Кіріспе

Агусан-дель-Сур провинциясы (; Butuanon: Probinsya hong Agusan del Sur; ) – Филиппиннің Минданао аймағындағы Карага аймағында орналасқан провинция. Оның орталығы – Просперидад муниципалитеті. Солтүстік-батысында Агусан-дель-Норте және Мисамис-Ориентал; шығысында Суригао-дель-Сур; оңтүстік-шығысында Давао-Ориентал; оңтүстікте Давао-де-Оро; оңтүстік-батысында Давао-дель-Норте және батысында Букидон жатыр. Бұл провинция елдің аумағы бойынша төртінші ірі провинциясы болып табылады, ауданы 3856 шаршы мильді құрайды.

Этимология

Агусан өзенінен шыққан "ағасан" сөзінен атауын алған, бұл сөз "су ағып жатқан жер" деген мағынаны білдіреді. Бұл Агусан өзеніне қатысты айтылады, ол жерді екіге бөліп, Бутуан шығанағына қарай солтүстіктен оңтүстікке дейін иреленіп ағады. Бұл елдегі үшінші ең үлкен өзен және испан отарлаушыларына ішкі солтүстік-шығыс Минданаоға жол ашуға көмектескен.

Ерте тарих

Агусан-дель-Сур тарихы негізінен оның бауырлас провинциясы Агусан-дель-Норте тарихымен байланысты. Агусанның испандықтар келгенге дейінгі мәдени тарихы 1917 жылы Эсперансадағы Маасамда таза алтыннан жасалған әйелдің биік мүсінінің және Просперидадтағы Бах-Бахта қазбадан шығарылған балқытылған құмыралардың табылуы арқылы Маджапахит империясының зор ықпалына дейін жетеді. Агусан-дель-Сурдың жергілікті тұрғындары – қазіргі Маманвалардың ата-бабалары, олар Малай иммигранттарының толқындарынан ішкі аймақтарға ығыстырылды. Бұл иммигранттар өз кезегінде, жағалау аймақтарында қоныстарын құрған, теңізшіл халық болған моролардың шабуылдары мен тұрақты шапқыншылықтарынан ішкі орманның қорғанысын іздеді.

Испанияның отаршылдық дәуірі

1614 жылы Аугустин реколектері қазіргі Бунаванның жанында Линаода миссиялық қызмет орнатты. Бірақ, айналасындағы Манобо тайпаларының қарсылығы миссиялық жұмысты қиындатты. 17 ғасырдың ортасында Магуинданао сұлтандығының өкіметі күшті болған кезде, Агусан алқабындағы Манобо тайпалары Сұлтан Кударатпен одақтас болды. Линао 1629 жылғы Карага көтерілісі және 1649 жылғы Сумурой көтерілісі кезінде бірнеше рет шабуылға ұшырады. Дегенмен, реколектер миссиялық жұмыстарын жалғастыра алды және 19 ғасырдың ортасына дейін сонда тұрды. 19 ғасырдың соңында реколектер (наразылық білдіре отырып) көптеген миссиялық аймақтарын, соның ішінде Жоғарғы Агусан аймағындағыларын, қайта құрылған иезуит орденіне тапсырды (иезуиттер 1760 жылдары Папаның бұйрығымен тыйым салынды және 1768 жылы Филиппиннен қуылды). Филиппин революциясы кезінде иезуиттер қашып кетті немесе революционерлер оларды тұтқындады, соның салдарынан миссионерлік жұмыс тоқтап қалды. Агусан-дель-Сур аумағы испан кезеңінің көп бөлігінде Карага провинциясының құрамында басқарылды. 1860 жылы ол Суригао провинциясының Бутуан округінің басқаруына берілді. Агусанның Гибунг ауданының бұрынғы орынбасары Бьенвенидо Ронкильо Бланко Агусанның бірнеше жеріне өз атын берді.

Американың басып кіру дәуірі

Америкалық басқыншылық кезінде Агусан-дель-Сурда орман шаруашылығы маңызды салаға айналды. Висайялық көшіп келгендер тазаланған жазықтарға қоныстанды, ал жергілікті халықтарды таулы беткейлерге ығыстырды. 1914 жылы Америка үкіметі Агусан провинциясын құрды. Агусан аңғарында Манобо, Маманва және Хигаонон сияқты түрлі мәдени қауымдар қоныстанды. Агусанның төменгі аңғарлық жазықтарындағы археологиялық қазбалар аймақ пен Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттері арасындағы тығыз байланыстарды көрсетті. 1920 жылдары табылған Ява үнді дизайрындағы алтын мүсін және Просперидадтағы балқытылған құмыралар аймақтың жағалаумен сауда және мәдени байланыста болғанын дәлелдейді.

Жапондықтардың басып алуы

Екінші дүниежүзілік соғыста 1942 жылы жапон әскерлері Агусан провинциясына түсірілді және 1945 жылы Агусан шайқасында АҚШ пен Филиппин Ұлттық әскерлерінің, сондай-ақ танылған партизандық бөлімшелердің жеңісіне дейін провинцияны басып алды. Филиппин Ұлттық армиясының бас штабы мен әскери лагері және базасы 1942 жылдың 3 қаңтарынан 1946 жылдың 30 маусымына дейін жұмыс істеді, ал Филиппин сақшы әскерінің 10-шы жаяу әскер полкі 1944 жылдың 28 қазанынан 1946 жылдың 30 маусымына дейін қайтадан жұмыс істеді, Суригао провинциясындағы әскери құрам жапондық оккупацияға қарсы операцияларды жүргізу үшін құрылды. 1945 жылы Филиппин Ұлттық армиясының 6-шы, 10-шы, 101-ші, 102-ші, 103-шы, 107-ші және 110-шы жаяу әскер дивизиясының және Филиппин сақшы әскерінің 10-шы жаяу әскер полкінің филиппиндік сарбаздары танылған Агусан партизандық отрядтарымен бірге Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік Агусанды азат етуді бастады, жапондық күштерге қарсы күресті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Филиппин-Америкалық ортақ қорғаныс күштерінің бір бөлімі Агусан аңғарының ішкі аймағындағы Манот, Талакогон жерінде орналасқан.

Филиппиннің тәуелсіздігі

Агусан-дель-Сур провинциясы 1967 жылдың 17 маусымында № 4969 Республикалық заң бойынша Агусан провинциясын Агусан-дель-Норте және Агусан-дель-Сурға бөлу арқылы құрылды. 1970 жылдың қаңтарында 1969 жылдың қараша айында өткен провинциялық сайлаудан кейін провинциялық шенеуніктердің алғашқы тобы қызметке кірісті. Сол заң Агусан-дель-Сурдың орталығы Просперидад муниципалитеті болуын қарастырды. Үкіметтік орталық Патинай ауылында орналасқан.

Жер аумағы

1976 жылы провинцияның жер көлемі , бұл оны елдегі жетінші үлкен провинция етіп белгіледі. Давао-дель-Норте, Бутуан арасындағы даулы шекараны иеленгеннен кейін және Сибагат құрылғаннан кейін, Агусан-дель-Сурдың қазіргі ауданы бар. Лорето, Ла-Паз, Эсперанса және Сан-Луис муниципалитеттері провинцияның жалпы жер аумағының шамамен 60% құрайтын жер көлемі бойынша ең ірі төрт муниципалитет болып табылады. Санта-Жозефа және Талакогон, сондай-ақ өзен бойындағы қалалар, ең кішкентай жер көлеміне ие. Жердің жалпы ауданының 76% орман алқаптарын құрайды, немесе ал жаратылысқа тиесілі және пайдалануға берілетін жерлер шамамен 24% немесе құрайды. Алайда, қазіргі жер пайдалану көрсетіп тұрғандай, елді мекендер мен коммерциялық аймақтар қазірдің өзінде орман алқаптарының бір бөлігін алып жатыр. Жылдар бойы провинция өзінің орман ресурстарының көп бөлігін жоғалтты, себебі қолданыстағы өнеркәсіптер табиғатынан сыртқы ресурстарды өндіруге бағытталған.

Топография

Агусан-дель-Сур – жердің орталық бойлық бөлігін алып жатқан, шығыс және батыс жағындағы тау тізбектерімен құралған, аңғарлы алап. Оңтүстіктегі Давао-де-Ородан солтүстіктегі Агусан-дель-Нортеге қарай ағатын Агусан өзені аңғардың шамамен ортасынан өтіп, Бутуан шығанағына құяды. Өзеннің он екі саласы бар: шығысында Уава, Гибонг және Симулао өзендері, ал батысында Охот, Пусилао, Касилайян, Либанг, Маасам, Адгаван, Каваян, Умаям және Ихаон өзендері. Бұл салалар өзендер мен арналармен суға толады. Облыстың оңтүстік жартысы, Веруэла муниципалитетінен басталатын аймақ, батпақтар мен көлдерге толы, олардың ең ірісі – Талакогон көлі.

Климат

Филиппиннің климаттық картасы, өзгертілген корона жіктемесіне сүйенгенде, провинция ІІ типке жатады. ІІ типті климатта құрғақ маусым болмайды, бірақ өте айқын және көп жауын-шашынды жауын-шашын маусымы бар. Жауын-шашынның максималды мөлшері әдетте желтоқсаннан қаңтарға дейін байқалады, бірақ құрғақ ай жоқ. Орташа айлық жауын-шашын мөлшері – , ал орташа температурасы – . Осы климаттық типке тән аймақтар көбінесе шығыс жағалау бойында немесе оған жақын орналасқан, сондықтан солтүстік-шығыс муссонына ашық. Агусан-дель-Сур Филиппинде климаттың өзгеруіне ең осал 20 провинцияның біріне жатады.

Әкімшілік бөлімшелер

Агусан-дель-Сур 13 муниципалитет пен 1 қаладан тұрады. Барлығы 314 барангай бар. Қала/Муниципалитет атауы=Координаталық аудан Халық саны Жер ауданы Тығыздық Барангай (барлығы) км² /км² Байуган қаласы ∗ 1 103 202 43 Бунаван 2 45 151 10 Эсперанса 1 54 801 47 Ла-Паз 2 28 217 15 Лорето 2 42 501 17 Просперидад † 1 82 631 32 Росарио 2 46 683 11 Сан-Франциско 2 74 542 27 Сан-Луис 1 32 109 25 Санта-Жозефа 2 26 729 11 Сибагат 1 30 442 24 Талакогон 1 38 374 16 Тренто 2 51 565 16 Веруэла 2 43 706 20 Барлығы 739 367 9 989,52 314 Провинциялық орталық Муниципалитет

Демография

2020 жылғы санақта Агусан-дель-Сур халқы 739 367 адамды құрады, халық тығыздығы ... болды. 2000 жылы провинция халқы 559 294 адамды құрады. Бұл 1995 жылдан бері 44 558 адамға немесе 7,96%-ға артты. Халық санының жылдық өсім қарқыны 1,79% болды. 103 637 үй шаруасының орташа мөлшері 5,39 адамды құрады. Халық тығыздығы шаршы километрге 62 адам, ал ерлер мен әйелдер арақатынасы 107:100-ге тең. Облыста бес тайпалық топ табылады: Аэта, Маманва, Багобо, Хигаонон және Манобо. Манобо тайпасы ұлттық тас жол бойында және Давао-де-Оро шекарасына қарай өзендердегі қалаларда қоныстанған. Хигаонон тайпасы көбінесе Агусан өзенінің батыс жағында, әсіресе Букиднон шекарасына жақын Эсперансада тұрады. Агусан-дель-Сур халқының басым бөлігі Висая аралдарынан келген иммигранттардан тұрады, олар Себу, Бохол, Сикихор және Негрос-Ориенталдан, сондай-ақ Минданаоның Себуано тілінде сөйлейтін аймақтарынан келген. Провинцияда Илокандия, Кордильера әкімшілік аймағы, тагалог тілінде сөйлейтін аймақтар, Биколандия, Панай, Негрос-Оксиденталь және Самардан келген ұрпақтары бар азшылықтар да бар. Иммигранттар мен жергілікті тұрғындар арасындағы некелер лумадтардың үлесін азайтты. Себуано тілі Агусан-дель-Сурда ең көп қолданылатын тіл. Тагалог және ағылшын тілдері де кеңінен қолданылады және түсініледі, олар жергілікті билік органдарының әкімшілік жұмыстарында, білім беру және бизнес салаларында жиі қолданылады. Облыстың жергілікті тұрғындары Себуано тілімен қатар өздерінің тілдері мен диалектілерінде еркін сөйлейді.

Католицизм

Басым дін – римдік католицизм, ол халықтың 79%-ын құрайды, ал Iglesia Filipina Independiente – 12%-ын.

Басқалар

Басқа діндерге Құдайдың халықаралық шіркеуінің мүшелері (MCGI), Жеті күндік адвентистер шіркеуі, Iglesia ni Cristo, Біріккен Пятидесятник шіркеуі, Жаңадан туғандар, Филиппиндегі Мәсіхтің Біріккен шіркеуі, Ислам және Соңғы күнгі қасиеттілер кіреді.

Экономика

1995 жылғы халық санауы бойынша еңбекке қабілетті халықтың 75%-ы ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы салаларында жұмыс істейді. Күріш, жүгері және жемістер маңызды ауыл шаруашылығы дақылдары болып табылады.

Адам ресурстары

Агусан-дель-Сур провинциясында 287 000 адамдық еңбек күші бар, олардың көп бөлігі ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы салаларында жұмыс істейді. Бірнеше колледждер, соның ішінде университет, оқытуға дайын, ағылшын тілінде сөйлейтін жұмыс күшін қалыптастыруға көмектеседі. Провинцияда ақпараттық технология саласында біліктілікті арттыру курстарын ұсынатын білім беру орталықтары да бар.

Ауыл шаруашылығы

Күріш ең көп өңделетін жерді алып жатыр, суармалы жерлердің өнімділігі 410 т/км² ал жаңбырға тәуелді күріштің көлемі шамамен 300 т/км². Облыстың күріш өндірісі 1,072,456 адамды қамтамасыз етуге жетеді, бұл облыс халқынан әлдеқайда көп. Алайда, күріш тапшылығы, әсіресе жоталы және қол жеткізу қиын барангайларда сақталып тұр. Жүгері егістігінің ауданы 2000 жылы ақ және сары жүгерінің 55,767 тоннасын құрады, сондай-ақ 31,106 тонна артық жүгері дәні өндірілді, бұл 2 миллионнан астам адамды тамақтандыруға жеткілікті, бұл облыс халқынан төрт есе көп. Банан да өте көп өндірілетін өнім, одан банан чиптері де өңделеді. Пальма майы плантациясы – Малайзия-Филиппин бірлескен кәсіпорны, ал жер иелері аграрлық реформаның иегерлері болып табылады. Шикі мұнай Росарио және Тренто аудандарында өңделеді. Кокос ағаштары облыс бойынша кеңінен таралған.

Құс және мал шаруашылығы

Үкімет құс және мал өндірісін арттыруға күш жұмсағанымен, етпен жабдылуда тапшылық күйінде қалып отыр. Өңделген құс еті мен сиыр еті Давао қаласы мен Кагаян-де-Оро қалаларынан импортталады.

Балық

Агусан-дель-Сур теңіз өнімдерін қамтамасыз етуде Суригао-дель-Сур және басқа провинцияларға жоғары дәрежеде тәуелді. Дегенмен, провинцияда балшық балық, сома және тилапия сияқты тұщы су балықтарының қоры мол.

Үкімет

Агусан-дель-Сурда 13 муниципалитет және 1 қалалық округті қамтитын екі конгресс округі бар. Округ өкілі Қала Муниципалитет Аудан халқы 1-ші Альфелито М. Баскуг Байуган, Эсперанса, Агусан-дель-Сур, Эсперанса, Просперидад, Агусан-дель-Сур, Просперидад, Сан-Луис, Агусан-дель-Сур, Сан-Луис, Сибагат, Агусан-дель-Сур, Сибагат, Талакогон, Агусан-дель-Сур, Талакогон 341 559 2-ші Адольф Эдвард Г. Плаза Бунаван, Агусан-дель-Сур, Бунаван, Ла-Паз, Агусан-дель-Сур, Ла-Паз, Лорето, Агусан-дель-Сур, Лорето, Розарио, Агусан-дель-Сур, Розарио, Сан-Франциско, Агусан-дель-Сур, Сан-Франциско, Санта-Жозефа, Агусан-дель-Сур, Санта-Жозефа, Тренто, Агусан-дель-Сур, Тренто, Веруэла, Агусан-дель-Сур, Веруэла 359 094

Тарих

Руфино С. Отеро 1969 жылдың қараша айында өткен сайлауда бірінші провинциялық губернатор болып сайланды, ал Демокрито О. Плаза – бірінші конгрессмен. Егер 1972 жылдың 21 қыркүйегінде әскери жағдай жарияланбағанда, конгрессмен Демокрито О. Плазаның өкілеттігі 1973 жылдың желтоқсанына дейін жалғасуы мүмкін еді, бірақ ол Конгресстің таратылуына әкеп соқты. Әскери жағдай кезінде шамамен он жылдық үзілістен кейін 1978 жылы Уақытша Батасанг Памбанса құрылғанда, Эдельмиро Аманте провинцияны Ұлттық Ассамблеяда өкілдік етті.