Кіріспе

Апанаж немесе апанаж (а. па. наʒ) – мұрагерлік құқық бойынша мүлікке ие бола алмайтын монархтың кіші баласына берілетін мүлік, атақ, лауазым немесе басқа да құнды нәрсе. Бұл жүйе Еуропаның көп бөлігінде кең таралған. Апанаж жүйесі Франция мен неміс мемлекеттерінің аумақтық құрылысына зор әсер етті және Францияның бұрынғы провинцияларының көптеген гербтері неліктен корольдің гербінің өңделген нұсқалары болғанын түсіндіреді.

Этимология

Кейінгі латын тілінен келген appanaticum, appanare немесе adpanare сөздерінен – "нан беру" (panis), бүтінге бөлік ретінде азық-түлік және басқа да қажеттіліктерді білдіреді, сондықтан "көрінуге жететін" табыс, әсіресе иелікке берілген жерлерден түсетін кіріс.

Француз аппанажінің тарихы

Апанаж – билеушінің кіші ұлдарына феодалдық иелік беруі, ал үлкен ұлы әкесі қайтыс болғаннан кейін патша болар еді. Апанаждар мұрагерлікке берілетін мүліктердің бір бөлігі саналды, олар кіші ұлдарға тиесілі болатын. Француз тіліндегі “puis” сөзі “кейінгі” мағынасын білдіреді, ал “né” сөзі “туылған (ер.)” дегенді көрсетеді. “Juveigneur” сөзі латын тіліндегі “iuvenior” сөзінен (“жас (ер.)”) шыққан; Бриттанияның әдет-ғұрыптық құқығында апанаж иеленуші патшалық князьдер үшін ең кіші ағасы ғана қолданылған. Осы иеліктер князьдық әулетінің тоқырауымен бірге патшалық доменге (патшаның тікелей басқаруындағы аумаққа) қайтарылып, сатылмайтын (не гипотетикалық түрде, не қалыңдық ретінде) еді. Капетиялықтар тұсында қыздар бастапқыда апанаждарды мұраға алуға құқылы болды. Бірақ Валуа әулеті кезінде әйелдердің мұрагерлікке құқығын шектеген саликалық заң қолданылды. Апанаж жүйесі Францияда ерекше маңызға ие болды. Ол 13 ғасырдан бастап патша билігінің кеңеюімен дамыды, содан кейін патша мемлекетінің толық билігі орнаған орта ғасырдың соңында жойылды. Ол аумақтық құрылысқа күшті әсер етіп, бірнеше провинциялардың гербтерін түсіндіруге көмектеседі. Бургундияның басымдығы Франция патшаларының сарайындағы герцогтарының ықпалы арқасында Бельгия, Люксембург және Голландия мемлекеттерінің құрылуына да себеп болды. Тұңғыш ұлға мұрагерлік беру жерді бөлінуден сақтайды, бұл бұрынғы франк дәстүріндегі тең бөліну мұрагерлігінен (мысалы, Меровингтер мен одан кейінгі Каролингтер тұсында) туындаған мәселелерді болдырмады. Бірақ тұңғыш ұлға мұрагерлік беру кіші ұлдардың наразылығын тудыруы мүмкін. Сондықтан апанаж жүйесі тұңғыш ұлға мұрагерлік берудің қиындығын жеңілдету және кіші ұлдардың көтерілісін болдырмау үшін, олардың үлкен ағасының тағына таласу ниеттерін аударту үшін қолданылды.

Капе үйі

Алдыңғыларынша (Каролингтерден) айырмашылығы, Капеция әулетінің тәжге деген ұстанымы бастапқыда тұрақсыз болды. Олар патшалықты барлық ұлдарына бөліп беруге шамалары жетпеді, ал корольдік домені өте шағын болды, бастапқыда ол тек Иль-де-Франс аймағынан ғана тұрды. Сондықтан Капециялықтар франктардың бөліскен мұрагерлік дәстүрінен бас тартып, оның орнына тек аға ұлы ғана патша болып, корольдік доменді (егер бөлек иеліктер болмаса) мұраға алуын қамтамасыз етті. Капециялықтардың көпшілігі корольдік аймақты кеңейту үшін түрлі феодалдық иеліктерді, үлкен-кішісін қосып алуға тырысты, осылайша Францияның дерлік барлық аймақтарына тікелей билік етті. Олардың алғашқы патшасы Хью Капе (987 жылы Луи V қайтыс болғанда франктардың патшасы болып сайланды) бір ғана ұлы, Роберт II-ге ие болды. Бірақ Роберттің бірнеше ұлы болды. Олардың бірі, Франция королі Генрих I, 1032 жылы кіші інісі Роберт I Бургундияға Бургундия герцогтігін сыйға берген кезде алғаш рет жеке иелік (аппанаж) құрды (оның ұрпақтары герцогтікті 1361 жылға дейін, Бургундияның бірінші Капеция әулеті Филипп де Руврдің қайтысымен жойылғанша сақтап қалды). Людовик VIII және Людовик IX да жеке иеліктер құрды.

Валуалар әулеті

Ұлдарына ең қуатты иеліктер берген патша – Франция королі Иоанн II. Оның кіші ұлы, Батыл Филипп, 1363 жылы Бургундияның екінші Капетия әулетін құрды. Фландрияның мұрагеріне үйлену арқылы Филипп Төмен елдердің де билеушісі болды. Король Карл V иелік беру жүйесін жоюға тырысты, бірақ нәтижесіз болды. Иелік ретінде берілген провинциялар іс жүзінде тәуелсіз болып кетті және патшаның билігі онда теріс қабылданды. Әсіресе, Бургундияның Валуа герцогтары француз тәжіне үлкен қиындықтар туғызды, олармен жиі соғыс жүргізілді, көбінесе ағылшындармен ашық одақта болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, иеліктерді патшалық доменге қайтаруға болар еді, бірақ тек соңғы иегердің еркек мұрагері болмаған жағдайда ғана. Патшалар барынша күшті иеліктерден құтылуға тырысты. Людовик XI Бургундия герцогтігін соңғы герцогы Шарль Батыл қайтыс болғаннан кейін қайтарып алды. Франциск I 1523 жылы өзінің бас қолбасшысы, Бурбон герцогы Карл III-нің опасыздығынан кейін Бурбоннейді тәркіледі, ол «Бурбон констеблі» (1527 жылы Император Карл V қызметінде қайтыс болды). Мулен эдиктының (1566) бірінші бабында корольдік домен (екінші бапта он жылдан астам уақыт бойы тәждің бақылауындағы барлық жер деп анықталған) екі жағдайды қоспағанда, басқаларға берілмейтіні жарияланды: қаржылық қиындық туғанда, жерді қайта сатып алу мүмкіндігімен, және еркек желісінің тоқтауы кезінде бастапқы күйінде патшалық доменге қайтаруы тиіс. Сондықтан, иелік иесі (апанагист) өзін ешқандай жолмен иелігінен айыра алмайды. Франция королі Карл V-тен кейін, Францияда балаларға есім ретінде берілген титулдар мен нақты иеліктер арасында нақты айырмашылық жасау қажет болды. Француз принцтері туған кезде иеліксіз титул алды. Осылайша, Людовик XIV-нің немересі Анжу герцогы ешқашан Анжуға ие болған жоқ және бұл провинциядан ешқандай табыс алған жоқ. Патша принц ересек болып, үйленуге дайын болғанша иелік беруді күтті. Иеліктің мақсаты – оның мәртебесін сақтау үшін жеткілікті кіріс табу еді. Иелік ретінде берілген феод принцке берілген титулмен бірдей болуы мүмкін, бірақ бұл міндетті емес. 1515 жылдан 1789 жылға дейін тек жеті иелік берілді.

Революциядан кейінгі кезең

Апанаждар 1792 жылы республика жарияланбастан бұрын жойылды. Одан кейін ең кіші принцтерге ақшалай үлестеме берілді, бірақ ешқандай жер берілмеді. Апанаждар Наполеон Бонапарттың бірінші француз империясы кезінде қайта орнатылып, Бурбон әулетінің қайта жаңғыруымен Людовик XVIII бекітті. Соңғы апанаж, Орлеандықтар, 1830 жылы Орлеан герцогы Людовик Филипптің Франция королі болған кезде Франция тәжіне қайта қосылды. «Апанаж» сөзі француз тілінде әлі де мағыналық түрде, тарихи емес мағынада қолданылады: «бір нәрсеге апанажға ие болу» деген тіркес, көбінесе ирониялық және теріс мағынада, бір нәрсеге эксклюзивті иелік етуді талап ету үшін қолданылады. Мысалы, «сиырлар приондарға апанажға ие».

Ұлыбританиядағы аппенаждар

Ағылшын және британ монархтары монархтың кіші ұлдарына жиі иеліктер (аппанаждар) берген. Ең танымал мысал – Йорк және Ланкастер үйлері. Плантагенет әулетінің тікелей ұрпақтарының таусылуынан кейін Англия тағына мұрагерлік үшін болған талас-тартыс Розалар соғысына әкеп соқты. Бұл екі үйдің де құрылуына Эдмунд Лэнгли мен Джон Гонтқа Йорк және Ланкастер герцогтықтарының иелік ретінде берілуі себеп болды. Олар король Эдуард III-нің төрт кіші ұлының екеуі еді. Қазіргі заманда Корнуолл герцогтігі монархтың үлкен ұлының тұрақты заңдық иелігі болып табылады және ол таққа отырғанға дейін оны қамтамасыз етуге арналған. Корольдық отбасының кіші мүшелеріне басқа да атақтар беріледі, бірақ оларға осы атақтармен байланысты жерлер, атауларда көрсетілген аймақтарға құқықтар немесе осы атақтар арқасында осы жерлерден түсетін табыс берілмейді.

Шотландия

Құрып қалған Стратклайд патшалығы Шотландияның болашақ королі Давид I-ге оның ағасы, шотланд королі Эдгар тарапынан иелік ретінде берілді. Осының іздерін Шотландия принці, қазіргі принц Уильям, Ротсе герцогының мұрасында табуға болады.

Иерусалим патшалығы

Батыс Еуропа мемлекеттерімен тең дәрежедегі протоколдық мәртебеге ие болған жалғыз крестонос мемлекеті Иерусалим Корольдігінде Яффа және Аскалон графтығы көбінесе иелік ретінде берілетін.

Бригант Португалиясы

1640 жылы Браганса әулетінің Португалия тағына отыруымен бірге, монархтың екінші ұлы үшін Инфантадо әулетіне ресми түрде иелік құқығы берілді. Инфантадоға бірнеше жер участалары мен сарайлар, сондай-ақ арттырылған корольдік жәрдемақы қарастырылды.

Ресей

Еуропалық Ресейдің княздіктері де осыған ұқсас тәжірибеге ие болды; княздық отбасының кіші ұлдарына берілген аппанаж udel княздіктері деп аталды (аппанаж княздіктері, удельное княжество, қараңыз: ru:Удельное княжество). Бұл әдет-ғұрыптың жиілігі мен маңызы әсіресе 13-шы ғасырдың ортасы мен 15-шы ғасырдың ортасы аралығында артып, кейбір тарихшылар бұл кезеңді Апанаж дәуірі немесе Апанаж Ресейі деп атайды. Соңғы аппанаж князі – Старицалық Владимир болды. Кейінгі Ресей империясында император Павел I 1797 жылы императорлық отбасы мүшелері үшін аппанаждар құрды. Императордың жарлығымен, таққа мұрагерлік тізімінде тұрған императорлық отбасы мүшелері мемлекеттік кірістерден азаматтық тізім бойынша төлемдер алды, ал тізімде жоқтарына арнайы иеліктерден түскен кірістерден аппанаж берілді. Апанаж иеліктерінің кірісі мемлекеттік шаруалардың (жеке меншік иелерінен өзгеше) алым-салықтары арқылы қалыптасты, бұл шаруалар аппанаж иеліктерінің аумағында тұрып, императорлық отбасының меншігінде болды (қараңыз: ru:Удельные крестьяне). Апанаж иеліктерін Апанаж иеліктері департаменті басқарды.

Сербия

Орта ғасырдағы Сербияда аппанаж негізінен жоғары билеушінің кіші інісіне, Жупа деп аталатын жер берілді. Оның қолданылуы 9 ғасырда басталды және Сербия империясы құлаған 14 ғасырға дейін жалғасты.

Үндістан субконтиненті

Үндістан субконтинентінде жагир (феодтың бір түрі) көбінесе билеуші князьдықтың кіші туыстарына берілетін, бірақ туғаннан бергілі құқық емес, бірақ практикада әдетте мұрагерлікпен берілетін, және тек оларға ғана емес, сонымен қатар қарапайым халыққа, әдетте жер мен салық жинау құқығының негізіндегі, еңбекке қабілеттілік принципімен берілетін грант ретінде (негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын қоғамда әлеуметтік беделді қамтамасыз ететін "лайықты" кіріс) немесе тіпті келісімнің бір бөлігі ретінде тағайындалатын. Траванкор әулетінің ең үлкен әйелі Атингал иелігін, сондай-ақ Срипадам иелігін өмір бойына иеленді. Бұл иеліктен түскен барлық кіріс Атингалдың аға ханымы (Атингал Мота Тампуран) деп белгілі болған аға махаранидің жеке меншігі болды.

Индонезия

14 және 15 ғасырларда шығыс Явада үстемдік құрған Маджапахит Яван патшалығы нагараларға (аумақтарға) бөлінді. Осы нагараларды басқару патша отбасының мүшелеріне сеніп тапсырылды, олар Бхре атағын алды, яғни Бхра i, "иесі" (бхра сөзі тай [[тай]] ақсүйектерімен байланысты), одан кейін оларға тапсырылған жердің аты қосылды: мысалы, патша Хаям Вуркук (1350–1389 жылдары билеген) әпкесі "Бхре Ласем", "Ласемнің әйелі" болды.

Моңғол империясы

Моңғол империясының патшалық отбасы дүниежүзіндегі ең ірі жерлерге ие болды, өйткені олардың империясы өте үлкен еді. 1206 жылы Шыңғыс хан өзінің отбасы мүшелеріне және адал серіктеріне, олардың көпшілігі қарапайым тектен шыққандарға, үлкен жерлер сыйлады. Олжаның үлесі одан да кеңінен таратылды. Императрицалар, ханшайымдар, еңбегі сіңген қызметкерлер, тіпті қалыңдықтардың балалары, соғыс тұтқындарымен бірге толық үлес алды. Мысалы, Кублай Ильханаттан екі қоршау инженерін шақырды, ал олардың табысынан кейін оларды жермен марапаттады. 1238 жылы моңғолдар басып алғаннан кейін, Қырымдағы порты қалалары Йочидтерге кедендік алым төледі, ал түсімдер моңғол империясындағы барлық Чингисид князьдері арасында аппанаж жүйесіне сәйкес бөлінді. Шығыс Азиядағы Кублайдтар мен Парсыдағы Илханидтер адал одақтастар ретінде дін қызметкерлерін, дәрігерлерді, қолөнершілерді, ғалымдарды, инженерлерді және әкімшілерді бір-бірінің хандықтарына жіберіп, олардан түсім алды. Ұлы хан Мөнке Персиядағы үлестерді немесе аппанаждарды бөліп, 1251–1256 жылдары Орталық Азияда қайта бөлуді жүзеге асырды. Шағатай хандығы ең кішкентай болғанымен, Шағатай хандары Хорезмдегі Кат және Хива қалаларын, Шаньси мен Ирандағы кейбір қалалар мен ауылдарды, сондай-ақ Орталық Азиядағы көшпелі жерлерін иеленді. Аппанаж иелері артық түсімдер талап етіп, салықтан босатылды. Өгедей дворяндардың аппанаждарда Дарухачи мен судьяларды тікелей тағайындауын, Ұлы ханның рұқсатынсыз шектеді, бұл Қытай министрі Елю Чуцайдың ұсынысы бойынша жасалды. Гүюк пен Мөнке де аппанаждардың автономиясын шектеді, бірақ Кублай хан Өгедейдің ережелерін жалғастырды. Газан Ильханатта аппанаж иелерінің кез келген заңбұзушылығына тыйым салды, ал Юань кеңесшісі Темудер Қытай мен Монғолиядағы аппанаждардағы моңғол дворяндарының шамадан тыс билігін шектеді. Кублайдың мұрагері Темур императордың күйеу баласы Горё королі Чунгнёльдің 358 департаментін жойды, бұл корей халқына қаржылық қиындықтар тудырды, бірақ моңғолдар оларға белгілі бір автономия берді. Аппанаж жүйесі 1260 жылдан 1304 жылға дейінгі моңғол империясындағы азаматтық соғыстардан бастап ауыр зардап шекті. Дегенмен, бұл жүйе сақталды. Мысалы, Ильханат Абага 1270 жылы Алтын Орданың Мөнке Темурына Солтүстік Парсыдағы жібек шеберханаларынан түсім жинауға рұқсат берді, ал Шағатай хандығының Барак 1269 жылы мұсылман визирін Ильханатқа өзінің аппанаждарын тексеру үшін жіберді. (Визирдің нақты міндеті – Ильханидтерді тыңшылыққа алу еді.) 1304 жылы моңғол хандары Темір, Дуа, Чапар, Тохта және Олжейту арасында бейбіт келісімге қол жеткізілгеннен кейін жүйе жаңаруға бет бұрды. Туг Темірдің билігі кезінде Юань соты Шағатай хандары тұсындағы Трансоксиана (Мауараннахр) қалаларының түсімінің үштен бір бөлігін алды, ал Эльжигидей, Дуа Темір, Тармаширин сияқты Шағатай элитасына жомарт сыйлықтар берілді және Юань әулетінің будда ғибадатханаларын демеуіне үлес қосты. Тюг Темірге Чағатай ханзадасы Чанши бірнеше орыс тұтқындарын берді, сондай-ақ Хубилайдың болашақ хатуны Чаби Ферғана аңғарынан Ахмад Фанакатиді күйеуге шығар алдынан қызметші ретінде алды. 1326 жылы Алтын Орда Юань әулетінің Ұлы хандарына қайтадан құрмет көрсетуге кірісті. 1339 жылға қарай Өзбек пен оның мұрагерлері Шаньси, Чели және Хунаньдағы қытайлық аппанаждарынан қағаз ақшада жыл сайын 24 мың дин алды. Х.Х. Хауорт Өзбектің елшісі 1336 жылы жаңа пошта станцияларын құру үшін моңғол әлемінің штаб-пәтері Юань сотынан қожайынының үлесін талап еткенін атап өтті. Бұл байланыс моңғол хандықтарының ыдырауы, мұрагерлік күрестері мен көтерілістерінен кейін ғана тоқтады. 1335 жылы Ильханат ыдырады; Алтын Орда мен Шағатай хандығының мұрагерлік күрестері 1359 және 1340 жылдары басталды; Юань әскері 1350 жылдардан бастап Қызыл Тұран көтерілісіне қарсы күресті. 1368 жылы Моңғол империясы құлағаннан кейін, моңғолдар аппанаж жүйесін жалғастырды. Олар мұрагерлік билікке ие адамдар басқаратын округтерге бөлінді. Мұндай жүйелердегі бірліктер Монғолиядағы Солтүстік Юань әулеті кезінде Тумен және Отог деп аталды. Алайда ойраттар өздерінің аппанаж бірлігін улус немесе анги деп атады. Аппанаждар Цинь династиясы кезінде баннерлер (Хошуу) деп аталды.