Кіріспе
Болгарияның валютасы – лев (көпше түрі: лева, левове / leva, levove; ISO 4217 коды: BGN; сандық коды: 975) – Болгарияның валютасы. Ежелгі болгар тілінде "лев" сөзі "арыстан" деген мағынаны білдірген, ал қазіргі тілде "арыстан" сөзі lаv (болгар тілінде: лъв) деп аталады. Лев 100 стотинкаға (стотинки, жекеше түрі: стотинка, стотинка) бөлінеді. Стотинка болгар тілінде "жүзден бірі" дегенді білдіреді, және шындығында француз тіліндегі "сентим" сөзінің аудармасы болып табылады. Тіл білімінде "стотинка" сөзі "сто" (сто; жүз) сөзінен туындаған. 1997 жылдан бері лев валюталық тақта жүйесінде, бастапқыда неміс маркасымен 1000 BGL – 1 DEM шамасында бекітілген бағаммен қолданылып келеді. 1999 жылы евро енгізілгеннен және лев қайта бағаланғаннан кейін, бұл 1,95583 BGN : 1 EUR еуроға шаққандағы бекітілген бағамға әкелді. 2020 жылдан бастап лев Еуропалық валюта бағамын реттеу механизміне (ERM II) қатысуда. Барлық шарттар орындалған жағдайда, Болгария 2025 жылдың 1 қаңтарына дейін Еуроаймаққа қосылуы тиіс. 2023 жылдың қараша айында Болгарияның еуро монеталарының дизайны жарияланып, Болгария Ұлттық Банкі бекітті.
The lev (, plural: лева, левове / leva, levove; ISO 4217 code: BGN; numeric code: 975) is the currency of Bulgaria. In old Bulgarian, the word "lev" meant "lion"; the word "lion" in the modern language is lаv (; in Bulgarian: лъв). The lev is divided in 100 stotinki (стотинки, singular: stotinka, стотинка). Stotinka in Bulgarian means "a hundredth" and in fact is a translation of the French term "centime." Grammatically, the word "stotinka" comes from the word "sto" (сто; a hundred). Since 1997, the lev has been in a currency board arrangement with initially the Deutsche Mark at a fixed rate of BGL 1000 to DEM 1. After the introduction of the euro and the redenomination of the lev in 1999, this has resulted in a fixed rate to the euro of BGN 1.95583 : EUR 1. Since 2020, the lev has been a part of the European Exchange Rate Mechanism (ERM II). When all the conditions are met, Bulgaria is supposed to join the Eurozone by 1 January 2025. In November 2023, Bulgarian euro coin designs have been revealed and approved by the Bulgarian National Bank.
Этимология
Валютаның атауы ежелгі болгар тіліндегі "лев" сөзінен шыққан, ол "арыстан" деген мағынаны білдіреді. Арыстан ғасырлар бойы Болгарияның ұлттық символы болып табылады. Болгарияда арыстан көптеген тарихи ескерткіштерде кездеседі. Ең көне бейнелер Стара-Загора қаласындағы тақташаларда табылды, олардың жасы біздің заманымыздың 9-10 ғасырларына дейін жетеді. Арыстан Мадара атты таңғажайып ортағасырлық жартас мүсінінде бейнеленген – бұл мүсін Солтүстік-Шығыс Болгариядағы биік тау үстіне қашалған және ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген. Орта ғасырларда, екінші болгар мемлекетінің соңғы билеушілерінің бірі Иван Шишман сияқты болгар патшалары арыстанды биліктің символы ретінде құрметтеген. Османдық құлдықта болған болгар ұлттық ояну кезеңінде арыстан маңызды ұлттық символ ретінде қарастырылып, кеңінен қолданылды. Хилендарлық Паисий, көреген монах және Ұлттық жаңғырудың маңызды тұлғасы, өзінің "История Славяноболгарская" атты еңбегінде болгар патшаларының патшалық мөрлерінде арыстан бейнесі болғанын айтқан: бұл болгар жауынгерлерінің ерлігінің, батылдығының және жеңілместігінің символы, олар "арыстан сияқты" шайқасқан. 1876 жылғы сәуір көтерілісінде азаттық үшін күрескен революциялық туларда арыстан бейнесінің болуы, оның ұлттық символ ретінде танылғанын көрсетеді. Көтеріліске дейін алтын түсті арыстанның бейнесі және "Азаттық немесе Өлім" деген ұран жазылған революциялық тулар жасалды. Бұл туларды көбінесе жергілікті мұғалімдер немесе икона суретшілері қолмен жасаған, және олар бүгінгі күнге дейін болгар музейлерінде сақталып келеді. Көптеген тулар жасыл жібектен тігілген, ал олардың үстінде Осман империясының символы – айпайды басып тұрған геральдикалық позадағы боялған немесе кестеленген арыстан бейнесі салынған. Осындай бейнелер бүлікшілердің киімдерінде де кездеседі, мысалы, қалпақтар мен түймелерде. Болгария халық әдебиеті мен Ұлттық жаңғыру әдебиетінде осы арыстан бейнелері болгар революционерлерінің бейнесімен байланыстырылған "арыстан белгілері" деп аталды. "Жас болгар батырларының маңдайларында арыстан белгілері, ал көздерінде от тұтанады", - дейді болгар Ұлттық жаңғыру дәуірінің ең танымал әнінің бірі.
Бірінші лев (18811952)
Лев 1881 жылы француз франкына тең құнмен Болгарияның валютасы ретінде енгізілді. Алтын стандарты 1899-1906 жылдар аралығында тоқтатылып, 1912 жылы қайта тоқтатылды. 1916 жылға дейін Болгарияның күміс және алтын монеталары Латын валюталық одағының талаптарына сәйкес шығарылды. 1928 жылға дейін шығарылған банкноттар алтынмен (лева злато / златни, лева злато / златни) немесе күміспен (лева сребро / сребърни, лева сребро / сребърни) қамтамасыз етілді. 1928 жылы 1 лев = 10,86956 мг алтыннан тұратын жаңа алтын стандарты белгіленді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1940 жылы лев 32,75 лев = 1 рейхсмарка бағамымен неміс рейхсмаркасына бекітілді. 1944 жылдың қыркүйегінде Кеңес әскерлері басып кірген кезде лев 15 лев = 1 рубль бағамымен совет рубліне бекітілді. Содан кейін АҚШ долларына бірнеше рет байланыстырылды: 120 лев = 1 доллар 1945 жылдың қазанында, 286,50 лев 1945 жылдың желтоқсанында және 143,25 лев 1947 жылдың наурызында. 1943 жылдан кейін монеталар шығарылмады; 1952 жылғы валюта реформасына дейін тек банкноттар ғана шығарылды.
Монеталар
1881 және 1884 жылдар аралығында қоладан 2, 5 және 20 стотинки, күмістен 50 стотинки, 1, 2 және 5 лев енгізілді, ал 1888 жылы мыс-никельден 2 1/2, 5, 10 және 20 стотинки енгізілді. 1894 жылы 10 және 20 левтен алтын монеталар шығарылды. 1901 жылы қола 1 стотинка енгізілді. Күміс монеталардың өндірісі 1916 жылы тоқтатылды, ал 1917 жылы мырыш 5, 10 және 20 стотинкиде мыс-никельді алмастырды. 1923 жылы алюминийден 1 және 2 лев монеталары, ал 1925 жылы мыс-никель монеталар шығарылды. 1930 жылы мыс-никель 5 және 10 лев, күміс 20, 50 және 100 лев монеталары енгізілді, күміс монеталар 1937 жылға дейін шығарылды, сол жылы алюминий қоладан 50 стотинки шығарылды. 1940 жылы 20 және 50 левтен мыс-никель монеталар шығарылды, содан кейін 1941 жылы 1, 2, 5 және 10 левтен темір монеталар шығарылды. 1943 жылы никель қапталған болаттан 5, 10 және 50 лев монеталары соғылды. Бұл левтің осы түрі үшін соңғы шығарылған монеталар болды.
Банкноттар
1885 жылы Болгария Ұлттық банкі 20 және 50 алтын лева банкноттарын енгізді, содан кейін 1887 жылы 100 алтын лева, ал 1890 жылы 5 және 10 алтын лева банкноттары енгізілді. 1899 жылы 5, 10 және 50 күміс лева банкноттары шығарылды, одан кейін 1906 және 1907 жылдары тиісінше 100 және 500 күміс лева банкноттары шығарылды. 500 алтын лева банкноттары да 1907 жылы енгізілді. 1916 жылы 1 және 2 күміс лева, сондай-ақ 1000 алтын лева банкноттары енгізілді, одан кейін 1919 жылы 2500 және 10 000 алтын лева банкноттары енгізілді. 1924 жылы 5000 лева банкноттары шығарылды, бұл металл атауы жоқ алғашқы банкноттар болды. 1928 жылы (1922 және 1925 жылдары шығарылған) жаңа банкноттар сериясы енгізілді, онда номиналдар тек левамен көрсетілді. Енгізілген номиналдар: 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000 және 5000 лева. 1929 жылы оларға 200 және 250 лева қосылды. 1930 жылы 100 леваға дейінгі монеталар банкноттардың орнын басты, бірақ 1943 және 1950 жылдар аралығында 20 лева банкноттары шығарылды. 1943-1945 жылдар аралығында 1000 және 5000 лева сомасындағы мемлекеттік қазына вексельдері шығарылды.
Екінші лев (1952-1962 жж.)
1952 жылы соғыс кезеңіндегі инфляциядан кейін 1 "жаңа" лев = 100 "ескі" лев есебімен жаңа лев алғашқы левтің орнын басты. Бірақ банк шоттары үшін айырбас бағамы 100:3 пен 200:1 аралығында әртүрлі болды. Тауарлар бағасы 25:1 есебімен өзгертілді. Жаңа лев АҚШ долларына 6,8 лев = 1 доллар бағамымен бекітілді, ал 1957 жылдың 29 шілдесінде 9,52 левке дейін түсті.
Монеталар
1952 жылы (1951 жылғы күні көрсетілген) 1, 3, 5, 10 және 25 стотинка номиналындағы монеталар айналымға енгізілді, олардың ең төменгі үш номиналы мыстан, ал жоғары үш номиналы купроникельден жасалған. 1952 жылы жақын арада 20 стотинка номиналындағы купроникель монеталар да шығарылды, одан кейін 1959 жылы 50 стотинка және 1960 жылы 1 лев монетасы шығарылды, ол 1 левтік банкнотаның орнына келді (екеуі де купроникельден жасалған). Барлық стотинка монеталарының сыртында номиналды айналдыра бидайдың бас бағы және алдыңғы жағында мемлекеттік эмблема бейнеленген, ал лев монетасында номиналды айналдыра зәйтүн бұтағынан жасалған гүл шоғыры бейнеленген.
Банкноттар
1952 жылы 1, 3 және 5 лева номиналындағы мемлекеттік банкноттар (1951 жылғы), сондай-ақ Ұлттық банктың 10, 25, 50, 100 және 200 лева банкноттары шығарылды. 500 лева банкноты басылып, бірақ қолданысқа енгізілмеді. 1 лева банкноты 1960 жылы монета айналымға енгізілгеннен кейін алынып тасталды. 1, 3 және 5 лева банкноттарында мемлекеттік герб бейнеленген, ал 10 лева және одан жоғары номиналдағы банкноттарда сол кезде бейнесіне қадірленушілік құрылған Георгий Димитров суреті салынған. 1 лева, 3 және 5 лева банкноттарының арт жағында балға мен орақты ұстаған қолдар бейнеленген, ал жоғары номиналдағы банкноттарда әртүрлі мамандықтардағы жұмысшылар бейнеленген.
Үшінші лев (19621999)
1962 жылы тағы бір реденоминация 10:1 қатынасымен жүзеге асты, бұл орайда валюта бағамы 1,17 лев = 1 АҚШ доллары деңгейінде белгіленді, ал туристік бағам 1964 жылдың 1 ақпанында 2 левке дейін төмендеді. Осыдан кейін лев шамамен үш онжылдық бойы салыстырмалы түрде тұрақты болды. Дегенмен, басқа коммунистік елдердің валюталары сияқты, ол батыс қаражатына еркін айырбастауға жатпады. Осының салдарынан, қара нарықтағы бағалар ресми бағадан 5-10 есе жоғары болды. Осы кезеңде, 1989 жылға дейін лев алтынмен кепілдендірілді, ал банкноттарда: «Банкнот алтынмен және банк активтерінің барлығымен кепілдендірілген» деген мәтін жазылған. Коммунизм құлағаннан кейін Болгария бірнеше рет күрт инфляция мен валютаның құнсыздануына ұшырады. Бұл жағдайды өзгерту мақсатында 1997 жылы лев неміс маркасына бекітілді, 1000 лев 1 DM-ге тең болды (бір лев 0,1 пфеннигке бағаланды). 1997 жылдан бері Болгария валюталық кеңес жүйесінде, ал айналыстағы барлық болгар валютасы Болгария Ұлттық Банкінің (БҰБ) валюталық резервтерімен толық кепілдендірілген.
After the fall of communism, Bulgaria experienced several episodes of drastic inflation and currency devaluation. In order to change this, in 1997, the lev was pegged to the Deutsche Mark, with 1,000 lev equal to 1 DM (one lev equal to 0.1 pfennig). Since 1997, Bulgaria has been in a system of currency board, and all Bulgarian currency in circulation has been completely backed by the foreign exchange reserves of the Bulgarian National Bank (BNB).
Монеталар
1962 жылы алюминий қоспасынан жасалған 1, 2 және 5 стотинки, никель-мыс қоспасынан жасалған 10, 20 және 50 стотинки және 1 лев айналымға енгізілді. Монеталар сериясы сол кездегі Кеңес Одағының монеталарына өте ұқсас, әсіресе дизайны мен мөлшері жағынан. Барлық монеталардың бет жағында мемлекеттік эмблема бейнеленген, ол бірнеше рет өзгертілді. Бірінші өзгеріс 1962 жылы жаңа монеталар енгізілген кезде, ал екіншісі 1974 жылы болды, ең байқалатын өзгеріс – ленталардың жаңа дизайны. Бұл кезеңде 2 левтік ескерткіш монеталар да айналымға шықты, олардың өндіріс саны көп болғандықтан және коллекционерлер үшін құндылығы аз болғандықтан жиі қолданысқа түсті. Жоғары номиналды лев монеталары да әртүрлі мөлшерде және металл құрамында, соның ішінде күмістен жасалған монеталар да мерзімік түрде айналымға енгізілді. Бұл, негізінен, коллекционерлерге сатылмаған нумизматикалық монеталардың көптігінен болды. Осыған ұқсас жағдайлар сол кездегі Шығыс Германия мен Польшаның жоғары номиналды монеталарында да кездеседі. Коммунистік дәуірдегі монеталар Сурет Номиналы Диаметрі Салмағы Құрамы Беткі жағы Артқы жағы Ұсылған жылы 1 стотинка 15,2 мм 1 г Мыс Герб Номиналы және күні 1962 90 2 стотинки 18,1 мм 2 г 5 стотинки 22,35 мм 3,1 г 10 стотинки 17,1 мм 1,8 г Никель-мыс қоспасы 20 стотинки 21,2 мм 2,9 г 50 стотинки 23,3 мм 4,2 г 1 лев 24 мм 4,8 г
Коммунистік кезеңнен кейінгі монеталар
1992 жылы коммунистік дәуірден кейін ескі монеталар айналымнан алынып, 10, 20 және 50 стотинка, 1, 2, 5 және 10 лев номиналындағы жаңа монеталар енгізілді. 10 левтік монета купро-никельден жасалған, ал қалғандары никельді мыстан дайындалды. 1997 жылы 10, 20 және 50 левтік никельді мыс монеталар енгізілді.
Банкноттар
1962 жылы Ұлттық банк 1, 2, 5, 10 және 20 левтік банкноттарды шығарды. 1974 жылы сол номиналдағы екінші сериясы да шығарылды. 50 левтік банкноттар 1990 жылы қолданысқа енгізілді. Тағы да, 10 левтен жоғары номиналдарында Георгий Димитровтың суреті, ал 1, 2 және 5 левтік банкноттарда мемлекеттік елтаңба бейнеленген. Коммунистік режим құлағаннан кейін 20, 50, 100 және 200 левтік жаңа банкноттар енгізілді. Одан кейін 1993 жылы 500 левтік, 1994 жылы 1000 және 2000 левтік, 1996 жылы 5000 және 10000 левтік (жаңа дизайн және түрімен 1997 жылы қайта шығарылды) және 1997 жылы 50 000 левтік банкноттар шығарылды. Бұдан өзге, 1997 және 1998 жылдары 20 000 және 100 000 левтік екі жаңа банкнота шығару жоспарланған, бірақ 1997 жылы валюталық кеңес енгізілгеннен кейін олардың өндірісі тоқтатылды.
Төртінші лев (1999 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
1999 жылдың 5 шілдесінде лев 1000:1 қатынасымен қайта деноминацияланды, 1 жаңа лев 1 неміс маркасына тең болды. Жаңа болгар левінің ISO 4217 валюта коды BGN. Лев 1 € = 1.95583 левке бекітілген (бұрын 1 DEM = 1 BGN, үшінші левтен бері қолданылып келген тұрақты айырбас бағамы сақталды).
Евроны қабылдау
Болгария 2007 жылы ЕО-ға мүше болғаннан кейін, левтің күтілетін аяқталуы ретінде әртүрлі мерзімдер ұсынылды: сол жылдың соңында 2012 жылдың 1 қаңтары мүмкін болатын күн болды; алайда, 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысы және Еуроаймақ дағдарысы евроға деген бастапқы құлшынысты басып тастады. Дегенмен, 2009 жылы The Economist журналы Болгарияның еуроға өту жолын үдетуге немесе тікелей қабылдауға мүмкіндік беру туралы ұсыныстарды жариялады, бірақ ЕО институттары бес еуро конвергенция критерийі орындалғаннан кейін ғана еуроны қабылдау саясатынан ауытқуға дайын емес еді. 2011 жылы Болгарияның қаржы министрі Симеон Джанков Болгарияның еуроға қосылуға деген ертерек ықыласын мойындады, бірақ 2015 жылды одан ықтимал мерзім деп есептеді. Егер Болгария еуроны қабылдаудың стандартты жолын ұстанса, ол Еуропалық валюта бағамы механизміне (ERM II) қосылғаннан кейін екі жыл өткен соң еуроны пайдалана алады (левтің евроға бекітілуіне байланысты, бұл ресми процедура). 2010 жылдың соңында Болгарияның экономикасы жақсарып келе жатқандықтан, сарапшылар Болгария келесі жылы ERM II-ге қосылады деп болжады. Алайда, механизмге қосылуды үнемі кейінге жылдыру Болгарияның барлық бес конвергенция критерийін орындауына кедергі келтірді: оның экономикасы кейіннен қалған төрт критерийді орындады. 2020 жылдың 10 шілдесінде Болгария Хорватиямен бірге ERM II-ге қосылды, бұл оған басқа конвергенция критерийлері орындалған жағдайда, қосылғаннан кейін екі жылдан ертерек емес еуроны қабылдауға мүмкіндік береді.
Монеталар
1999 жылы 1, 2, 5, 10, 20 және 50 стотинка монеталары айналымға енгізілді. 2002 жылы 1 лев монетасы 1 лев банкнотасын, ал 2015 жылы 2 лев монетасы 2 лев банкнотасын ығыстырды. Төртінші лев монетасы (1999 жылдан қазірге дейін) 2 лев 26,5 мм 9,0 г Екі металдан жасалған: мыс-никель сақинасының ішінде никель латуні. Тілімделген жиек. Елдің аты, Паисий Хилендарский 2015 жылдың 7 желтоқсаны 2015 жыл.
Еске алу монеталары
2004, 2005 және 2007 жылдары 50 стотинка монетасының естелікке арналған айналымдық сарыны соғылды. 2018 жылы 2 лев монетасының естелік айналымдық сарыны шығарылды. Бұл монеталар қанағаттандырылмаған айналымда табылмайды. Сонымен қатар, көптеген коммерциялық естелік монеталар да соғылды.
Валюталық бағамдар
Төртінші лев бастапқыда неміс маркасына тең бағаммен бекітілді. Неміс маркасы евромен алмастырылғаннан кейін, левтің бекітілуі тиімді түрде 1.95583 лев = 1 евро бағамымен евроға ауысты (бұл көрсеткіш неміс маркасының евроға қатысты белгіленген бағамымен дәл келеді). Бұл бағам левтің толық қолданыстан шығуына дейін өзгеруі күмәнді.