1260 жылғы Айн Жалут шайқасы

Кіріспе

1260 жылы Мамлюк сұлтанаты мен Моңғол империясы арасындағы шайқас

Айн Джалут шайқасы (معركة عين جالوت), сондай-ақ Айн Джалут деп те аталады, 1260 жылдың 3 қыркүйегінде (658 AH жылдың 25 Рамазаны) Мысырдың Бахри мамлюктері мен Моңғол империясы арасында Жезрел аңғарындағы оңтүстік-шығыс Ғалилеядағы Айн Джалут бұлағының жанында болды. Моңғол империясының батысқа қарай кеңеюін жалғастыра отырып, Хулагу ханның әскерлері 1258 жылы Бағдадты басып алып, тонады, ал кейін Аюбидтердің астанасы Дамаскіні де басып алды. Әскер жинауға бес жыл кетті, Хулагу 1256 жылы ғана шабуылдарды бастауға дайын болды. Персиядағы моңғол базасынан Хулагу оңтүстікке қарай жорыққа шықты. Мунке қарсылық көрсетпей берілгендерге жақсы қарым-қатынас жасауды, ал қарсы тұрғандарды жоюды бұйырды. Осылайша Хулагу мен оның әскері сол кездегі ең күшті және ұзақ уақыттан бері билік ететін династияларды жеңіп алды. Моңғолдардың жолындағы басқа елдер моңғол билігіне бағынып, моңғол әскеріне күш қосты. Моңғолдар Бағдадқа жеткенде, олардың әскеріне Киликия армяндары және тіпті Антиохия княздығынан келген франк әскерлері де кірді. Персиядағы Ассасиндер құлады, Бағдадтың 500 жылдық Аббасид халифаты жойылды (Бағдад шайқасына қараңыз), Дамаскідегі Аюбидтер династиясы да құлады. Хулагудың жоспары Иерусалим Корольдығы арқылы оңтүстікке қарай Мамлюк сұлтанатына қарай жорық жасап, ірі исламдық күшке қарсы тұру болды. 1260 жылы Хулагу Каирдегі Кутузға елшілерді жіберіп, оның бағынуын талап ететін хат жолдады. Бірақ Кутуз елшілерді өлтіріп, олардың басын Каир қақпаларының бірі – Баб Зувейлаға ілді. Одан әрі, Нейманның қол астындағы вассал әскерлері мен Несториан христиан генералы Китбука болды. Замандас мамлюк тарихшысы әл-Юнинидің "Дайл Мират Аль-Заман" еңбегінде Китбуканың моңғол әскерінің және оның вассалдарының саны 100 мың адамға жететіні айтылады, бірақ бұл күйбеңдеу болып көрінеді. 20 ғасырдың соңына дейін тарихшылар Хулагудың кенеттен шегінуіне Мунке ханның Сун династиясының Қытайына жасаған жорығындағы өлімі себеп болды деп есептеді, бұл Хулагу мен басқа моңғол ақсүйектерін мұрагерді анықтау үшін үйлеріне қайтаруға мәжбүр етті. Алайда, 1980 жылдары жарияланған заманауи құжаттар мұның рас емес екенін көрсетті, өйткені Хулагу өзінің күштерінің көп бөлігін логистикалық қиындықтарға байланысты, аймақтағы жем-шөптің көп бөлігі қолданылып біткендігіне және моңғолдардың жаз айларында салқын жерлерге көшу салты бар екендігіне байланысты кері тартқанын мәлімдеді. Хулагудың кетіп қалғанын естіген мамлюк сұлтаны Кутуз Каирде үлкен әскер жинап, Палестинаға басып кірді. Тамыздың соңында Китбуканың әскері Баалбектен оңтүстікке қарай, Тиберия көлінің шығысынан төменгі Ғалилеяға қарай жорық жасады. Кутуз сол кезде Бейбарспен одақтасты, ол моңғолдар Дамаскіні және Билад аш-Шамның көп бөлігін басып алғаннан кейін үлкен жаудың алдында Кутузбен одақтасуға шешім қабылдады. Олар египеттік мамлюктердің крестонос мемлекеттері арқылы солтүстікке қарай кедергісіз өтуіне және тіпті Акра маңындағы бекіністерде тоқталып, азық-түлікпен қамтамасыз етілуіне келісті. Моңғолдар Иордан өзенін кесіп өткені туралы хабар келгенде, сұлтан Кутуз және оның әскері оңтүстік-шығысқа қарай, Жезрел аңғарындағы Айн Джалут бұлағына, еврейлерде Харод бұлағы деп белгілі, қарай бет алды.

The Battle of Ain Jalut (معركة عين جالوت), also spelled Ayn Jalut, was fought between the Bahri Mamluks of Egypt and the Mongol Empire on 3 September 1260 (25 Ramadan 658 AH) near the spring of Ain Jalut in southeastern Galilee in the Jezreel Valley. Continuing the westward expansion of the Mongol Empire, the armies of Hulagu Khan captured and sacked Baghdad in 1258, along with the Ayyubid capital of Damascus sometime later. Assembling the army took five years, and it was not until 1256 that Hulagu was prepared to begin the invasions. Operating from the Mongol base in Persia, Hulagu proceeded south. Möngke had ordered good treatment for those who yielded without resistance and destruction for the rest. In that way, Hulagu and his army had conquered some of the most powerful and longstanding dynasties of the time. Other countries in the Mongols' path submitted to Mongol authority and contributed forces to the Mongol army. When the Mongols had reached Baghdad, their army included Cilician Armenians and even some Frankish forces from the Principality of Antioch. The Assassins in Persia fell, the 500 year old Abbasid Caliphate of Baghdad was destroyed (see Battle of Baghdad) and the Ayyubid dynasty in Damascus fell as well. Hulagu's plan was then to proceed southwards through the Kingdom of Jerusalem towards the Mamluk Sultanate, to confront the major Islamic power. In 1260, Hulagu sent envoys to Qutuz in Cairo with a letter demanding his surrender. Qutuz responded, however, by killing the envoys and displaying their heads on Bab Zuweila, one of the gates of Cairo. and a handful of vassal troops under the Naiman Nestorian Christian general Kitbuqa. Contemporary Mamluk chronicler al Yunini's Dhayl Mirat Al Zaman states that the Mongol army under Kitbuqa, including vassals, numbered 100,000 men in total, but this was likely an exaggeration. Until the late 20th century, historians believed that Hulagu's sudden retreat had been caused by the power dynamic having been changed by the death of the Great Khan Möngke on an expedition to the Song dynasty's China, which made Hulagu and other senior Mongols return home to decide his successor. However, contemporary documentation discovered in the 1980s reveals that to be untrue, as Hulagu himself claimed that he withdrew most of his forces because he could not sustain such a large army logistically, that the fodder in the region had been mostly used up and that a Mongol custom was to withdraw to cooler lands for the summer. Upon receiving news of Hulagu's departure, Mamluk Sultan Qutuz quickly assembled a large army at Cairo and invaded Palestine. In late August, Kitbuqa's forces proceeded south from their base at Baalbek, passing to the east of Lake Tiberias into Lower Galilee. Qutuz was then allied with a fellow Mamluk, Baibars, who chose to ally himself with Qutuz in the face of a greater enemy after the Mongols had captured Damascus and most of Bilad ash Sham. In an unusual move, they agreed that the Egyptian Mamluks could march north through the Crusader states unmolested and even camp to resupply near Acre. When news arrived that the Mongols had crossed the Jordan River, Sultan Qutuz and his forces proceeded southeast, toward the spring called Ain Jalut, also known as Harod's spring in Hebrew, in the Jezreel Valley.

Шайқас

Алғашқы шабуылға моңғолдар шықты, олардың құрамында Грузия патшалығынан және Киликия армян патшалығынан 500-ге жуық әскер де болды, екеуі де моңғол билігіне бағыныш білдірген. Мамлюктердің жерді жақсы білуі арқасында Кутуз өзінің басым бөлігін таулы жерлерге жасырып, Бейбарс басқаратын кішкентай күш арқылы моңғолдарды алдауға тырысты. Екі әскер де көп сағат бойы шайқасты, Бейбарс моңғол әскерін ашуландырып, өз күштерінің басым бөлігін сақтап қалу үшін көбінесе шабуылдап, кері шегіну тактикасын қолданды. Моңғолдар тағы бір күшті шабуыл жасағанда, Бейбарс, бұрын қашқын ретінде осы аймақта көп уақыт өткізгендіктен, шайқастың жалпы стратегиясын жасаған деген қауесет бар, және оның әскері моңғолдарды таулы жерге тартып, қоршауға түсіру үшін соңғы рет шегінгендей болды. Моңғол басшысы Китбуқа, Бейбарс пен оның әскерінің үнемі қашуына ашуланып, қателік жасады. Алдауды сезбей, Китбуқа қашқан мамлюктердің соңынан барлық әскерімен аттанды. Моңғолдар таулы жерге жеткенде, мамлюк әскері жасырынған жерінен шығып, садақ атып, атты әскермен шабуылдады. Сөйтіп моңғолдардың төңірегі қоршалды. Бұған қоса, Тимоти Мейдің болжамы бойынша, шайқастың шешуші сәті – моңғолдың Сириялық одақтастарының қарсы тарапқа өтуі болды. Моңғол әскері қатал және агрессивті түрде жарылып, қашуға тырысты. Кутуз жеке гвардиясымен қашықтан бақылап отырды. Кутуз, моңғолдардың қашқан мамлюктердің сол қанатын жоюға тырысқанын көргенде, жауынгерлері оны танитындай етіп, бас киімін лақтырып жіберіп, үш рет қатты дауыстап айқайлады: "Уа, Ислам! Уа, Алла, құлың Қутузға осы моңғолдарға қарсы жеңіс нәсіп ет!". Ол бірден майданға қарай "Уа Ислам!" деп айқайлап асығып келе жатқанын көрді, әскерін нығайып тұруға және әлсіз жаққа шабуылдауға шақырып, өз бөлімшесі де оны ілесіп келді. Моңғолдар кері шегіп, Бейсан маңына қашты, Кутуздың әскері оларды қуды, бірақ олар қайтадан жиналып, майданға оралып, сәтті қарсы шабуыл жасады. Алайда, шайқас мамлюктердің пайдасына бұрылды, олар енді географиялық және психологиялық артықшылыққа ие болды, және моңғолдардың бір бөлігі шегінуге мәжбүр болды. Китбуқа және осы аймақта қалған моңғол әскерінің көп бөлігі қаза тапты.

The first to advance were the Mongols, whose force also included troops from the Kingdom of Georgia and about 500 troops from the Armenian Kingdom of Cilicia, both of which had submitted to Mongol authority. The Mamluks had the advantage of knowing the terrain, and Qutuz capitalized on that by hiding the bulk of his force in the highlands and hoping to bait the Mongols with a smaller force, under Baibars. Both armies fought for many hours, with Baibars usually implementing hit and run tactics to provoke the Mongol troops and to preserve the bulk of his troops intact. When the Mongols carried out another heavy assault, Baibars, who it is said had laid out the overall strategy of the battle since he had spent much time in that region earlier in his life as a fugitive, and his men feigned a final retreat to draw the Mongols into the highlands to be ambushed by the rest of the Mamluk forces concealed among the trees. The Mongol leader, Kitbuqa, already provoked by the constant fleeing of Baibars and his troops, committed a grave mistake. Instead of suspecting a trick, Kitbuqa decided to march forward with all of his troops on the trail of the fleeing Mamluks. When the Mongols reached the highlands, Mamluk forces emerged from hiding and began to fire arrows and attack with their cavalry. The Mongols then found themselves surrounded on all sides. Additionally, Timothy May hypothesizes that a key moment in the battle was the defection of the Mongol Syrian allies. The Mongol army fought very fiercely and very aggressively to break out. Some distance away, Qutuz watched with his private legion. When Qutuz saw the left wing of the Mamluk army almost destroyed by the desperate Mongols seeking an escape route, he threw away his combat helmet, so that his warriors could recognize him and cried loudly three times "O Islam! O Allah grant your servant Qutuz a victory against these Mongols". He was seen the next moment rushing fiercely towards the battlefield yelling wa islamah! ("Oh my Islam"), urging his army to keep firm and advancing towards the weakened side, followed by his own unit. The Mongols were pushed back and fled to a vicinity of Beisan, followed by Qutuz's forces, but they managed to reorganize and to return to the battlefield, making a successful counterattack. However, the battle shifted toward the Mamluks, who now had both the geographic and psychological advantage, and some of the Mongols were eventually forced to retreat. Kitbuqa, with almost the rest of the Mongol army that had remained in the region, perished.

Салдары

Хулағу хан Алеппо мен Дамасктың соңғы әйюби әмірі Ән-Насир Юсуфты және оның тұтқында жүрген бауырын өлімге бұйырды. Бірақ, мамлюктер Айн-Жалут шайқасындағы жеңілістен бес күн өткен соң Дамаскты, ал бір ай ішінде Алеппоны басып алды. Айн-Жалуттағы жеңістен кейін Қайырға қайтып келе жатқан Кутуз, Байбар басқарған қастандық нәтижесінде бірнеше әмірлер тарапынан өлтірілді. Байбар жаңа сұлтан атанды. Мамлюк сұлтандығына адал серт берген жергілікті әйюби әмірлері Хомста 6 мың монғол әскерін жеңіп, Сирияға жасалған алғашқы монғол жорығын аяқтады. Байбар мен оның ұрпақтары 1291 жылға дейін Киелі жердегі соңғы крестонос мемлекеттерін басып алды. Ішкі тартыстар Хулағу ханға Айн-Жалуттағы жеңілістің кектерін алу үшін толық күшін мамлюктерге қарсы қолдануға мүмкіндік бермеді. Алтын Орда ханы Берке хан ислам дініне кірген еді және өзінің туысы Аббасид халифасын, исламның рухани және әкімшілік орталығын жойғанын қорқынышпен бақылады. Мұсылман тарихшысы Рашид әд-Дин Хамадани Берке ханның Монке ханға Бағдадқа жасалған шабуылға наразылық білдіретін хат жібергенін айтады, себебі Монке ханның Қытайда қайтыс болғанын ол білмеген еді: "Ол (Хулағу) мұсылмандардың барлық қалаларын тонады және халифаның өліміне себепкер болды. Алланың көмегімен мен оны осы қаншама күнәсіз қан үшін жауапқа тартамын". Шпиондық арқылы Берке ханның мұсылман екенін және туысына ықылас жоқ екенін білген мамлюктер онымен және оның хандығымен байланыстарын нығайтуға тырысты. Кейін Хулағу 1260 жылғы желтоқсанда Алеппода мамлюктерге шабуыл жасау үшін жалғыз рет екі туменнен тұратын шағын әскерді жіберді. Олар Китбуқаның өліміне кек ретінде көптеген мұсылмандарды өлтірді, бірақ екі аптадан кейін ешқандай жетістікке жете алмады және кері шегінуге мәжбүр болды. Монғол билігін жалғастыру мәселесі шешілгеннен кейін, Хубилай соңғы Ұлы хан атанды, Хулағу 1262 жылы өз жеріне оралып, мамлюктерге шабуыл жасап, Айн-Жалут жеңілісінің кектерін алу үшін әскерін жинады. Бірақ Берке хан Хулағуды солтүстікке, Леванттан алысқа, оны қарсы алуға итермелеген рейдтер сериясын бастады. 1263 жылы Кавказдың солтүстігіне шабуыл жасауға тырысқанда Хулағу ауыр жеңіліске ұшырады. Бұл монғолдар арасындағы алғашқы ашық соғыс болды және біріккен империяның құлауын білдірді. Хулағу хан 1265 жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы Абақа басты. Мұсылман мамлюктер бір шайқастан басқа барлық шайқастарда монғолдарды жеңді. Айн-Жалуттағы мамлюктердің жеңісінен басқа, монғолдар Хомс, Эльбистан және Мардж әл-Саффар шайқастарында жеңілді. Мамлюктермен болған бес шайқаста монғолдар тек Уади әл-Хазнадар шайқасында ғана жеңіске жетті. Олар ешқашан Сирияға қайтып оралмады.

Hulagu Khan ordered the execution of the last Ayyubid emir of Aleppo and Damascus, An Nasir Yusuf, and his brother, who were in captivity, after he heard the news of the defeat of the Mongol army at Ain Jalut. However, the Mamluks captured Damascus five days later after Ain Jalut, followed by Aleppo within a month. On the way back to Cairo after the victory at Ain Jalut, Qutuz was assassinated by several emirs in a conspiracy led by Baibars. Baibars became the new Sultan. Local Ayyubid emirs sworn to the Mamluk sultanate subsequently defeated another Mongol force of 6,000 at Homs, which ended the first Mongol expedition into Syria. Baibars and his successors would go on to capture the last of the crusader states in the Holy Land by 1291. Internecine conflict prevented Hulagu Khan from being able to bring his full power against the Mamluks to avenge the pivotal defeat at Ain Jalut. Berke Khan, the Khan of the Golden Horde to the north of Ilkhanate, had converted to Islam and watched with horror as his cousin destroyed the Abbasid Caliph, the spiritual and administrative center of Islam. The Muslim historian Rashid al Din Hamadani quoted Berke as sending the following message to Mongke Khan, protesting the attack on Baghdad since he did not know that Mongke had died in China: "He (Hulagu) has sacked all the cities of the Muslims, and has brought about the death of the Caliph. With the help of God I will call him to account for so much innocent blood." The Mamluks, learning through spies that Berke was a Muslim and was not fond of his cousin, were careful to nourish their ties to him and his Khanate. Later on, Hulagu was able to send only a small army of two tumens in his sole attempt to attack the Mamluks in Aleppo in December 1260. They were able to massacre a large number of Muslims in retaliation for the death of Kitbuqa, but after a fortnight could make no other progress and had to retreat. After the Mongol succession was finally settled, with Kublai as the last Great Khan, Hulagu returned to his lands by 1262 and massed his armies to attack the Mamluks and avenge Ain Jalut. However, Berke Khan initiated a series of raids in force that lured Hulagu north, away from the Levant, to meet him. Hulagu suffered a severe defeat in an attempted invasion north of the Caucasus in 1263. That was the first open war among the Mongols and signaled the end of the unified empire. Hulagu Khan died in 1265 and was succeeded by his son Abaqa. The Muslim Mamluks defeated the Mongols in all battles except one. Beside a victory to the Mamluks in Ain Jalut, the Mongols were defeated in the second Battle of Homs, Elbistan and Marj al Saffar. After five battles with the Mamluks, the Mongols only won at the Battle of Wadi al Khaznadar. They never returned to Syria again.

Орта ғасырлар

Түрлі тілдерде жазылған көптеген дереккөздер монғол тарихшыларының империяның бір ғана жағына назар аударуына себеп болды. Осы тұрғыдан алғанда, Айн Джалут шайқасын көптеген академиялық және танымал тарихшылар эпохалық шайқас ретінде көрсетеді. Онда моңғолдар алғаш рет жеңіліп, одан әрі жылжулары тоқтады. Ахмад Юсеф әл-Хасанның сөзіне қарағанда, 14 ғасырғы араб әскери трактаттарында Айн Джалут шайқасында моңғол әскерін қорқыту үшін қолданылатын оқ жаратылғаны айтылады, бұл қолданылған ең алғашқы оқ болып табылады. Сондай-ақ, оларда оқ-дәрі жасау үшін қолданылатын құрамы да көрсетілген. Хасанның бұл тұжырымын Дэвид Айалон, Иктидар Алам Хан, Джозеф Нидхам, Тонио Андраде және Габор Агостон сияқты басқа тарихшылар жоққа шығарады. Хан моңғолдардың барутты ислам әлеміне әкелгенін айтады және оқтар тек 1370 жылдары Мамлюк Мысырына жеткенін санайды. Нидхамның пікірінше, мұсылмандар 13 ғасырдың соңы мен 14 ғасырдың басында отты найзалар немесе прото-оқтар туралы білген. Дегенмен, 1342-1352 жылдар аралығындағы мәтіндік дереккөздерде кездесетін “midfa” терминінің шын қол мылтық немесе бомба екені дәлелденбеген, ал ислам әлеміндегі металл оқпанды оқ туралы есептер 1365 жылға дейін кездеспейді. Нидхам сондай-ақ, бастапқы түрінде “midfa” термині нафта проекторының (жалын шашушының) түтігін немесе цилиндрін білдіретінін, ал барут ойлап табылғаннан кейін ол отты найзалардың түтігін, соңында қол мылтығы мен оқ-дәрінің цилиндрін білдіргенін қорытындылайды. Сол сияқты, Андраде Таяу Шығыс дереккөздерінде оқтардың 1360 жылдары пайда болғанын айтады. Алайда, бұл тұжырым басқа тарихшылардың пікіріне қайшы келеді, олар қол оқтары 14 ғасырға дейін Таяу Шығыста пайда болмағанын мәлімдейді. Жақында жасалған зерттеу моңғолдардың жеңілісіне біршама ықпал еткен қысқа мерзімді климаттық аномалия себеп болғанын көрсетеді, бұл Самалас жанартауының бірнеше жыл бұрын атқылауынан кейін болған. Зерттеуде "1260 жылғы жаз айларындағы жылы және құрғақ жағдайлар аймақтың көтере алатын қуатын төмендетіп, моңғолдардың аймақтан жаппай шығуына себеп болуы мүмкін, бұл Мамлюктердің жеңісіне үлкен үлес қосты" делінген.

The large number of sources in vastly different languages caused Mongol historians to have generally focused on one limited aspect of the empire. From that standpoint, the Battle of Ain Jalut has been represented by numerous academic and popular historians as an epochal battle. One that saw, for the first time, a Mongol advance that experienced their first major defeat and a permanent halt to forward movements. According to Ahmad Yousef al Hassan, Arabic military treatises of the 14th centuries state that the hand cannon was used by the Mamluk side in the Battle of Ain Jalut to frighten the Mongol armies, making it the earliest known battle for hand cannon being used. The compositions of the gunpowder used in the cannon were also given in those manuals. Hassan's claims are contradicted by other historians such as David Ayalon, Iqtidar Alam Khan, Joseph Needham, Tonio Andrade, and Gabor Ágoston. Khan argues that it was the Mongols who introduced gunpowder to the Islamic world, and believes cannons only reached Mamluk Egypt in the 1370s. According to Needham, fire lances or proto guns were known to Muslims by the late 13th century and early 14th century. However the term midfa, dated to textual sources from 1342 to 1352, cannot be proven to be true hand guns or bombards, and contemporary accounts of a metal barrel cannon in the Islamic world do not occur until 1365. Needham also concludes that in its original form the term midfa refers to the tube or cylinder of a naphtha projector (flamethrower), then after the invention of gunpowder it meant the tube of fire lances, and eventually it applied to the cylinder of hand gun and cannon. Similarly, Andrade dates the textual appearance of cannon in middle eastern sources to the 1360s. However, such claim contradicts other historians who claim hand cannons did not appear in the Middle East until the 14th century. A recent study claims that the Mongol defeat was in part caused by a short term climate anomaly following the eruption of Samalas volcano a few years earlier, stating that "a return to warmer and dryer conditions in the summer of 1260 CE, [ ] likely reduced the regional carrying capacity and may therefore have forced a mass withdrawal of the Mongols from the region that contributed to the Mamluks’ victory."

Қазіргі заманғы

Палестинаны азат ету армиясының алғашқы үш бригадасының бірі осы шайқастың құрметіне "Айн Джалут" деп аталды. 1970 жылдың шілде айында Ясир Арафат қазіргі аймақты тарихи шайқас контекстінде былай атап өтті:

Бұл біздің халқымыздың жауларын жеңгенінің алғашқы реті емес. Моңғолдар келіп, Аббасид халифалығын құлатты, содан кейін олар біздің жерімізге, Айн Джалутқа келді – дәл қазір біз сионистермен күресіп жатқан аймаққа – және Айн Джалутта жеңіліске ұшырады.