Кіріспе
Графикалық дизайн әдісі
Стенцилдеу – аралық нысан арқылы, сол аралық нысандағы тесіктерден пигментті бетке түсіру арқылы сурет немесе өрнек жасау техникасы. Тесіктер пигменттің дизайн құрайтын беттің белгілі бір бөліктеріне ғана жете алуын қамтамасыз етеді. Стенцил – бұл жасалған сурет немесе өрнек, сонымен қатар аралық нысан; «стенцил» сөзінің қолданылу контексі қандай мағынада қолданылғанын анықтайды. Іс жүзінде, (нысан) стенцил көбінесе қағаз, пластик, ағаш немесе металл сияқты материалдан жасалған жұқа табақ болып табылады, одан әріптер немесе суреттер кесіліп алынады. Осы кесілген тесіктер арқылы пигментті түсіру арқылы әріптер мен суреттер төменгі бетке түсіріледі. Стенцилдің басты артықшылығы – оны бірдей әріптерді немесе суреттерді қайта-қайта және жылдам шығару үшін пайдалануға болады. Аэрозольдік немесе бояу стенцилдері бір рет қолдануға арналған болса да, көбінесе олар қайта пайдалану үшін жасалады. Қайта пайдалану үшін, дизайн жасалғаннан кейін және стенцил жұмыс бетінен алынғаннан кейін олардың түтас болуы қажет. Кейбір суреттерде бұл стенцил аралдарын (стенцилдегі кесілген «тесіктердің» ішіндегі материал бөліктері) стенцилдің басқа бөліктерімен көпірлер (кесілмеген материалдың тар бөліктері) арқылы қосу арқылы жүзеге асырылады. Көрнекі өнердегі стенцилдеу техникасы почоир деп те аталады. Бұл техникамен байланысты (кейбір сюрреалистік композицияларда қолданылатын) аэрография бар, онда үш өлшемді нысанның айналасына спреймен бояу шашыратылып, стенцил суретінің оң бейнесінің орнына нысанның теріс бейнесі жасалады. Бұл әдіс б.з.д. 10 000 жылға дейінгі тас кескіндемелерде қолданылған, онда жануарлар мен басқа да нысандардың суреттері арасында адам қолының іздері салынған. Суретші аузымен үрлеп, қуыс сүйекті пайдаланып, қолының айналасына пигмент шашыратқан. Скринингтік басып шығару және мимеография да стенцилдеу процесін қолданады. Мимеографиялық беттерді басып шығаруға қолданылатын матрицалар көбінесе «стенцилдер» деп аталады. Стенцилдер әртүрлі техникаларды қолдана отырып, бір немесе бірнеше түсті қабаттармен жасалуы мүмкін, көбінесе олар бірыңғай түстер ретінде қолдануға арналған. Скринингтік басып шығару және мимеография кезінде, стенцилдеуге арналған суреттер түсті қабаттарға бөлінеді. Бір бетке көп түсті суреттер жасау үшін бірнеше қабатты стенцилдер қолданылады.
Тарих
Диуарға қолын ұстап, оған пигментті үрлеу арқылы жасалған қолдың силуеттері Азия мен Еуропада 35 000 жылдан астам бұрын, ал басқа континенттерде кейінгі тас дәуірінде табылған. Одан кейін штамптау әр түрлі материалдарға сурет салудың тарихи әдісі ретінде қолданылып келді. Штамптар ұзақ жылдар бойы матаға түс беру үшін пайдаланылған болуы мүмкін; бұл техника, әсіресе Катазомеде және Жапониядағы Эдо кезеңінде киімге арналған жібекке қолданылатын басқа да техникаларда ең жоғары жетістікке жеткен. Еуропада шамамен 1450 жылдан бастап олар көбінесе қара-ақ түсті ескі шеберлердің гравюраларын бояу үшін қолданылды, әсіресе ағаштан жасалған баспаларды. Бұл ойын карталарына қатысты ерекше маңызға ие болды, олар көптеген басқа гравюралар қара-ақ түспен қалғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы штамптармен боялды. Штамптар көптеп басылатын материалдар үшін қолданылды, себебі шрифттерді қолмен жазудың қажеті болмады.
Кітап иллюстрациясы
Штемпельдер кітапты суреттеу тәсілі ретінде танымал болды, және осы мақсатта бұл техника 1920 жылдары Францияда ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Осы кезде Андре Марти, Жан Сауде және Париждегі көптеген басқа студиялар осы техникаға маманданған. Төмен жалақы, еңбекке көп күш жұмсалатын бұл процестің кең таралғанына ықпал етті. Штемпельдерді осылай қолданғанда оларды көбінесе "пошуар" деп атайды. Пошуар процесінде сурет контурлары бар баспа дайындалды, содан кейін түстің бөліктері қолмен қағазға жағылу үшін бірнеше штемпельдер қолданылды. Көбірек мәліметтерді беру үшін колотип жасалып, оның үстінен түстер штемпельмен жағылуы мүмкін. Пошуар көбінесе жарқын түсті гравюралар жасау үшін қолданылды және көбінесе модерн мен арт-деко стильдерімен байланысты.
Аэрозольдік штемпельдер
Аэрозольдік трафареттердің көптеген практикалық қолданыстары бар және трафарет тұжырымдамасы өнеркәсіптік, коммерциялық, көркемдік, тұрғын үй және демалыс орындарында, сондай-ақ әскери, мемлекеттік және инфрақұрылымдық басқаруда жиі қолданылады. Кескіннің контурын жасау үшін шаблон пайдаланылады. Трафареттер кез келген нысанын сақтай алатын материалдан жасалуы мүмкін, мысалы, қарапайым қағаз, картон, пластик қабаттар, металл және ағаш.
Ресми пайдалану
Трафареттерді ресми ұйымдар, оның ішінде әскерилер, коммуналдық қызметтер және үкіметтер заттарды, көлік құралдарын және орындарды жылдам және нақты белгілеу үшін жиі қолданады. Ресми мақсаттарға арналған трафареттерді жекелеп жасауға болады немесе жеке әріптер, сандар мен символдар түрінде сатып алуға болады. Бұл пайдаланушыға бір жиын трафареттерден сөздерді, тіркестерді және басқа да жазуларды құрастыруға мүмкіндік береді, олар белгіленетін нысанға қатысты ерекше болады. Егер заттар бір трафарет әліпбиімен белгіленсе, олардың жатақтығын немесе бастауын анықтау оңайырақ болады.
Штемпель граффитісі
Штемпельдер граффити үшін де танымал болды, себебі спрей бояуды қолдану арқылы штемпель арқылы суреттерді жылдам және оңай жасауға болады. Бұл қасиеттер граффити суретшілері үшін маңызды, өйткені граффити қала мен сурет салынатын бетке байланысты заңсыз немесе жартылай заңды болуы мүмкін. Штемпельдермен жасалған кең көлемді жазулар оны саяси суретшілер үшін әсіресе тартымды етеді. Мысалы, анархо-панк тобы Crass Лондон метросының айналасында және жарнамалық стендтерде соғысқа қарсы, анархистік, феминистік және тұтынушылыққа қарсы хабарламаларды қолданған ұзақ мерзімді граффити науқанын жүргізді. Соңғы кезде әр қабат үшін әртүрлі сұр түстерді пайдаланып, көп қабатты штемпельдер жасауға бейімділік пайда болды, бұл одан да егжей-тегжейлі штемпельдік суреттер жасауға мүмкіндік береді. Франциядан Blek le Rat, Epsylon, Marie Rouffet, Nuklé art, Kim Prisu, Miss Tic және Jef aerosol, британдық суретші Banksy, Нью-Йорк суретшісі, әлемді шарлаған суретші Tavar Zawacki, бұрынғысы 'ABOVE' деп танылған, Shepard Fairey-дің OBEY және Калифорнияның Голливуд қаласынан Pirate & Acid та штемпель өнерін пайдалануымен белгілі.
Үйге арналған штемпельдер
Штенцильдер үйді безендіру және қолөнерде жиі қолданылатын дәстүр. Үйді безендіруге арналған штенцильдер DIY (Do It Yourself) индустриясының маңызды бөлігі болып табылады. Үйді безендіру жобалары үшін дайын штенциль үлгілерін аппараттық дүкендерден, қолөнер дүкендерінен және интернеттен табуға болады. Штенцильдер әдетте қабырға жиектері мен жиектемелерге бояу немесе ролик щеткасымен қолданылады. Текстуралы эффект алу үшін боялған губкамен де қолдануға болады. Штенциль үлгілерін сатып алуға немесе жеке-жеке жасауға болады. Олар көбінесе ацетат, милар және винил сияқты иілгіш пластиктен жасалады. Штенцильдерді балалар ойыншығы ретінде де пайдалануға болады.
Әскери штемпельдер
Штемпельдер көптеген жылдар бойы көптеген елдердің әскери саласында қолданылып келеді және бүгінге дейін қолданылуда. Олар жабдықтарды, көлік құралдарын, рациондарды, жол көрсеткіштерін, каскаларды және басқа да заттарды белгілеу үшін пайдаланылады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әуе десанттық бөлімшелерінің каскаларына полктерді анықтау мақсатымен ойын карталарының суреттерін салу – әскери штемпельдердің бір қолданылуының мысалы.
Жібекті сынамалау
Жібек басу – қағазға немесе матаға сияны сіңдіретін басып шығару түрі. Сия штемпель арқылы басқарылады, ол қағаздың немесе матаның үстіне тікелей орналастырылады. Бұл процесте бір уақытта тек бір түспен ғана жұмыс істеуге болады. Сондықтан, көп түсті суреттерді бірнеше рет жібек басу арқылы жасау қажет, әр реттен кейін кептіру үшін уақыт керек.
Микро және наностенцил
Микро және нанотехнологияда трафареттер материалды жабылуына, оюлануына немесе иондарды субстратқа енгізуге мүмкіндік беретін кішкентай көлеңкелік маскалар ретінде де қолданылады. Бұл трафареттер әдетте жұқа (100–500 нм) төмен кернеулі кремний нитридінен (SiN) жасалады, оларда апертуралар әртүрлі литографиялық әдістермен (мысалы, электронды сәуле, фотолитография) анықталады. Трафареттік литографияның басқа өрнек салу әдістерімен салыстырғанда ерекше артықшылықтары бар: ол біркелкі резист қабатын айналдыруды қажет етпейді (соның салдарынан 3D топографияларда өрнектер жасалуы мүмкін) және ол субстратты жылумен немесе химиялық өңдеуге (мысалы, қатыру, резисті дамыту және жою) ұшыратпайды. Осылайша, ол кең ауқымды субстраттарды (мысалы, икемді, беттік өңделген) және материалдарды (мысалы, органикалық) пайдалануға мүмкіндік береді.
Экранды басып шығару
Сілтебелік техникасы экранды басып шығаруда қолданылады, ол түпнұсқа суретті көшіру үшін эмульсияның жұқа қабатымен жабылған тығыз тоқылған торлы экранды пайдаланады. Сілтебе экранға бекітілгендіктен, үзділіссіз шаблон қажет емес.
Ауамен сүрту
Аэрошпенде қолданылатын, фрискет деп аталатын трафарет суретке тікелей басылады. Ол бояудың шашырауын бақылауға немесе шектеуге, нақты немесе күрделі пішіндер жасауға қолданылады, бірақ бір реттен артық пайдалануға емес.
Қабырғалық штемпельдер
Қабырғалар мен төбелерді әшекейлеу үшін немесе жалпы заманауи қабырға суретін жасау үшін қабырғаға үлгі салуға арналған трафареттер.
Тас сурет
Ежелгі және дәстүрлі тас суреттерде кездесетін пиктограмманың бір түрі – қолды алдымен тасқа қойып, содан кейін құрғақ бояуды түтік арқылы үрлеу арқылы жасалады, бұл процесс ауамен бояу шашыратуға немесе спрей бояуға ұқсас. Нәтижесінде қолдың кері бейнесі пайда болады, және Австралия археологиясында оны кейде "трафарет" деп атайды. Солтүстік территориядағы Лиммен ұлттық паркіндегі Йилбилинжи деп аталатын жартас паналағындағы кішкентай тас суреті – мұндай өнердің белгілі үш мысалының бірі. Әдетте трафаретпен салынған суреттер нақты өлшемде болады, олар үшін дене мүшелері трафарет ретінде қолданылады, бірақ адам фигураларының, бумерангтардың, крабтар мен ұзын мойынды тасбақалар сияқты жануарлардың, толқынды сызықтар мен геометриялық пішіндердің 17 суреті өте сирек. 2017 жылы археологтар тапқан басқа да тіркелген мысалдар Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Нильсон сағасында және Индонезиядағы Кисар аралында орналасқан. Бұл суреттер бал ара шабынан жасалған трафареттер арқылы жасалған болуы мүмкін.