Мемлекеттің экономикадағы рөлінің зерттеуі

Мемлекеттік қаржы: экономикадағы үкімет рөлі, кірістер, шығыстар, ресурстарды бөлу, табыс теңдестіру, экономикалық тұрақтылық. Салық саясаты мен бюджеттік жоспарлау.

13 мин оқу

100%

Дереккөз: Public finance — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Экономикадағы мемлекеттің рөлін зерттеу

Мемлекеттік қаржы – экономикадағы мемлекеттің рөлін зерттейтін сала. Бұл экономиканың мемлекеттік органдардың мемлекеттік кірістерін және шығыстарын бағалайтын, сондай-ақ қажетті нәтижелерге қол жеткізу және жағымсыз салдарларды болдырмау үшін оларды реттеуді зерттейтін бөлімі. Мемлекеттік қаржының негізгі үш бағыты бар:
Қолда бар ресурстардың тиімді бөлінуі;
Азаматтар арасындағы табыстың таралуы; және
Экономиканың тұрақтылығы. Экономист Джонатан Грубер мемлекеттік қаржының кең ауқымын бағалауға арналған жүйе ұсынды. Грубердің пікірінше, мемлекеттік қаржы төрт негізгі сұрақ тұрғысынан қарастырылуы керек:
Үкімет экономикаға қашан араласуы тиіс? Мемлекеттік араласудың екі негізгі себебі бар: нарықтың сәтсіздігі және табыс пен байлықты қайта бөлу. Бұл араласулардың экономикалық нәтижелерге қандай әсері бар? Бұл сұрақ нақты мемлекеттік араласудың тікелей және жанама әсерін бағауға бағытталған. Соңында, үкіметтер неге осылай араласады? Бұл сұрақ саяси экономиканы зерттеумен және үкіметтердің мемлекеттік саясатты қалай қабылдайтынын теориялық тұрғыдан қарастырумен тығыз байланысты.

Шолу

Экономиканың дәстүрлі салаларының бірі – мемлекеттік қаржы, экономикадағы мемлекеттің функциясы мен рөлін ерекше атап көрсетеді. Аймақ тұрғындары түрлі міндеттерді орындау үшін, білім беру және денсаулық сақтау сияқты әлеуметтік қажеттіліктерді қамтамасыз етумен қатар, халықтың жеке меншігін сыртқы қауіп-қатерлерден қорғау үшін үкімет деп аталатын ресми немесе бейресми ұйым құрды. Мемлекеттік қаржыны талдау үшін мемлекеттің тиісті рөлі бастапқы нүкте болып табылады. Теориялық тұрғыдан алғанда, белгілі бір жағдайларда жеке нарықтар тауарлар мен қызметтерді жеке тұлғалар арасында тиімді бөледі (яғни, ысырапшылық болмайды және жеке адамдардың талғамдары экономиканың өндірістік мүмкіндіктерімен сәйкес келеді). Егер жеке нарықтар тиімді нәтижелер бере алса және табыстың бөлінуі әлеуметтік тұрғыдан қанағаттанарлық болса, онда үкіметке қажеттілік шамалы немесе мүлдем болмас еді. Бірақ, көптеген жағдайларда жеке нарықтың тиімділігіне қатысты шарттар бұзылады. Мысалы, егер көптеген адамдар бір тауарды бір уақытта пайдалана алса (тауар өндіріліп, сатылған сәттен бастап, ол әркімге тегін пайда әкеле бастайды), онда жеке нарықтар сол тауарды жеткілікті мөлшерде ұсынуы мүмкін. Ұлттық қорғаныс – бәсекелестікке жатпайтын тұтынудың, яғни қоғамдық игіліктің бір мысалы. Жеке нарықтар тауарлар мен қызметтерді тиімді бөле алмағанда "нарық сәтсіздігі" пайда болады. Нарық сәтсіздігінің болуы, тауарлар мен қызметтерді ұжымдық немесе мемлекеттік түрде ұсынудың тиімділігіне негізделген ұғымды тудырады. Сыртқы факторлар, қоғамдық игіліктер, ақпараттық артықшылықтар, үлкен экономикалық масштабтар және желілік эффекттер нарық сәтсіздігіне себеп болуы мүмкін. Алайда, мемлекеттік немесе ерікті ұйымдар арқылы мемлекеттік қызмет көрсету "мемлекеттік сәтсіздіктер" деп аталатын басқа тиімсіздіктерге де әкелуі мүмкін. Жалпы алғанда, мемлекеттік шешімдер қызметтің тиімді ауқымы мен деңгейі туралы, салық салу жүйелерін жобалау туралы шешімдерден тиімді түрде бөліне алады (Diamond-Mirrlees ажырауы). Осы көзқарас бойынша, мемлекеттік сектор бағдарламалары әлеуметтік пайданы шығындардан басым етуге бағытталған болуы керек (пайда-шығын талдауы), ал осы шығындарды қаржыландыру үшін қажетті кірістер экономикалық белсенділіктің бұрмалануынан туындайтын тиімділік шығындарын ең азайтуға бағытталған салық жүйесі арқылы жиналуы керек. Іс жүзінде мемлекеттік бюджетті жоспарлау әлдеқайда күрделі және көбінесе тиімсіздікке әкеледі. Мемлекет шығындарды қарыз алу арқылы (мысалы, мемлекеттік облигациялар арқылы) қаржыландыруы мүмкін, бірақ қарыз алу – салықтарды алмастырудың емес, уақыт бойынша салық жүктемесін бөлудің бір тәсілі. Дефицит – мемлекеттік шығындар мен кірістер арасындағы айырмашылық. Дефициттің уақыт өте жинақталуы – жалпы мемлекеттік қарыз. Дефициттік қаржыландыру үкіметтерге салық жүктемесін уақыт бойынша тегістеуге мүмкіндік береді және үкіметтерге маңызды фискалдық саясат құралын ұсынады. Дефицит келесі үкіметтердің мүмкіндіктерін де шектеуі мүмкін. Сондай-ақ, мемлекеттік және жеке қаржы арасында айырмашылық бар: мемлекеттік қаржыда табыс көзі жанама (мысалы, түрлі салықтар – арнайы салықтар, қосылған құн салығы), ал жеке қаржыда табыс көзі тікелей.

One of the more traditional subfields of economics, public finance emphasizes the function and role of government in the economy. A region's inhabitants established a formal or informal entity known as the government to carry out a variety of tasks, including providing for social requirements like education and healthcare as well as protecting the populace's private property from outside threats. The proper role of government provides a starting point for the analysis of public finance. In theory, under certain circumstances, private markets will allocate goods and services among individuals efficiently (in the sense that no waste occurs and that individual tastes are matching with the economy's productive abilities). If private markets were able to provide efficient outcomes and if the distribution of income were socially acceptable, then there would be little or no scope for government. In many cases, however, conditions for private market efficiency are violated. For example, if many people can enjoy the same good (the moment that good was produced and sold, it starts to give its utility to every one for free) at the same time (non rival, non excludable consumption), then private markets may supply too little of that good. National defense is one example of non rival consumption, or of a public good. "Market failure" occurs when private markets do not allocate goods or services efficiently. The existence of market failure provides an efficiency based rationale for collective or governmental provision of goods and services. Externalities, public goods, informational advantages, strong economies of scale, and network effects can cause market failures. Public provision via a government or a voluntary association, however, is subject to other inefficiencies, termed "government failure." Under broad assumptions, government decisions about the efficient scope and level of activities can be efficiently separated from decisions about the design of taxation systems (Diamond Mirrlees separation). In this view, public sector programs should be designed to maximize social benefits minus costs (cost benefit analysis), and then revenues needed to pay for those expenditures should be raised through a taxation system that creates the fewest efficiency losses caused by distortion of economic activity as possible. In practice, government budgeting or public budgeting is substantially more complicated and often results in inefficient practices. Government can pay for spending by borrowing (for example, with government bonds), although borrowing is a method of distributing tax burdens through time rather than a replacement for taxes. A deficit is the difference between government spending and revenues. The accumulation of deficits over time is the total public debt. Deficit finance allows governments to smooth tax burdens over time and gives governments an important fiscal policy tool. Deficits can also narrow the options of successor governments. There is also a difference between public and private finance, in public finance the source of income is indirect, e. g., various taxes (specific taxes, value added taxes), but in private finance sources of income is direct.

Тарих

Мемлекеттік қаржыны білім саласы ретінде зерттеу бір жарым ғасыр бұрын ғана басталса да, мемлекеттік қаржыға тән қағидалардың ерте мысалдары Киелі кітапта кездеседі, мысалы, сенбі күнгі сауда, құлдыққа қатысты ережелер және кедейлерге көрсетілетін қайырымдылық туралы талқылаулар. Мемлекеттік қаржы, тікелей аталмаса да, көбінесе саяси философияның тақырыбы болып табылады. Бұл ұғымдар ежелгі Грецияда да байқалады, бірақ онда екі санатқа бөлінген: бір жағынан, үкімет әрбір қалада театрлар мен елді мекендердегі өнер туындыларын қамтамасыз етуге тиіс болды. Екінші жағынан, үкімет соғысқа қаржыландыруды жүзеге асыруы керек еді. Ежелгі Грецияда жұмыссыздық дерлік болмады, себебі грек экономикасының негізі құлдық еңбек болып табылды. Грек экономикалық дамуы үкіметтік міндеттерді өсіру, теңдік және жұмыспен қамтуды қамтамасыз етуге бағытталды. Кейін римдіктер жүйелі заңдарды кеңінен таратып, келісімшарт бостандығы мен меншік құқығын, сондай-ақ бағалардың және құндылықтардың дұрыстығын кепілдік берді. Олар сонымен қатар, салық жүйесінің алғашқы нысандарының біріне әкелген, жақсы күтілген жолдар мен колониялар желісін құрды. Олардың жүйесі екі түрлі салыққа негізделген: трибута және векстигалия. Біріншісі жер салығы мен жеке салықты, ал екіншісі жеке салық, мүлік салығы, сату салығы және пошта салығынан тұрды. Басқа салықтар қалаға байланысты және көбінесе уақытша болды. Бұл салықтар, басқа нәрселермен қатар, әскери шығындарды қаржыландыруға, сауда жолдарын құруға және cursus publicum-ды қаржыландыруға жұмсалды. Әр аймақ төлеуге міндетті соманы белгіледі, оны аристократтар жинады. Салық төлеушілерді жергілікті шенеуніктер анықтады. Римдіктер регрессивті салық жүйесін қолданды, онда төмен кіріс деңгейі жоғары салық төледі, ал байлар салық мөлшерлемесін төмендетті. Феодализм кезінде байланыс жоқтығынан бұрынғы салық жүйелерімен мәселелер туындады. Салық салу "адамдар не жұмсайды" деген қағидаға негізделген, инвестициялар мен үнемдеуді ынталандыру мақсатында. Үкімет қайырымдылыққа немесе қылмысқа ұшырауы мүмкін адамдарға мемлекеттік салықтан түскен қаражат есебінен жәрдемақы төлеуге міндетті болғандықтан, бұл теріс кіріс салығының алғашқы тұжырымдамаларының бірі болды. Сонымен қатар, сол кездегі Англияда ең көп төленген салық – жер салығы, яғни жалдамалы әскерлерді қаржыландыру үшін жиналатын салық еді. Англо-саксон Англиясында салық туралы алғашқы жазбаша деректер 7 ғасырға дейін жетеді, онда сот істерінен туындаған айыппұлдар патшаға төленуі керек екені көрсетілген. Кейіннен азық-түлік рентасы енгізілді, онда аймақтар патшаға белгілі бір мөлшерде азық-түлікпен үнемі қамтамасыз етуге міндетті болды. Бұл азық-түлік рентасы орта ғасырлардағы Ресейдегі шаруаларға салынатын салықтардан ерекшеленбеді, онда олар өнімдері мен тауарларының көп бөлігін жергілікті феодалға беруге міндетті болды. 1550 жылы шаруаларға тағы бір салық төлеуге бұйырылды, ол егін жинау кезінде еңбекке тартылмағандарға салынатын салық еді. Кейіннен, 18 және 19 ғасырларда, феодалдар әр шаруаға жан басына шаққандағы салық төлеуге міндетті болды және ашаршылық кезінде олардың әл-ауқатын қамтамасыз етуге жауапты болды. Осы кезеңде мемлекеттік қаржыға және үкіметтердің салықтан түскен қаражатты қалай пайдалануы керектігіне, сондай-ақ мемлекетті қалай қамтамасыз етуге деген қызығушылық арта түсті. Лаис-ферер көзқарасы 17 ғасырдың ортасында кеңінен танымал болды, оны әсіресе Чарльз Давенант тараптан қолдады. Лаис-ферер көзқарасы Францияда физиократтар арасында (Британиядағы классикалық мектепке қарама-қарсы) ерекше танымал болды. Олар "laissez faire, laisser passer" принципін ұстанды, олардың басты идеясы үкіметтің негізгі рөлі жеке меншікті кепілдік беру және фермердің артық өнімін қамтитын бір ғана салықты, атап айтқанда, таза өнімді сақтау екендігін айтты. Адам Смит де лаис-ферер көзқарасын қолдады, бірақ үкіметтің қорғау, әділеттік және қоғамдық жұмыстар саласында белсенді рөл атқаруы керек екенін де мәлімдеді. Ол алғаш рет қоғамдық игілік туралы идеяны ұсынды, өйткені ол игілік тек бір адамға ғана емес, бүкіл қоғамға пайда әкелетін құндылықты қамтамасыз ете алады деп сенді. Адам Смит сондай-ақ үкіметтің ақша айналымын және банк жүйесін, патенттерді және авторлық құқықтарды дұрыс реттеуі керектігін және қоғамдық білім беру мен көлікпен қамтамасыз етуі керектігін айтты. Оның пікірінше, қоғамдық жобалар әрқашан жеке тұлғаларға қарағанда қоғамға көбірек пайда әкелуі керек. Салық салу туралы маңызды еңбектердің бірі – Адам Смиттың Салық салу қағидалары салық салу үшін тағы да бірнеше критерийлерді ұсынды, атап айтқанда, теңдік, нақтылық, ыңғайлылық және үнемділік. Адам Смиттен кейін бірнеше экономистер оның идеяларын кеңейтті немесе өзгертті, мысалы, Томас Роберт Мальтус, ол салыққа қаржыланған қоғамдық жұмыстар еңбек және тауарларға сұранысты арттырған жағдайда тиімді болады деп сенді. Осы кезеңде мемлекеттік қаржы саласы көбірек танылып, тәуелсіз мамандық ретінде қалыптаса бастады, Джон Рамсей МакКуллох осы салада көптеген маңызды еңбектер жазды.

Although public finance only began to be viewed as a body of knowledge no more than a century and a half ago, there is evidence of principles common to public finance as early as the bible with discussions of Sunday trade, slavery regulations, and compassion for the poor. Public finance, although not explicitly named, is often the subject of much of political philosophy. These concepts can be seen in ancient greece as well, although it was split into two categories there: on one hand the government was to provide for a theater in every city and works of art in the country side. On the other hand, the government was to provide financing for war. Unemployment in ancient Greece was virtually non existent as Greek economic rule equated heavily to slavery. Greek economic development as per the governmental duties extended to growth, equity, and employment. The Romans later popularized systemic bodies of law. They guaranteed freedom of contract and property, as well as reasonable price and value. They also developed a well maintained system of roads and colonies which led to one of the first real tax systems. Their system was tbased on two types of taxes: tributa and vectigalia. The former included the land tax and a poll tax, while the latter was made up of another poll tax, an inheritance tax, a sales tax, and a postage tax. Other taxes depended entirely on the city and were usually temporary. These taxes were used among other things to fund the military, establish trade routes, and fund the cursus publicum. Each region had a set amount to pay which would be collected by aristocrats. Who paid taxes was determined by local officials. The romans employed a regressive tax system wherein the lower income levels paid higher taxes and the wealthier enjoyed reduced taxation. During feudalism lacking communication led to issues with pre existing tax systems. Taxation was organized based on what “men spend” in hopes of encouraging investment and savings. Since the government was meant to take care of those who would otherwise turn to charity or crime by means of an allowance provided by a public tax, it is one of the first concepts of what could be considered a negative income tax. Additionally, in England at the time, the main taxes paid were land taxes, a tax that was collected in order to pay for mercenaries. The first mention of a tax in Anglo Saxon England dates back to the 7th century where it’s specified that fines resulting from judicial cases should be paid to the king. Later something known as food rent was introduced, wherein regions would pay acertain amount of their foodstuffs to the king periodically. This food rent was not too dissimilar from the taxes imposed on serfs in Russia in the middle ages wherein they were to pay most of their produce and goods to the local lord. In 1550 serfs were instructed to pay another tax called za povoz, which was imposed on those who refused to deliver the harvest from their fields to their master. Later in the eighteenth and nineteenth century lords began having to pay a per capita tax for each of their peasants and were responsible for their well being during times of famine. Toward this time, public finance and interest in how governments were to utilize the money earned from taxes as well as how to provide for their state became increasingly common. The laissez faire approach first became popular toward the middle of the 17th century, popularized especially by Charles Davenant. The laissez faire attitude was especially common with Physiocrats in France (as opposed to the classical school in Britain). They maintained a “laissez faire, laisser passer” attitude, with one of the central ideas being that the government’s central role should be to guarantee private property, and the maintenance of one single tax, namely the produit net, which encompassed the farmer’s surplus. Adam Smith also advocated for the laissez faire attitude, but also claimed that the government would need to take a more proactive role in protection, justice, and public works. He first proposed the idea of a public good, as he believed that a good could provide a value to society as whole that would exceed the value it would provide to only one individual. Adam Smith also maintained that a government should maintain a properly regulated money flow and banking system, patents as well as copyrights, and provide public education and transport. For him public projects always needed to yield a profit that would be greater to society than the individual. One of the most pivotal works on taxation, Adam Smith’s Canons of Taxation gave further criteria for taxation, namely equality, certainty, convenience, and economy. Following Adam Smith, several economists expanded on his ideas, or transformed them as in the case of Thomas Robert Malthus, who believed that tax financed public works would be most effective, so long as it created greater demand for labor and commodities. Public finance as a field began becoming more well known and independently recognized around this time, with John Ramsay McCulloch writing many pivotal works in the field.

Мемлекеттік шығыстар

Экономистер мемлекеттік шығындарды үш негізгі түрге жіктемелейді. Ағымдағы қолдану үшін мемлекеттік тауарлар мен қызметтерді сатып алу мемлекеттік тұтыну болып есептеледі. Болашақта пайда әкелу үшін арналған тауарлар мен қызметтерді сатып алу – мысалы, инфрақұрылымға инвестициялар немесе ғылыми зерттеулерге жұмсалатын шығындар – мемлекеттік инвестициялар деп саналады. Тауарлар мен қызметтерді сатып алу емес, тек ақшаны беру түріндегі мемлекеттік шығындар – әлеуметтік төлемдер сияқты – трансферттік төлемдер деп аталады.

Мемлекеттік операциялар

Мемлекеттік басқару – азаматтарға пайда келтіру мақсатында мемлекеттің немесе мемлекеттік функцияларды атқаратын ұйымдардың (мысалы, тайпалар, сепаратистік немесе революциялық қозғалыстар) жұмыс істеуіне байланысты қызметтер. Мемлекеттік басқару азаматтық, корпоративтік, діни, академиялық және басқа да ұйымдарда немесе топтарда ережелер мен заңдарды қабылдау және оларды күшіне енгізу құқығына ие.

Қарыз

Үкіметтер, кез келген басқа заңды тұлға сияқты, несие ала алады, облигациялар шығарады және қаржылық инвестициялар жасайды. Мемлекеттік қарыз (сондай-ақ мемлекеттік немесе ұлттық қарыз деп те аталады) – кез келген деңгейдегі үкіметке, орталық немесе федералды үкіметке, қалалық үкіметке немесе жергілікті үкіметке тиесілі ақша (немесе несие). Кейбір жергілікті үкіметтер салық салу құқығына негізделген облигациялар шығарады, мысалы, салықтық арттыру облигациялары немесе кіріс облигациялары. Үкімет халықты ұсынтатындықтан, мемлекеттік қарыз салық төлеушілердің жанама қарызы ретінде қарастырылуы мүмкін. Мемлекеттік қарызды ел ішіндегі несие берушілерге тиесілі ішкі қарыз және шетелдік несие берушілерге тиесілі сыртқы қарыз деп жіктеуге болады. Үкіметтер әдетте мемлекеттік облигациялар мен қазыналық вексельдер сияқты бағалы қағаздар шығару арқылы қарыз алады. Кредиттік рейтингі төмен елдер кейде коммерциялық банктерден немесе Халықаралық валюта қоры немесе Әлемдік банк сияқты халықаралық ұйымдардан тікелей несие алады. Көптеген мемлекеттік бюджеттер ақшалай негізде есептеледі, яғни кірістер түскен кезде, ал шығыстар төленген кезде есепке алынады. Кейбіреулер мемлекеттік қарызға болашақ зейнетақы төлемдері мен үкімет келісімшарт жасасқан, бірақ әлі төленбеген тауарлар мен қызметтер үшін төлемдер сияқты барлық мемлекеттік міндеттемелерді жатқызады. Бұл тәсіл жинақтау есебі деп аталады, яғни міндеттемелер олар төленген кезде емес, туындаған немесе жинақталған кезде есепке алынады. Бұл мемлекеттік қарызты құрайды.

Сейниораж

Сеньорат – валюта шығарудан түсетін таза кіріс. Ол монетаның немесе банкноттың номиналды құны мен оны дайындау, тарату және айналымнан алуге кеткен шығындар арасындағы айырмашылықтан пайда болады. Сеньорат кейбір ұлттық банктер үшін маңызды табыс көзі болып табылады, алайда дамысқан индустриалды елдердің кірісінің өте шағын бөлігін құрайды.

Мемлекеттік кәсіпорындар арқылы мемлекеттік қаржыландыру

Орталықтандырылған жоспарлы экономикадағы мемлекеттік қаржы нарықтық экономикадағыдан түбегейлі түрде ерекшеленді. Кейбір мемлекеттік кәсіпорындар пайда тапты, ол үкіметтік іс-қимылды қаржыландыруға көмектесті. Әртүрлі аралас экономикаларда мемлекеттік кәсіпорындардан түсетін кіріс түрлі мемлекеттік жобаларға жұмсалды; әдетте мемлекеттік органдар мен мекемелерден түсетін кіріс.

Мемлекеттік қаржы статистикасы және әдістемесі

Мемлекеттік қаржы экономикасын қолдау үшін макроэкономикалық деректер, әдетте, фискалдық немесе мемлекеттік қаржы статистикасы (GFS) деп аталады. 2001 жылғы Мемлекеттік қаржы статистикасы жөніндегі нұсқаулық (GFSM 2001) – фискалдық деректерді жинақтау үшін халықаралық деңгейде қабылданған әдістеме. Ол 1995 жылғы Еуропалық есеп жүйесі және Ұлттық есептер жүйесінің (SNA1993) әдістемесі сияқты аймақтық қабылданған әдістемелермен үйлесімді, сондай-ақ оның соңғы жаңартылған нұсқасы – SNA2008 әдістемесімен де үлкен дәрежеде сәйкес келеді.

GFS пайдаланушылары

2001 жылғы GFSM стандартты кестелерді, оның ішінде мемлекеттік саясаткерлер, зерттеушілер және мемлекеттік қарызға инвестиция салатын инвесторлар сияқты кең пайдаланушылар тобына арналған стандартты фискалдық көрсеткіштерді ұсынады. Мемлекеттік қаржы статистикасы фискалдық архитектура, мемлекеттік шығыстардың тиімділігі мен нәтижелілігін бағалау, салық салу экономикасы және мемлекеттік қаржыландыру құрылымы сияқты мәселелер бойынша деректерді ұсынуға тиіс. 2001 жылғы GFSM кірістерді, шығыстарды, активтер мен міндеттемелердің қорларын жинау, тіркеу және ұсыну бойынша нұсқаулықты ұсынады. 2001 жылғы GFSM мемлекеттік шығыстардың нәтижелілігінің кейбір көрсеткіштерін де анықтайды, мысалы, шығыстардың пайызы ретінде еңбекақы төлеулер. 2001 жылғы GFSM Үкімет функцияларының жіктемесі (COFOG) бойынша шығыстардың функционалдық жіктемесін қамтиды. Бұл функционалдық жіктеме саясаткерлерге денсаулық сақтау, білім беру, әлеуметтік қорғау және қоршаған ортаны қорғау сияқты санаттар бойынша шығыстарды талдауға мүмкіндік береді. Қаржылық есептер инвесторларға үкіметтің қарызын өтеу және қайтару қабілетін бағалауға қажетті ақпаратты ұсынады, бұл мемлекеттік тәуекелді және тәуекел сыйақысын анықтайтын маңызды фактор. Жеке корпорацияның дефолт тәуекелі сияқты, мемлекеттік тәуекел де қарыз деңгейіне, оның айналымды активтерге, кірістер мен шығыстарға қатынасына, осы кірістер мен шығыстардың күтілетін өсуі мен құбылмалылығына және қарызды қызмет көрсету құнына байланысты. Үкіметтің қаржылық есептіліктері осы талдау үшін қажетті ақпаратты қамтиды. Үкіметтің балансы қарыз деңгейін көрсетеді, яғни үкіметтің міндеттемелерін. Баланстың қосымша мәліметтері қарыздың мерзімі және оның ішкі немесе сыртқы резиденттерге берешегі туралы қосымша ақпаратты ұсынады. Баланс сондай-ақ қаржылық және қаржылық емес активтердің жіктелуін ұсынады. Бұл деректер үкіметтің қарызын өтеу үшін қол жеткізе алатын ресурстарды бағалауға көмектеседі. Операциялар туралы есеп ("кіріс-шығыс есебі") үкіметтің кірістері мен шығыстары туралы есептерді қамтиды. Кіріс есептері салықтардың түрлі түрлері, әлеуметтік төлемдер, мемлекеттік сектордан алынатын дивидендтер және табиғи ресурстардан алынатын роялтилерді қамтитын қосалқы есептерге бөлінеді. Соңында, қарызды қызмет көрсету құнын бағалау үшін қажетті деректердің бірі – пайыздық шығындар есебі болып табылады.

The GFSM 2001 recommends standard tables including standard fiscal indicators that meet a broad group of users including policy makers, researchers, and investors in sovereign debt. Government finance statistics should offer data for topics such as the fiscal architecture, the measurement of the efficiency and effectiveness of government expenditures, the economics of taxation, and the structure of public financing. The GFSM 2001 provides a blueprint for the compilation, recording, and presentation of revenues, expenditures, stocks of assets, and stocks of liabilities. The GFSM 2001 also defines some indicators of effectiveness in government's expenditures, for example the compensation of employees as a percentage of expense. The GFSM 2001 includes a functional classification of expense as defined by the Classification of Functions of Government (COFOG)
This functional classification allows policy makers to analyze expenditures on categories such as health, education, social protection, and environmental protection. The financial statements can provide investors with the necessary information to assess the capacity of a government to service and repay its debt, a key element determining sovereign risk, and risk premia. Like the risk of default of a private corporation, sovereign risk is a function of the level of debt, its ratio to liquid assets, revenues and expenditures, the expected growth and volatility of these revenues and expenditures, and the cost of servicing the debt. The government's financial statements contain the relevant information for this analysis. The government's balance sheet presents the level of the debt; that is the government's liabilities. The memorandum items of the balance sheet provide additional information on the debt including its maturity and whether it is owed to domestic or external residents. The balance sheet also presents a disaggregated classification of financial and non financial assets. These data help estimate the resources a government can potentially access to repay its debt. The statement of operations ("income statement") contains the revenue and expense accounts of the government. The revenue accounts are divided into subaccounts, including the different types of taxes, social contributions, dividends from the public sector, and royalties from natural resources. Finally, the interest expense account is one of the necessary inputs to estimate the cost of servicing the debt.

2001 жылғы GFSM әдістемесін қолдана отырып, фискалдық деректер

GFS бірнеше көздер арқылы қол жетімді. Халықаралық валюта қоры GFS-ті екі басылымда жариялайды: Халықаралық қаржылық статистика және Мемлекеттік қаржы статистикасының жылнамасы. Дүниежүзілік банк сыртқы қарыз туралы ақпарат жинайды. Аймақтық деңгейде Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (Dibidami) мүше елдері үшін жалпы мемлекеттік есептерді жинақтайды, ал Eurostat 2001 жылғы GFSM-мен үйлесімді методологияны қолдана отырып, Еуропалық Одақ мүше елдері үшін GFS жинақтайды.

Мемлекеттік қаржы және әлеуметтік теңдік

Әлеуметтік теңдік – қоғамдағы әртүрлі топтардың мүшелеріне, нәсіліне, ұлтына, жынысына, жасына, әлеуметтік тобына, әлеуметтік-экономикалық жағдайына, сексуалдық бағдарына немесе басқа да ерекшеліктеріне және жағдайларына қарамастан, бірдей қарау және мүмкіндіктер ұсыну болып табылады. Әлеуметтік әділеттілік – қоғамды құрайтын түрлі топтардың барлық салалардағы қаржылық ресурстарға және мүмкіндіктерге тең қол жеткізуін қамтамасыз етеді. Бұл ұғым, әрбір адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына, нәсіліне, жынысына және басқа да қасиеттеріне қарамастан, денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік көмек салаларындағы мемлекеттік қызметтерден тең пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз етуді көздейді.

Қиындықтар мен ескертулер

Саяси сипаттағы қиындықтар мен бюджеттік шектеулер – әлеуметтік теңдікті мемлекеттік қаржыға енгізуге кедергі келтіретін көптеген факторлардың қатарында. Мемлекеттік қаржыны әділ бөлуге толық бейілділікпен, саясатты үнемі қарап тұру және оны жетілдіру қажет. Осы принциптер мен стратегиялар мемлекеттік қаржыны әлеуметтік теңдіктің ең күшті серігіне айналдыруға мүмкіндік береді – яғни, әр адамның кез келген жағдайда табысқа жетуіне және қоғамның ұсынатын мүмкіндіктеріне қатысуына тең мүмкіндіктері болады.

Мемлекеттік қаржы және әлеуметтік теңдік

Әлеуметтік теңдік – халыққа тікелей немесе шарттық негізде қызмет көрсететін барлық мекемелерді әділ, тең және дұрыс басқару; мемлекеттік қызметтерді әділ және тең бөлу, мемлекеттік саясатты іске асыру; сондай-ақ мемлекеттік саясатты қалыптастыру кезінде әділдік, теңдік және дұрыстықты қолдауға берілген міндеттеме. Мемлекеттік қаржыдағы әлеуметтік теңдік – мемлекеттік ресурстарды әділ бөлуге, әсіресе әртүрлі әлеуметтік топтар арасындағы теңсіздікті азайтуға бағытталған қағидалар мен тәжірибенің негізі болып табылады. Бұл идея мемлекеттік саясатты жобалау және іске асыру үшін, атап айтқанда салық салу, бюджеттік қаражатты бөлу және мемлекеттік шығындар сияқты мәселелерде маңызды рөл атқарады.

Тұжырымдама және іске асыру

Әлеуметтік теңдікке жету үшін тек әділ ғана емес, сонымен қатар қоғамның барлық топтарын қамтитын салық саясатын жасау қажет. Көбінесе, бұл прогрессивті салық жүйесін талап етеді, онда жоғары табысқа ие адамдар табысының үлкен үлесін төлейді, бұл ресурстарды жетіспейтін аймақтарға қайта бөлуге көмектеседі. Осы себепті, жергілікті билік органдары стратегиялық жоспарлау және бюджеттік процесте әлеуметтік теңдікті ескеруі өте маңызды. Мұндай теңдікке "білімсіздік принципі" сияқты әдістер арқылы қол жеткізіледі, бұл саясаткерлердің нәсілі, табысы, тұрғылықты жері сияқты жеке ерекшеліктеріне байланысты жасайтын жағдайларға бейтараптық танытпауға бағытталған. Бұл тәжірибеде шешім қабылдаушылар өздерінің қоғамдағы статусына қарамастан, әділ деп санайтын жүйелерді құруға тырысуы керек.

Басты бағыттар

Іс жүзінде, қоғамдық қаржыға әлеуметтік теңдіктің табысты енгізілуі көбінесе нәсіл, әлеуметтік-экономикалық жағдай немесе географиялық орналасу сияқты теңсіздіктерге ең көп ұшыраған нақты демографиялық топтарға назар аударуды қажет етеді. Осылайша, жергілікті билік осы топтарға мемлекеттік қызметтерді және ресурстарды тең бөлу арқылы жүйелік теңсіздіктермен тиімді күресе алады. Әлеуметтік теңдікке қол жеткізуге шектеулі ресурстар, саяси қарсылық және экономикалық теңсіздіктер кедергі келтіреді. Оларды жеңу үшін ашық саясат қабылдау, дискриминацияға қарсы заңдар және аймақтық ерекшеліктерді ескеретін саясат қажет. Ал сәттілікке мүдделі тараптардың қатысуы және ұзақ мерзімді жоспарлау мен тұрақтылықты қамтамасыз ететін тиімді басқару талап етеді.

Әлеуметтік теңдікті өлшеу

Нақты мақсаттар әлеуметтік теңдікті өлшеу және тиісті көрсеткіштерге қатысты қойылуы керек. Жиі қолданылатын өлшемдерге сапалы білімге қолжетімділік, денсаулық сақтау қызметтерінен күтілетін нәтижелер және аудандардың жаяу жүруге ыңғайлылығы жатады. Жергілікті билік органдары осындай көрсеткіштер арқылы бюджеттен бөлінетін қаражатты әлеуметтік теңсіздіктерді азайтуға жұмсаудағы тиімділігін және нәтижелерін бағалай алады. Осы арқылы, мемлекеттік қаржы барлық қоғам мүшелерінің өмір сүру деңгейін жақсарту және сәттілікке жету үшін қажетті мүмкіндіктерге тең қолжетімділікке негізделген әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз ететін маңызды құрал ретінде көрінеді.