Кіріспе
Ортақ жауға қарсы соғыс. Ко-соғыс – әскери одақ болсын болмасын, ортақ жауға қарсы бірлесіп соғыс жүргізу. Әдетте, бұл термин ешқандай ресми одақ шарты болмаған жағдайларда қолданылады. Сондай-ақ, одақтастар одақты қолдануға негіз болатын casus foederis туындамаса, соғыста ко-соғысшы бола алмайды. Халықаралық құқық энциклопедиялық сөздігінде ко-соғысшылар – "бір-бірімен одақтас немесе одақтас емес, ортақ жаумен қақтығысқан мемлекеттер" деп анықталған.
Co belligerence is the waging of a war in cooperation against a common enemy with or without a military alliance. Generally, the term is used for cases where no formal treaty of alliance exists. Likewise, allies may not become co belligerents in a war if a casus foederis invoking the alliance has not arisen. Co belligerents are defined in the Encyclopaedic Dictionary of International Law as "states engaged in a conflict with a common enemy, whether in alliance with each other or not".
Заңдық
Төртінші Женева конвенциясына сәйкес, соғысқа қатысушы мемлекеттің азаматтары, егер олардың мемлекеті одақтас мемлекетпен қалыпты дипломатиялық қарым-қатынаста болса, қорғалатын тұлғалар ретінде қарастырылмайды. Конвенцияның 4-бабында мынадай делінген: «Соғысқа қатысушы мемлекеттің азаматтары, егер олардың азаматтығы бар мемлекет, олардың қол астындағы мемлекетте қалыпты дипломатиялық өкілдікке ие болса, қорғалатын тұлғалар ретінде қарастырылмайды». Басқаша айтқанда, халықаралық гуманитарлық құқық бойынша, одақтас соғысушы әскерлері өз аумағында немесе оккупацияланған аумақта соғысқа қатысушы мемлекеттің азаматтарына жасалған қиянаттар соғыс қылмысы болып табылмайды. Бейбіт уақыттағыдай, мұндай соғыс кезіндегі зұлматтар соғысқа қатысушы мемлекеттің ішкі заңына немесе одақтас соғысушының әскери заңына бағынады. Халықаралық Қызыл Крест комитетінің (ХҚКК) 1958 жылғы түсіндірмесінде былай делінген: «Соғысқа қатысушы мемлекеттің азаматтарының жағдайы қарапайым. Олардың азаматтығы бар мемлекет соғысушы мемлекетте немесе оккупациялық билікте қалыпты дипломатиялық өкілдікке ие болғанша, қорғалатын тұлғалар болып саналмайды. Бұл ережеде соғысқа қатысушы мемлекеттердің, яғни одақтастардың азаматтары Конвенция бойынша қорғауға мұқтаж емес деп есептеледі. Дегенмен, бұл ережеден кейбір ерекшеліктер бар. 1999 жылғы 15 шілдеде «Прокурор Душко Тадичке қарсы» ісі бойынша шығарылған үкімде, бұрынғы Югославия Халықаралық қылмыстық трибуналының (ХҚТ) апелляциялық бөлімі соғысқа қатысушы мемлекеттің азаматтарына, егер олар «дипломатиялық қорғаудан айырылған немесе оны пайдаланбаған» жағдайда, Төртінші Женева конвенциясына сәйкес «қорғалатын тұлғалар» мәртебесі беріледі деп атап өтті.
[N]ationals of a co belligerent State, shall not be regarded as protected persons while the State of which they are nationals has normal diplomatic representation in the State in whose hands they are. In other words, it isn't a war crime under international humanitarian law for foreign co belligerent citizens to be subjected to atrocities whether in their own territory or in occupied territory by allied belligerent troops. Much like in the time of peace, such wartime atrocities would fall under the co belligerent nation's domestic law or the allied belligerent's own military law. The International Committee of the Red Cross (ICRC) commentary of 1958 stated:
The case of nationals of a co belligerent State is simpler. They are not considered to be protected persons so long as the State whose nationals they are has normal diplomatic representation in the belligerent State or with the Occupying Power. It is assumed in this provision that the nationals of co belligerent States, that is to say, of allies, do not need protection under the Convention. There are certain exceptions to this rule, however. On a judgement issued on July 15, 1999 on The Prosecutor v. Duško Tadić case, the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) appeals chamber noted that nationals of a co belligerent state would be afforded the status of "protected persons" under the Fourth Geneva Convention if they "are deprived of or do not enjoy diplomatic protection."
Германия мен Кеңес Одағы Польшадағы соғысшылдар ретінде
1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға шабуыл жасағаннан кейін, нацистік Германия мен Кеңес Одағы Молотов-Риббентроп келісімінің шарттарына сәйкес Польшаны бөлісті. Екі ел де Польшаға басып кіргенімен, олардың арасында ресми, ашық одақ болған жоқ; аталған келісім ресми түрде өзара бейтараптық туралы келісім еді. 1939 жылы Польшаға қарсы Германия мен Кеңес Одағының бірлескен әрекеттері соғысқа қатысушылық ретінде сипатталады.
Финляндия Германиямен жалғастыру соғысында соғысшы ретінде
Соғысқа қатысу (фин. medkrigförande) – Финляндияның соғыстағы үкіметі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германиямен (олар оны "қоласты бауырлары" деп атады) әскери ынтымақтастық үшін қолданған термин. Соғыстың жалғасуы кезінде (1941–1944) екі елде де Кеңес Одағы ортақ жау болды. Финляндияның Екінші дүниежүзілік соғысқа қайта кіруі Германияның Совет Одағына жасаған "Барбаросса" операциясының тікелей салдары ретінде сипатталды. Одақтас елдер Финляндияны көбінесе Остік державалардың бірі деп атағанмен, Финляндия ешқашан 1940 жылдың қыркүйек айында жасалған неміс-итальян-жапон үшжақты келісімге қол қоймады. Одақтастар өз кезегінде Финляндияның (фашистік) Италия мен (әскери) Жапония сияқты, сондай-ақ бейтарап (фалангистік) Испанияны қоса алғанда, бірқатар елдердің Гитлердің Антикоминтерн келісімінің мүшесі болғанын атап өтті. Адольф Гитлер Германияны финдермен im Bunde (лигада) деп жариялады, бірақ Финляндия үкіметі соғыс жүргізбейтін ел болып қалу ниеті туралы мәлімдеді, содан кейін советтер бүкіл елдегі фин қалаларын бомбалауды бастағаннан кейін соғысқа қатысушы ел болды, бұл бейтарап қоғамдық пікірдің сақталуына байланысты болды. Шындық ортасында жатты: Фин шығанағын миналау арқылы Финляндия флоты, Кригсмаринмен бірлесіп, "Барбаросса" операциясы басталғанға дейін Ленинград флотын тоқтатып, Балтық теңізі мен Ботния шығанағын іс жүзінде неміс суларына айналдырды, онда су асты кемелері мен флот қауіпсіздікке кепілдік берілгендігімен жаттығулар өткізе алады, сонымен қатар Финляндияның азық-түлік пен отынмен сауда жолдарын қамтамасыз етті. Германияға фин-совет шекарасынан тыс жерлерде тікелей неміс басшылығымен қызмет ететін фин еріктілер батальонын қабылдауға рұқсат берілді. (Ол сондай-ақ соғыспайтын Швеция мен Испаниядан да жауынгерлерді тартты. Германия 1943 жылы Италияның капитуляциясына дейін ресми одақтас елдерден жауынгерлерді шақырмады.) Финляндияның алғашқы шабуылы "Барбаросса" операциясымен үйлестірілді (оңдау алдындағы штабтық келіссөздердің егжей-тегжейін қараңыз). Карелия тас жолына (солтүстік бөлігі 1940 жылға дейін фин аумағы болды) жасалған фин басқыншылығы және кеңестік Карелияның жартысынан астамын басып алу Ленинградты қоршауға әкелді. Финляндия сонымен қатар қалаға советтік жеткізілімдерді тоқтатуға көмектесті және советтік жеткізілімдерді тоқтатуға бағытталған Ладога көлінің флотилиясын қабылдады, жабдықтап, оған қатысты. Неміс армия корпусы Финляндияның Лапландиясынан Кеңес Одағына басып кірді, ал неміс армиясы мен әуе күштерінің бөлімдері 1944 жылы Карелия тас жолындағы шешуші шайқастар кезінде фин армиясын күшейтті. Финляндия мен Германия фин майданында бірнеше бірлескен неміс-фин операцияларын жүзеге асырды. Финляндияның басқыншылығы Қысқы соғыстан бұрынғы Финляндия аумағынан асып кетті. Финляндия Онега көліне дейін басып алды, ал фин әскерлері тіпті неміс әскерлерімен байланысу мүмкіндігі үшін Свир өзенін де кесіп өтті. Ұлыбритания Финляндияға 1941 жылдың 6 желтоқсанында соғыс жариялады. Германия Финляндияны қару-жарақтан бастап, киім-кешектер мен қалқандардан бастап, танктер мен шабуылдық зеңбіректерге дейін барлық әскери жабдықтармен қамтамасыз етті. Ал Финляндия оған никел сияқты сирек ресурстарды жеткізді. Финляндия сонымен қатар сегіз яһудиді (сол кездегі мемлекеттік полиция басшысы Арно Антонидің бұйрығы бойынша, ол терең антисемит болды – Финляндияның премьер-министрі Пааво Липпонен 2000 жылы депортация үшін ресми кешірім сұрады), фин азаматтығы жоқ 76 саяси тұтқын және 2,600–2,800 әскери тұтқынды Германияға 2,100 карельдік және басқа этникалық фин тұтқындарымен алмастырды. Экстрадицияланғандардың кейбіреулері фин ұлтына ие болды, бірақ соғыс алдында Кеңес Одағына көшіп барды, Кеңес Одағының азаматтығын алды және Финляндияға жасырын түрде оралды. Яһудилер кемсітілмеді. Олардың көптегені Фин армиясында қызмет етті (204 адам Қысқы соғыс кезінде, ал жалғастыру соғысы кезінде шамамен 300 адам). Гиммлер фин басшыларын еврейлерді нацистік концлагерлерге жер аударуға көндіруге тырысқанда, Финляндияның бас қолбасшысы Густаф Маннергейм: "Еврейлер менің әскерімде қызмет етіп жатқанша, мен олардың жер аударылуына жол бермеймін", – деп жауап берген. Яд Вашем мәліметінше, Холокост кезінде 22 фин яһудисі өлтірілді, барлығы фин қарулы күштері үшін соғысқан. Фин армиясының екі еврей офицері мен Lotta Svärd әйелдер жарымәскери ұйымының бір еврей мүшесі неміс темір кресімен марапатталды, бірақ олар оны қабылдаудан бас тартты. Алайда, 1947 жылғы Париж бейбіт шартында Финляндия "Гитлерлік Германияның одақтасы" деп сипатталды. 2008 жылы Helsingin Sanomat газеті жүргізген 28 фин тарихшысының сауалнамасы бойынша, 16-сы Финляндияның нацистік Германияның одақтасы болғанын, алтысы болмағанын, ал алтысы жағдайды анықтамады.
By mining the Gulf of Finland Finland's navy together with the Kriegsmarine before the start of Barbarossa locked the Leningrad fleet in, making the Baltic Sea and the Gulf of Bothnia practically domestic German waters, where submarines and navy could be trained without risks in addition to securing Finland's fundamental trade routes for food and fuel. Germany was allowed to recruit a Finnish Volunteer Battalion of the Waffen SS which served under direct German command in operations away from Finnish Soviet border. (It also recruited from non belligerents Sweden and Spain. Germany did not recruit from countries formally allied with it until 1943 when Italy surrendered)
The initial Finnish offensive was co ordinated with Operation Barbarossa (see Continuation War for details of the pre offensive staff talks). Finnish invasion of the Karelian Isthmus (northern part was Finnish territory until 1940) and to a lesser extent the occupation of over a half of Soviet Karelia contributed to the Siege of Leningrad. Finland also helped to block Soviet supply deliveries into the city and hosted, supplied and participated within the Lake Ladoga Flotilla which aimed to disrupt Soviet supply delivery. A German army corps invaded the Soviet Union from Finnish Lapland, and German army and air force units reinforced the Finnish army during the decisive 1944 battles on the Karelian isthmus. Finland and Germany executed several joint German Finnish Operations at the Finnish front. The Finnish invasion far exceeded the territory of pre Winter War Finland. Finland occupied as far as Lake Onega and Finnish troops even crossed the river Svir for a possible link up with German troops. Britain declared war on Finland on 6 December 1941. Germany supplied Finland with military equipment of all kinds, ranging from weapons, uniforms and helmets to tanks and assault guns. Finland in exchange delivered rare resources like nickel. Finland also extradited eight Jews (on orders from the then head of the State Police Arno Anthoni, who was deeply antisemitic – the Prime Minister of Finland, Paavo Lipponen issued an official apology for deportations in 2000), 76 political prisoners with non Finnish citizenship and 2,600–2,800 prisoners of war to Germany in exchange for 2,100 Karelian and other ethnically Finnic prisoners of war from Germany. Some of the extradited had Finnish nationality but had moved to Soviet Union before the war, received Soviet citizenship and returned to Finland in secret. Jews were not discriminated against. A number of them served in the Finnish Army (204 during the Winter War, and about 300 during the Continuation War). When Himmler tried to persuade Finnish leaders to deport the Jews to Nazi concentration camps, the Commander in chief of Finland Gustaf Mannerheim is said to have replied: "While Jews serve in my army I will not allow their deportation". Yad Vashem records that 22 Finnish Jews were murdered in the Holocaust, all fighting for the Finnish armed forces. Two Jewish officers of the Finnish army and one Jewish member of the Lotta Svärd women's paramilitary organisation were awarded the German Iron Cross, but they refused to accept them. In contrast the 1947 Paris Peace Treaty signed by Finland described Finland as having been "an ally of Hitlerite Germany" during the Second World War. In a 2008 poll of 28 Finnish historians carried out by Helsingin Sanomat, 16 said that Finland had been an ally of Nazi Germany, six said it had not been, and six did not take a position.
Бұрынғы жауларымен одақтастар
Термин 1943–45 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Германияның бұрынғы одақтастары мен байланысты елдерінің (1943 жылдан бастап Италия, 1944 жылдан бастап Болгария, Румыния және Финляндия) мәртебесін анықтау үшін қолданылды, олар Германияға қарсы одақтастардың соғысына қосылғаннан кейін.
Соңғы кездегі қолданылуы
9/11 оқиғасынан кейінгі кезеңде АҚШ үкіметі әл-Қаидамен байланысты белгілі бір топтарға қатысты "бірлескен жауласушы" терминін қолданды. Бұл, негізінен, 2001 жылғы Конгресс қабылдаған, 9/11 оқиғасынан кейін АҚШ-қа шабуыл жасаған топқа және оларды баптағандарға қарсы күш қолдануға президентті уәкілеттенген 2001 жылғы Әскери күш қолдануға рұқсат беру туралы заңға күш қолдану билігін байланыстыру мақсатында жасалды, бұл топтар әл-Қаида және Талибан деп түсінілді. 2022 жылдың ақпан айынан бері Беларусь Ресей-Украина соғысында Ресейдің бірлескен жауласушысы деп сипатталуда.