Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Баллистикалық зымырандық су асты кемесі
Кеңес Одағының К-19 су асты кемесі
Ballistic missile submarine
the Soviet submarine K 19
К-19 (орысша: К 19) – 658 жобасының (орысша: проект 658, lit: Projekt 658) алғашқы су асты кемесі. Бұл, ядролық баллистикалық зымырандармен, атап айтқанда Р-13 зымыранымен жабдықталған Кеңес Одағының бірінші буын ядролық су асты кемелерінің бірі. Кеме, қару-жарақ жарысының бір бөлігі ретінде АҚШ-тың ядролық су асты кемелерін дамытуына жауап ретінде кеңестіктер тарапынан асығыс түрде салынды. Іске қосылғанға дейін апаттар мен өрттер салдарынан 10 азаматтық жұмысшы және бір теңізші қаза тапты. К-19 іске қосылғаннан кейін, кеме бірнеше рет бұзылып, апатқа ұшырады, олардың бірнешеуі су асты кемесінің батып кетуімен қауіптендірді. 1961 жылдың 4 шілдесінде алғашқы сапарында К-19 екі реакторының бірінде тоңазытқыштың толық жоғалуына ұшырады. Жобаға енгізілген қосалқы жүйе орнатылмағандықтан, капитан инженерлік құрамға ядролық балқудан сақтану үшін шешім табуды бұйырды. Өз өмірін құрбан ету арқылы инженерлік бригада екінші тоңазытқыш жүйесін жасап, реактордың балқуына жол бермеді. Келесі екі жылда жиырма екі экипаж мүшесі қаза тапты. Су асты кемесі бірнеше басқа да апаттарға ұшырады, соның ішінде екі өрт және соқтығысу болды. Апаттар сериясы экипаж мүшелерін кемеге "Хиросима" деген лақап ат беруге итермеледі.
K 19 (Russian: К 19) was the first submarine of the Project 658 (Russian: проект 658, lit: Projekt 658) class (NATO reporting name ), the first generation of Soviet nuclear submarines equipped with nuclear ballistic missiles, specifically the R 13 SLBM. The boat was hastily built by the Soviets in response to United States' developments in nuclear submarines as part of the arms race. Before she was launched, 10 civilian workers and a sailor died due to accidents and fires. After K 19 was commissioned, the boat had multiple breakdowns and accidents, several of which threatened to sink the submarine. On its initial voyage on 4 July 1961, K 19 suffered a complete loss of coolant to one of its two reactors. A backup system included in the design was not installed, so the captain ordered members of the engineering crew to find a solution to avoid a nuclear meltdown. Sacrificing their own lives, the engineering crew jury rigged a secondary coolant system and kept the reactor from a meltdown. Twenty two crew members died during the following two years. The submarine experienced several other accidents, including two fires and a collision. The series of accidents inspired crew members to nickname the submarine "Hiroshima".
Өмірбаян
1950 жылдардың соңында Кеңес Одағының басшылары АҚШ-ты қуып желуге ниет білдірді және ядролық су асты кемелер флотын құруға кірісті. Кеме өндіріс пен сынақтардан асығыс түрде өтті. K 19 нашар сапамен жасалғандықтан және бастапқыда қауіпті болды. Оның қазығы 1958 жылдың 17 қазанында Северодвинск кеме жасау зауытында салынды. Су асты кеменің құрылысы кезінде бірнеше жұмысшы қаза тапты: екі жұмысшы өртте көз жұмды, ал кейін су цистернасына резеңке қаптама жабыстырып жатқан алты әйел уланудан қайтыс болды. Дәстүрден аттап, салтанатты шампан бөтелкесін кеменің кормасына тигізу үшін әйелдің орнына ер адам (5-ші жедел бөлімнің 3-ші рангі капитаны В.В.Панов) таңдалды. Бөтелке сынбады, керісінше, винттермен сырғып, резеңке жабынмен қапталған корпустың бетіне тиді. Теңізшілер арасында бұл кемеге бақытсыздық әкеледі деген ырымға айналды. Су асты кеменің алғашқы командирі 1-ші рангі капитан Николай Владимирович Затеев болды. Миссияның жоспарланған бағытымен жүрудің орнына, капитан оңтүстікке қарай, дизельді су асты кемелерімен кездесуге шешім қабылдады. Ықпалға түсу қаупінен қорқып, Затеев барлық қолқыру қаруын кемеден лақтырып жіберді, бірақ ең сенімді офицерлеріне бес пистолет берді. Дизельді су асты кемесі, ресейлік S 270, K 19-дың әлсіз қуаттылықтағы SOS сигналын қабылдап, оған қосылды. Жақын маңдағы американдық әскери кемелер де сигналды естіп, көмек ұсынды, бірақ Затеев кеңестік әскери құпияларды Батысқа беруден сескенгендіктен бас тартып, S 270-ке кездесуге бет бұрды. Ол экипажды эвакуациялап, кемені өз базасына сүйретті. Келесі екі жылда жөндеушілер зақымдалған реакторларды алып тастап, жаңаларын орнатты. Жөндеу процесі жақын маңдағы аумақты, соның ішінде жөндеу тобының орналасқан жерін ластады. Кеңес теңіз күштері бастапқы радиоактивті бөлікті Қара теңізіне тастады. K 19 "Хиросима" деген лақап атымен флотқа оралды. Бірақ бұл тұжырымға қарсы шыққандар да болды. Отставкадағы контр-адмирал Николай Мормул реакторды құрлықта алғаш іске қосқанда, құрылысшылар негізгі салқындату контурына қысым өлшегіш орнатпағанын мәлімдеді. Проблеманы ешкім байқамай тұрып, салқындату құбырлары 400 атмосфералық қысымға ұшырады, бұл рұқсат етілген лимиттен екі есе жоғары еді. 2006 жылдың 1 ақпанында Кеңес Одағының бұрынғы президенті Михаил Горбачев Норвегия Нобель комитетіне жолдаған хатында K 19 экипажының 1961 жылдың 4 шілдесінде жасаған ерлігі үшін Нобель бейбітшілік сыйлығына ұсынылуын сұрады.
In the late 1950s, the leaders of the Soviet Union were determined to catch up with the United States and began to build a nuclear submarine fleet. The boat was pushed through production and rushed through testing. K 19 suffered from poor workmanship and was accident prone from the beginning. Her keel was laid on 17 October 1958 at the naval yard in Severodvinsk. Several workers died building the submarine: two workers were killed when a fire broke out, and later six women gluing rubber lining to a water cistern were killed by fumes. Breaking with tradition, a man (Captain 3rd Rank V. V. Panov of the 5th Urgent Unit) instead of a woman was chosen to smash the ceremonial champagne bottle across the ship's stern. The bottle failed to break, instead sliding along the propellers and bouncing off the rubber coated hull. This is traditionally viewed among sea crews as a sign that the ship is unlucky. Captain 1st Rank Nikolai Vladimirovich Zateyev was the first commander of the submarine. Instead of continuing on the mission's planned route, the captain decided to head south to meet diesel powered submarines expected to be there. Worries about a potential crew mutiny prompted Zateyev to have all small arms thrown overboard except for five pistols distributed to his most trusted officers. A diesel submarine, Russian submarine S 270, picked up K 19s low power distress transmissions and joined up with it. American warships nearby had also heard the transmission and offered to help, but Zateyev, afraid of giving away Soviet military secrets to the West, refused and sailed to meet S 270. He evacuated the crew and had the boat towed to its home base. Over the next two years, repair crews removed and replaced the damaged reactors. The repair process contaminated the nearby environment, in a zone within , and the repair crew. The Soviet Navy dumped the original radioactive compartment into the Kara Sea. K 19 returned to the fleet with the nickname "Hiroshima". Others disputed this conclusion. Retired Rear Admiral Nikolai Mormul asserted that when the reactor was first started ashore, the construction crew had not attached a pressure gauge to the primary cooling circuit. Before anyone realized there was a problem, the cooling pipes were subjected to a pressure of 400 atmospheres, double the acceptable limit. On 1 February 2006, former President of the Soviet Union Mikhail Gorbachev proposed in a letter to the Norwegian Nobel Committee that the crew of K 19 be nominated for a Nobel Peace Prize for their actions on 4 July 1961.
Экипаж мүшелері марапатталды
1961 жылғы 6 тамызда апат кезінде көрсеткен батылдығы мен қаһармандығы үшін экипаждың 26 мүшесі марапатталды.
On 6 August 1961, 26 members of the crew were decorated for courage and valor shown during the accident.
Кейінгі операциялық тарихы
1961 жылдың 14 желтоқсанында кеме толықтай Hotel II (658м) нұсқасына дейін жаңартылды, бұл R 21 зымыранына көшуді қамтыды, оның тиімді ұшу қашықтығы бұрынғы зымырандардан екі есе ұзақ болды.
On 14 December 1961, the boat was fully upgraded to the Hotel II (658м) variant, which included upgrading to R 21 missiles, which had twice the effective range of the earlier missiles.
Тездету
1969 жылы 15 қарашада сағат 07:13-те К-19 Баренц теңізінде "Гато" шабуылдық суасты кемесімен соқтығысты. Ол шұғыл түрде бас балласттық резервуарларды үрлеу арқылы су бетіне көтеріле алды. Соқтығысу салдарынан бау сонарлық жүйелері толыққанды қирап, алдыңғы торпедалық түтіктердің қақпақтары қисайды. К-19 портқа оралып, онда жөнделіп, қайтадан флотқа қосылды. "Гато" салыстырмалы түрде аз зақымданды және патрульдік міндетін жалғастырды.
At 07:13 on 15 November 1969, K 19 collided with the attack submarine Gato in the Barents Sea at a depth of She was able to surface using an emergency main ballast tank blow. The impact completely destroyed the bow sonar systems and mangled the covers of the forward torpedo tubes. K 19 was able to return to port where the boat was repaired and returned to the fleet. Gato was relatively undamaged and continued her patrol.
Өрттер
1972 жылы 24 ақпанда су асты кемесі Ньюфаундлендтен Канадаға қарай шамамен 5 км тереңдікте өртенді. Кеме су бетіне шықты және экипаж, кормадағы торпедалық бөлімде қамалып қалған 12 адамнан басқа, су бетіндегі әскери кемелерге эвакуацияланды. Дауыл салдарынан буксировка кешікті, ал құтқарушылар қозғалыс машинасының жағдайына байланысты кормадағы торпедалық бөлімге жетпеді. К-19 кемесіндегі өрт 28 теңізшінің және құтқару кемелеріне ауысқаннан кейін қайтыс болған екі адамның өмірін қиды. Тергеушілер өрттің себебін ыстық сүзгіге гидравликалық сұйықтық ағуынан туындағанын анықтады. Құтқару операциясы 40 күннен астам уақытқа созылды және оған 30-дан астам кеме қатысты. 1972 жылдың 15 маусымынан 5 қарашасына дейін K 19 жөнделіп, қайтадан қызметке кірістірілді. 1972 жылдың 15 қарашасында 6-бөлмеде тағы бір өрт шықты, бірақ химиялық өрт сөндіру жүйесімен сөндірілді және ешкім зардап шекпеді.
On 24 February 1972, a fire broke out while the submarine was at a depth of , some from Newfoundland, Canada. The boat surfaced and the crew was evacuated to surface warships except for 12 men trapped in the aft torpedo room. Towing was delayed by a gale, and rescuers could not reach the aft torpedo room because of conditions in the engine room. The fire killed 28 sailors aboard K 19 and two others who died after they were transferred to rescue ships. Investigators determined that the fire was caused by a hydraulic fluid leak onto a hot filter. The rescue operation lasted more than 40 days and involved over 30 ships. From 15 June through 5 November 1972, K 19 was repaired and put back into service. On 15 November 1972, another fire broke out in compartment 6, but it was put out by the chemical fire extinguisher system and there were no casualties.
Қайта жіктеу
1977 жылы 25 шілдеде К-19 үлкен суасты кемелері класына қайта жіктелді, ал 1979 жылы 26 шілдеде байланыс суасты кемесі ретінде қайта жіктелді және KS-19 (КС-19) таңбасы берілді. 1982 жылдың 15 тамызында электр тізбегінің қысқа тұйықталуы салдарынан екі теңізші ауыр күйік алды; олардың бірі, В. А. Кравчук, бес күннен кейін қайтыс болды. 1985 жылдың 28 қарашасында кеме 658с (658с) модификациясына жаңартылды.
On 25 July 1977, K 19 was reclassified in the Large Submarine class, and on 26 July 1979, she was reclassified as a communications submarine and given the symbol KS 19 (КС 19). On 15 August 1982, an electrical short circuit resulted in severe burns to two sailors; one, V. A. Kravchuk, died five days later. On 28 November 1985, the ship was upgraded to the 658s (658с) variant.
Пайдаланудан шығару және тағдыры
1990 жылғы 19 сәуірде су асты кемесі қызметтен босатылды, ал 1994 жылы Полярныйдағы әскери-теңіз жөндеу кемежайына берілді. 2002 жылдың наурыз айында ол Мурманск қаласының Снежногорск қаласындағы Нерпа кеме құрылыс кемежайына бөлшектеу үшін сүйретіліп әкелінді. 2006 жылы К-19-дың бір бөлігін бір кезде су асты кемесінде мерзімді қызмет өткерген Владимир Романов сатып алды, мақсаты – "Оны Ресей және басқа елдердің су асты кемелерінің ветерандары арасында байланыс орнату үшін Мәскеудегі кездесу орталығына айналдыру" еді. Көптеген К-19 аман қалғандары бұл жоспарға қарсылық білдірді. 2023 жылы The Athletic басылымы Романов су асты кемесін жаңартып, Ресейдің солтүстік-батысындағы Никульская ауылында тұрғын үй ретінде пайдаланып жатқанын хабарлады.
On 19 April 1990 the submarine was decommissioned, and was transferred in 1994 to the naval repair yard at Polyarny. In March 2002, she was towed to the Nerpa Shipyard, Snezhnogorsk, Murmansk, to be scrapped. In 2006, a section of K 19 was purchased by Vladimir Romanov, who once served on the submarine as a conscript, with the intention of "Turning it into a Moscow based meeting place to build links between submarine veterans from Russia and other countries." Many of K 19s survivors objected to the plans. In 2023, The Athletic reported that Romanov had refurbished the submarine to serve as his place of residence in Nikul'skaya, described as a village in northwestern Russia.
Театр және кино
1969 жылы жазушы Василий Аксёнов ядролық оқиға туралы пьеса жазды. Харрисон Форд пен Лиам Нисон қатысқан "K 19: Жесірші" (2002) фильмі K-19 су асты кемесінің алғашқы апатының оқиғасына негізделген. Су асты кеме экипажына сценарийді оқуға рұқсат берілді, олар бірнеше шағымдар айтты, нәтижесінде сценарийге өзгерістер енгізілді. 2002 жылдың наурыз айында фильм түсірушілер су асты кемені түсірілім алаңы ретінде пайдалануға тырысты, бірақ Ресей Теңіз күштері рұқсат бермеді. Фильм атауындағы "Жесірші" деген лақап аты – ойдан шығарылған. Су асты кеме 1961 жылдың 4 шілдесінде болған ядролық апаттан кейін ғана "Хиросима" деп аталды, оған дейін ешқандай лақап аты болған жоқ.
In 1969 writer Vasily Aksyonov wrote a play about the nuclear incident. The movie K 19: The Widowmaker (2002), starring Harrison Ford and Liam Neeson, is based on the story of the K 19s first disaster. The original crew of the submarine were allowed to read the script and had complaints, which led to several changes in the script. The production company attempted in March 2002 to secure access to the boat as a set for its production, but the Russian Navy declined. The nickname "The Widowmaker" in the film's title is fictional the submarine did not gain a nickname until the nuclear accident on 4 July 1961, when she was called "Hiroshima".