Кіріспе

15 ғасырдағы ағылшын дворяны Эдмунд Мортимер, 5-ші Март графы, 7-ші Ольстер графы (6 қараша 1391 – 18 қаңтар 1425), – ағылшын дворяны және Англия тағына талапкер. Англия королі Эдуард III-нің шөбересінің шөбересі болған ол, Генрих IV таққа отырғанда Англия королі Ричард II-нің мұрагері саналды (әкесі тарапынан екінші туыс, анасы тарапынан жартылай әжесі). Эдмунд Мортимердің таққа талап етуі Генрих IV және оның ұлы Генрих V-ке қарсы көтерілістер мен қастандықтарға себеп болды, кейіннен Йорк әулеті Розалар соғысында осы талапты қолға алды. Бірақ Мортимердің өзі Генрих V және Генрих VI-ның адал және маңызды вассалы болды. Эдмунд Мортимер Мортимер әулетінің соңғы Март графы болды.

Ерте өмір

Эдмунд Мортимер, 5-ші Март графы, 6 қараша 1391 жылы өзінің отбасылық ирландтық иеліктерінің бірі – Вестмиттің Нью-Форест қаласында, Роджер Мортимердің, 4-ші Март графы, мен Элеонора Холландтың ұлы болып дүниеге келді. Оның шамамен 1393 жылы туған Роджер деген кіші інісі және екі әпкесі болды: Энн, ол Йорк герцогының кіші ұлы Ричард, Кембридж графына (1415 жылы өлім жазасынан өтті) үйленді, және Элеонора, ол сэр Эдвард де Куртенейге (1418 жылы қайтыс болды) үйленді, бірақ балалары болған жоқ. Эдмунд Мортимердің анасы Томас Холланд, Кент графының 2-ші және Элис ФицАланның қызы болды. Томас Холландтың анасы, Джоан Кент, Эдуард I-нің немересі, екінші некесінен Ричард II-нің анасы болды; Элис ФицАлан – Ричард ФицАланның қызы, Арундельдің 3-ші графы, және оның екінші әйелі Элеонора, Ланкастердің 3-ші графы Генридің қызы, король Генри III-нің немересі. Осылайша Эдмунд Мортимер Генрих III және Эдуард I-нің ұрпағы, сондай-ақ анасы арқылы Ричард II-нің жартылай шөбересі болды. Одан да маңыздысы, ол әкесінің әжесі Кларенс Филиппа арқылы король Эдуард III-тің ұрпағы, король Эдуард III-тің екінші тірі ұлы Лайонель Антверпеннің жалғыз баласы еді. Ричард II-нің мұрагерлері болмағандықтан, Эдмундтың әкесі Роджер Мортимер, 4-ші Март графы, өмір бойы мұрагер болып саналды. Ол 1398 жылдың 20 шілдесінде Ирландияда қайтыс болғаннан кейін, оның орнын үлкен ұлы Эдмунд иеленді. Осылайша, еркектер арасындағы тұңғыш реттілік бойынша Эдмунд Ланкастер үйінен – Эдвард III-тің үшінші ұлы Джон Гонттың балаларынан жоғарырақ таққа мұрагер атанды. Алайда, 1399 жылдың 30 қыркүйегінде, Эдмунд Мортимер сегіз жасқа толмаған кезде, оның тағдыры түбірінен өзгерді. Ричард II-ні Ланкастердің жаңа герцогы Генри Болингброк құлатты, ол король Генри IV атанды және өзінің ұлы, болашақ король Генри V-ті бірінші Парламентте мұрагер ретінде мойындады. Король жас Эдмунд пен оның інісі Роджерді Виндзор және Беркхамстед қалаларында сэр Хью Уотертонның қамқорлығына берді, бірақ олармен құрметпен қарады және біраз уақыт корольдің өзінің балалары Джон мен Филиппамен бірге тәрбиеледі.

Генрих IV-ке қарсы көтеріліс

1402 жылғы 22 маусымда Эдмундтың ағасы, 3-ші графтың ұлы сэр Эдмунд Мортимерді Уэльстің бүлікші көшбасшысы Оуэйн Глиндюр Брин-Глас шайқасында тұтқынға алды. Генрих IV сэр Эдмундты Глиндюрге қашып кеткені үшін айыптап, оны құтқару үшін төлем төлеуден бас тарды және оның мүлкін тәркіледі. Сэр Эдмунд Глиндюрдің қызына үйленді және 1402 жылғы 13 желтоқсанда жазбаша түрде өзінің немере інісі Эдмундты король Ричард II-нің заңды мұрагері деп жариялады. Сэр Эдмундтың әпкесі, Эдмундтың тәтесі, Нортумберленд графының ұлы Генри "Хотспур" Персиге үйленген. 1403 жылы Персилер Глиндюр мен сэр Эдмундпен бірігіп көтеріліс ұйымдастырды. Хотспур Шрусбери шайқасында жеңіліп, қаза тапты. Глиндюр, сэр Эдмунд және Персилердің одағы осы соққыдан кейін де сақталды. 1405 жылдың ақпан айында олар мемлекетті үш бөлікке бөлісу туралы келісімге келді. Бұл келісім, әрине, Эдмунд пен оның інісі Роджерді Генрих патшаның қамауынан босатып, Уэльске алып кету жоспарымен байланысты болды. 1405 жылғы 13 ақпанда ұлдар Виндзор қамалынан ұрланып кетті, бірақ олар Челтенхэмге жақын жерде тез ұсталды. Йорктан келген Констанция кінәлі деп танылып, тұтқындалды. Ол өзінің ағасы, Йорк герцогын жасамағандықтан, ол он жеті апта бойы Певенси қамалында түрмеге жабылды. Сәтті болмаған ұрлықтың нәтижесінде 1406 жылғы 1 ақпанда Эдмунд пен Роджер Сэр Джон Пелхэм (1429 жылы қайтыс болған) қадағалауында Певенси қамалында қатаң бақылауға алынды және 1409 жылға дейін сонда қалды. 1409 жылғы 1 ақпанда Эдмунд пен Роджерді Эдмундтан бес жас үлкен Уэльс принці, патшаның ұлына тапсырды. Олар Генрих IV билігінің соңына дейін қамауда болды. Эдмунд Мортимердің 1405 жылы қайтыс болған анасының қамқорлығында болған Анна мен Элеонора әпкелері Генрих IV-тен жақсы күтім көрмеді және анасы қайтыс болғаннан кейін "мүсіз" деп сипатталды.

Генрих V билігі

1413 жылы Генрих V таққа отырған кезде Эдмунд Мортимерді бостандыққа жіберді, ал 8 сәуірде, жаңа корольдің тәж киюінен бір күн бұрын Эдмунд Мортимер мен оның інісі Роджерлерге ванна шүбатының рыцарі атағы берілді. 1413 жылы 9 маусымда король Эдмунд Мортимерге оның иеліктерінен пайдалану құқығын берді. Генрих IV-нің әйелі, Наварралық Жаннаға 1408 жылы 24 ақпанда Эдмундтың үйленуіне билік беруге рұқсат берілді, бірақ ол кейіннен Генрихке, Уэльс принці болған кезде осы құқықтың өтелуін тапсырды. 1415 жылы 17 қаңтарда Эдмунд үшінші дәрежедегі туыстық немесе жеңістік байланыстағы «сәйкес әйелге» үйленуге паптық рұқсат алды. Бұл оған Глостердің Аннасы мен Стаффордтың 5-ші графы Эдмунд Стаффордтың қызы Анне Стаффордқа үйленуге мүмкіндік берді. Мортимер сияқты, ол да Эдуард III-тің ұрпағы болды. Король бұған наразы болды және 10 000 марка тұратын үлкен айыппұл салды. Осы уақытша келіспеушілікке қарамастан, Эдмунд Мортимер Генрих V-ке толыққанды адал болды. Ол тегі бойынша үстемдік еткеніне қарамастан, таққа ешқандай талап қоймады. Ол Генрихтің ең сенімді кеңесшілерінің бірі болды. 1415 жылы 16 сәуірде Мортимер Франциямен соғыс жариялауды шешкен кеңесте болды, ал 1415 жылы 24 шілдеде ол корольдің өсиетіне куә болды. Басқындыққа дайындық жүріп жатқанда, наразы ақсүйектер Мортимерді Уэльске алып барып, оны король деп жариялау үшін Саутгемптондық қастандық жоспарын жасады. Басты қастандықшы – оның қарындасы Аннаның күйеуі, Кембридж графы. Мортимер бұл жоспарды білгеннен кейін, 31 шілдеде Портчестерде королге хабарлады. Содан кейін ол Кембриджді және басқа қастандықшыларды өлім жазасына кесуге қатысқан комиссияда отырды; олар 2 және 5 тамызда дарға асылды. 7 тамызда король Мортимерді қастандыққа қатысқаны үшін ресми түрде кешірді. Мортимер Генрих V-тің әскерімен Францияға барған кезде үлкен қарызға батқан еді. Ол Нормандиядағы бірнеше науқандарға қатысты, соның ішінде Харфлерді қоршауға, онда ол дизентерияға шалдығып, Англияға қайта оралуға мәжбүр болды. 1416 жылы 15 тамызда ол Джон, Бедфорд герцогы және сэр Уолтер Хангерфорд басшылығымен Харфлерді босатуға жіберілген экспедицияның капитаны болып тағайындалды және 1417 және 1418 жылдары Нормандияны бағындырған армиямен бірге болды. 1420 жылы шілдеде ол Мелун қамалына қатысты. 1421 жылдың ақпан айында Мортимер корольді оның әйелі Валуалық Екатеринамен бірге Англияға алып келді және 21 ақпанда Екатеринаның тәж кию рәсімінде сәулетті ұстады. Ол 1421 жылы маусымда Генрих V-пен бірге Францияға оралды және Мео қамалында болды, онда король өлімге қаупі бар ауруға шалдығып, 1422 жылы 31 тамызда қайтыс болды.

Соңғы жылдар

Генрих V-нің орнын тоғыз айлық ұлы Генрих VI иеленді, ал 1422 жылдың 9 желтоқсанында Мортимер регенттік үкіметтің Регенттік кеңесіне тағайындалды, 1422–1437 жылдар. 1423 жылдың 9 мамырында ол 9 жылға Ирландиядағы корольдің өкілі болып тағайындалды, бірақ бастапқыда Мит епископы Эдвард Дантси арқылы өкілеттіктерін жүзеге асырып, Англияда қалды. Алайда, корольдің ағасы Глостер герцогы Хамфримен қатысты даудан және оның туысы сэр Джон Мортимердің өлімінен кейін Мортимер «Ирландияға жіберілді». Ол 1424 жылдың күзінде келді, ал 18 немесе 19 қаңтарда 1425 жылы Трим қамалында обадан қайтыс болды. Ол 1414 жылы секулярлық канондар колледжін құрған Суффолк графтығының Сток-бай-Клэр қаласында жерленді. Мортимердің балалары болған жоқ, оның қайтысымен Марш графтарының Мортимер әулеті тоқтап қалды. Оның иеліктері мен титулдарының мұрагері – оның қарындасы Анна мен Кембридж графының ұлы Ричард Йорк, 3-ші Йорк герцогы (1411–1460) болды. Ричард Мортимердің таққа талап ету құқығын мұра етті, ол кейіннен Розалар соғысын тудырды. Оның жесірі Анна 1427 жылдың 6 наурызына дейін Ексетердің 2-ші герцогы Джон Холландқа үйленді. Ол 1432 жылдың 20 немесе 24 қыркүйегінде қайтыс болды және Тауэрдегі Сент-Катарине шіркеуіне жерленді. Вигмор жылнамасында Эдмунд Мортимер «адамгершілікпен қатаң, іс-қимылдарында байсалды, сөйлеуінде сақтық сақтайтын, қиын-қыстау күндері дана және ақылды» деп сипатталады.

Шекспир және Мортимерлер

Эдмунд Мортимердің ағасы, 5-ші Март графы, сэр Эдмунд Мортимердің өміріндегі оқиғаларды Шекспир "Генрих IV, 1-бөлім" пьесасында көркемдеп бейнелеген. Пьесада Шекспир оны Хотспурдың қайын інісі деп дұрыс айтады, бірақ оны "Март графы" деп атап, бір уақытта оны немере інісімен шатастырады. Саутгемптон қастандығы Шекспирдің "Генрих V" пьесасында бейнеленген. Дегенмен, оның ниеті бұрмаланған, ал Мортимердің оны ашып, қастандық жасағандарды айыптаудағы рөлі толығымен еске алынбаған. Эдмунд Мортимер "Генрих VI, 1-бөлім" пьесасында да пайда болады. Ол Генрих IV билікке келгеннен бері Лондон мұнарасында түрмеде отырған қарт адам ретінде дұрыс емес бейнеленген. Сонымен қатар, толығымен ойдан шығарылған сахнада Мортимер немере інісі Ричардқа олардың отбасының таққа талабын түсіндіріп, Ричардтың әкесі Мортимерді патша ету үшін жасаған тырысқандарын мақтайды және Ричардты өзінің таққа талабын іске асыруға шақырады. Шындығында, Ричардтың ағасы қайтыс болғанда он үш жасқа толыпты, сол кезде ол Англияның солтүстігінде Ральф Невилл, 1-ші Вестморленд графының қарауында өсіп жатқан.