Кіріспе

Грекияның Додеканестегі аралы, Дэвид Гилмордың әні.

Кастеллоризо немесе Кастеллоризо (/US/, /k//ɑː//s//t//ə/'/l//ɔːr//ɪ//z//oʊ/; Καστελλόριζο), ресми түрде Мегисти (Μεγίστη Megísti) – Шығыс Жерорта теңізіндегі Додеканестегі грек аралы және муниципалитеті. Ол Түркияның оңтүстік жағалауынан шамамен арақашықтықта, Афинадан оңтүстік-шығысқа қарай және Родостан шығысқа қарай, Родос пен Анталияның арасындағы орта тұста, ал Кипрден солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Арал соңғы жылдары Додеканесте оқшауланған жер іздеген туристердің арасында өте танымал болды, сондай-ақ, Габриэле Сальваторестің 1991 жылы «Оскар» сыйлығын алған «Mediterraneo» фильміне байланысты, ол екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралдағы оқиғаларды көрсетеді.

Атауы мен этимологиясы

Аралдың ресми атауы Мегисти (Μεγίστη) "ең үлкен" немесе "ең ұлы" дегенді білдіреді, бірақ ауданы бойынша ол Додеканез аралдарының ең кішісі. Атау кішігірім аралдардың арасындағы ең ірісі екенін көрсетеді. Дегенмен, қазір грек тілінде бұл атау сирек қолданылады, 12 ғасырдан бері Кастеллоризо (Καστελλόριζο) атауы жиі қолданылып келеді. Бұл атаудың пайда болуына қатысты бірнеше гипотеза бар. "Кастелло" сөзі итальян тіліндегі "castello" сөзінен шыққан, яғни "қамал" деген мағынаны білдіреді. Ал Мейс екеуі де түрік тілінен келген, біріншісі грек тіліндегі аралдың ресми атауынан, екіншісі "Қызыл қамал" дегенді білдіреді, бұл итальяндық атаудың тікелей аудармасы.

Физикалық география

Кастеллоризо (жақын маңдағы Стронгли аралын қоспағанда) Грекияның ең шығыс аралы болып табылады және Левант теңізінде орналасқан. Бұл Агиос Георгиос, Агрилея, Вутсакия, Мегало Мавро Поини, Микро Мавро Поини, Полифадос Ена, Полифадос Дио, Ро, Савура, Строггили, Трагонера, Псоми және Псорадия аралдары мен аралшаларынан тұратын аттас архипелагының ең үлкен аралы. Бұл Анатолияның Каш қаласынан шамалы қашықтықта, Родос пен Анталияның арасында орналасқан. Кипр оңтүстік-шығысқа қарай шамалы қашықтықта жатыр. Оның ұзындығы алты шақырым, ені үш шақырым, ал жалпы ауданы – шамамен. Арал үшбұрышты пішіндес, солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған. Аралда үш мүйіс бар: Агиос Стефанос (солтүстік), Нифти (шығыс) және Пуненти (оңтүстік-батыс); алғашқы екеуінің арасында аралдың негізгі порты – кең және қолайлы шығанақ орналасқан, мұнда аралдағы жалғыз қала табылады. Агиос Стефанос мүйісі Анатолияға ең жақын, қазіргі түрік қаласы Каштің (көне грекше: Андíфли, ежелгі грек қаласы Антифеллос) оңтүстігінде орналасқан. Нифти мүйісі Анатолия жағалауынан одан да алыс жатыр. Арал таулы, биік және тік жағалаулары бар, батысқа қарай жылған сайын жағалауға қол жеткізу қиындай түседі. Топырағы әк тастан тұрады және тек аз мөлшерде зәйтүн, жүзім мен бұршақ өсіреді. Аралда ауыз судың көзі жоқ. Мегишти муниципалитетіне Ро және Стронгли аралдары, сондай-ақ бірнеше кішігірім аралдар кіреді. Оның жалпы жер аумағы – .

Түркия мен Кастеллоризо аралдарының маңы

Бұл аймақта көптеген кішкентай аралдар бар: Волос, Калкан (грек тілінде Каламики), Очендра, Фурнахия, Прассониси, Ро, Трагонера, Маратхи, Стронгили, Дассия, Алиментария, Кекова және Псоми, сондай-ақ көптеген тау жыныстары мен жартастар. Су жағасындағы көптеген үйлер әлі де қираған күйде. Порттың кіреберісінде, шығыс жағында, 1926 жылы итальяндық сәулетші Флорестано Ди Фаусто салған бұрынғы итальяндық үкімет үйінің (palazzina della delegazione) бір қабатты қалдықтары тұр. Ол Родос аралындағы итальяндық кезеңнің ең маңызды ғимараттарының бірнешеуін де жобалаған. Жақын жерде 18 ғасырдың екінші жартысында салынған, 2007 жылдан бері қалпына келтіріліп, мұражай ретінде қайта ашылған аралдың бұрынғы Осман мешіті орналасқан. Осы жерден қаланың кемежайы басталады, ол порттың барлық үш жағымен созылады. Орталық алаң – Plateia Ethelondon Kastellórizou ("Kastellorizo Volunteers' Square") – кеме тоқтағына жақын шығыс жағының ортасында орналасқан. Порттың қарсы жағынан Пера Мерия, батыс кемежайы және Profitis Ilías және Aghia Triadha монастырларын жақсы көруге болады, ал бұрынғысы қазір әскери база болып табылады. Шығыс жағындағы кемежайдың үстінде сарайға (14 ғасыр) апаратын жол бар. Одан шаршы мұнараның бір бөлігі, шығыс бұрышындағы цилиндрлі мұнараның қалдықтары және теңізге қарай тағы бір цилиндрлі мұнара сақталған. Тасқа қашалған дор тілі ежелгі заманда осы жерде бекініс болғанын көрсетеді. Кастеллоризода жылына орташа есеппен 156 тропикалық түн тіркеледі және ол 11а қаттылық аймағына жатады. Линдостан кейін арал Грециядағы ең жоғары орташа жылдық температураны – 21,8 °C – тіркейді.

Геология

Аралдың геологиясы негізінен мезозой/кенозой шекарасында қалыптасқан әктас тастардан тұрады. Аралды жабатын маңызды өсімдік жамылғысының болмауы салдарынан, ландшафтта карст процестерінің көптеген белгілері байқалады. Аралдың маңында бірнеше айрықша теңіз шұңқырлары бар, олардың ішінде Капридегі осы атпен аталатын шұңқырдан әлдеқайда үлкен Көк шұңқыр да бар. 2006 жылы Грекияның SELAS Caving клубы мүшелері жүргізген зерттеулер аралдың көптеген бөліктерінде тік шұңқырларды анықтады. 2006 жылдың наурыз айындағы зерттеулерге сәйкес, ең терең шұңқыр анықталды және болашақта осы команда тарапынан одан әрі зерттеулер жүргізіледі.

Ежелгі кезең

Аралды дорий гректері отарлап, "Мегисте" деп атады. Ежелгі дәуірде ол Мегисте және Кистен (Κισθήνη) деп белгілі болды, бірақ кейіннен тек Мегисте деп ғана аталды. Псевдо-Скилакстың "Перипл" еңбегінде бұл аралдың родостарға тиесілі екені айтылған. Бұған қоса, рыцарь қамалының іргесінен табылған жазбалар эллинистік кезеңде аралдың Родос билігінде болғанын және оның Пераясының бір бөлігін құрағанын көрсетеді. Родостар аралдағы жағдайды қадағалау үшін бақылаушы, яғни эпистат жіберді. Кастеллоризо, Ро және Стронгилидің үш мұнарасы – эллинистік кезеңде родостар теңіз жолдары мен жағалауды бақылау үшін салған тығыз күзет мұнаралары желісінің маңызды бөлігін құрайды. Палайокастро аралдағы ең ірі және маңызды бекінілген орын болды (қазір де солай).

Византия дәуірі

Византия империясы кезінде Кастеллоризо "Аралдар провинциясы" құрамына кірді, оның орталығы Родос қаласы болды.

Жоғарғы дәуір

1306 жылы Фулькс де Вильярет бастаған Госпитальерлер ордені аралды, өздерінің крестонос мемлекетінің орталығы болған Родос аралын жаулап алу жорығының бір бөлігі ретінде басып алды. Олар қаланы жаңартты, ол кейіннен бағынбаған рыцарьлар үшін түрме ретінде қолданылды. 1440 жылы аралды Мысыр сұлтаны Сайф ад-Дин Джакмак басып алып, қаланы қиратты. 1912 жылы Италия мен Осман империясы арасындағы Ливия соғысы кезінде арал тұрғындары Родостағы итальяндық оккупациялық күштердің басшысы Джованни Баттиста Амеглиодан аралды Италияға қосуды өтінді. Одан бас тартқандықтан, 1913 жылдың 14 наурызында жергілікті халық губернаторды және оның Осман гарнизонын тұтқындап, уақытша үкімет құрды. Италия одақтастарға капитуляциялағанда (8 қыркүйек 1943 ж.), аралды одақтас әскерлер қайта басып алды және соғыс аяқталғанға дейін олардың билігінде қалды. 1944 жылдың шілдесінде жанармай қоймасы өртеніп, жанындағы оқ-дәрі қоймасына ұласты, нәтижесінде аралдағы үйлердің жартысы қирады.

Мәдениет

Кастеллоризо тұрғындарының ерекше дәстүрлері болған, олардың бір бөлігі мұсылман дәстүрінің ықпалында қалыптасқан. Әйелдер киімінің кем дегенде үш түрі болды, олар жарқын түсті маталардан тігілген, ал әйелдер ежелгі венециялық немесе византиялық алтын монеталардан жасалған әшекейлер – алқалар, брошкалар, салғандар мен сырғалар таққан. Пасха күні Қайта тірілу литургиясы түн ортасында ашық ауада өтеді, сенушілер қолдарында шамдар ұстап тұрады. Қоңыраулар соққан кезде жастар фейерверктер жарып, бірін-біріне «Христос қайта тірілді!» – деген қасиетті сөздерді айтады. Содан кейін әркім шіркеуге кіріп, дін қызметкері ұстаған қасиетті оттан шамын жағып, үйіне қайтып, отты ошақта жағады. Пасха дүйсенбісінде барлық халық басты алаңға жиналады және күні бойы тамақтанып, ішіп, ән шырқайды. Бұрын бойдақ қыздар үйде отыруға міндетті болған, бірақ оларға кіреберісте отыруға рұқсат етілетін, онда олар ән шырқап, тартыс ойын ойнайтын. 1 мамыр күні таңертең аралдың барлық қыздары топ-топ болып, әрқайсысы құмырамен қала сыртына су алуға шықты, бірақ жол бойы ешқандай сөз айтуға тыйым салынған. Бұл су (Амилито Неро, «тыныштық суы») отбасына бақ әкеледі деп сенген. Сол күні барлығы осы сумен жуынып, үйдің барлық ыдыстары мен қабырғаларына шашыратып тастаған. Қызға күйеуге шығар кезде, ол кристалл кәдеге осы суды толтырып, болашақ қалың жеңгесіне апарып беретін, ал ол оған арнайы торт және жұп емес алтын монеталар сыйлаған. Егер бала ауыр сырқатқа шалдықса, жаман көзден сақтау туралы дұғаларды білетін әйел шақырылатын. Ол құрмадан жасалған оттықпен және Палм жексенбісінде шіркеуден жиналған зәйтүн ағашының бұтақтарымен баланың денесіне крест белгісін салып, былай деп айтқан: «Христос келді: содан кейін таяғын қойып, жыланды және жаман көршіні үйімізден қуды». Осы емнен кейін әйел оттықты су толтырылған шелекке лақтырып, күймеген бұтақтарды санап шығарды. Осы санның ауру балаға сиқыр жасаған адамдардың санына тең делінген. Егер зәйтүн жапырақтары қатты сыңғырлаған дыбыспен күйсе, баланың сиқырға шалдыққанына сенімді болған. Бір адам эмиграцияға кетпек болғанда, оның достары оған жылы, қайғылы әндер шырқаған.

Кино және халықтық мәдениет

1961 жылы түсірілген "Наваронның қарулары" фильмінде Энтони Куэйл басқаратын диверсанттар тобы Кастелроссодағы міндеттері туралы брифинг алады. Италияның 1991 жылғы "Медитареано" фильмі осы аралда түсірілген. Кастеллоризо сонымен қатар Дэвид Гилмордың "Аралда" (2006) альбомындағы "Castellorizon" атты инструменталды трекке есімін берген. Ол 1990 жылдардың басында әйелі Поли Самсон және көптеген жақын достарымен бірге аралда болды. Музыка сол жерде өткізген уақыттың естеліктерін көрсетеді және кейіннен қайтыс болған достарына арналған құрмет.