сонымен қатар, басқа тілдер көпшілік сөйлейтін аймақтарда «үшінші ресми тіл» ретінде қарастырылады. 20-бапта «Ауғанстанның ұлттық әнұраны (Wolesi Tarana) пашту тілінде, «Аллаһу Акбар» сөздерімен, сондай-ақ Ауғанстан тайпаларының аттарымен жазылуға тиіс» делінген. Конституция «Ауғанстанның барлық тілдерін қадағалау және дамытуға» бағытталған. (16-бап)

Жерге меншік

Ауғанстанда шетелдіктерге жер меншігіне ие болуға рұқсат етілмейді. Шетелдік жеке тұлғалардың Ауғанстанда жылжымайтын мүлікке ие болу құқығы жоқ.