Кіріспе

Ортақ жауға қарсы соғыс. Ко-соғыс – әскери одақ болсын болмасын, ортақ жауға қарсы бірлесіп соғыс жүргізу. Әдетте, бұл термин ешқандай ресми одақ шарты болмаған жағдайларда қолданылады. Сондай-ақ, одақтастар одақты қолдануға негіз болатын casus foederis туындамаса, соғыста ко-соғысшы бола алмайды. Халықаралық құқық энциклопедиялық сөздігінде ко-соғысшылар – "бір-бірімен одақтас немесе одақтас емес, ортақ жаумен қақтығысқан мемлекеттер" деп анықталған.

Заңдық

Төртінші Женева конвенциясына сәйкес, соғысқа қатысушы мемлекеттің азаматтары, егер олардың мемлекеті одақтас мемлекетпен қалыпты дипломатиялық қарым-қатынаста болса, қорғалатын тұлғалар ретінде қарастырылмайды. Конвенцияның 4-бабында мынадай делінген: «Соғысқа қатысушы мемлекеттің азаматтары, егер олардың азаматтығы бар мемлекет, олардың қол астындағы мемлекетте қалыпты дипломатиялық өкілдікке ие болса, қорғалатын тұлғалар ретінде қарастырылмайды». Басқаша айтқанда, халықаралық гуманитарлық құқық бойынша, одақтас соғысушы әскерлері өз аумағында немесе оккупацияланған аумақта соғысқа қатысушы мемлекеттің азаматтарына жасалған қиянаттар соғыс қылмысы болып табылмайды. Бейбіт уақыттағыдай, мұндай соғыс кезіндегі зұлматтар соғысқа қатысушы мемлекеттің ішкі заңына немесе одақтас соғысушының әскери заңына бағынады. Халықаралық Қызыл Крест комитетінің (ХҚКК) 1958 жылғы түсіндірмесінде былай делінген: «Соғысқа қатысушы мемлекеттің азаматтарының жағдайы қарапайым. Олардың азаматтығы бар мемлекет соғысушы мемлекетте немесе оккупациялық билікте қалыпты дипломатиялық өкілдікке ие болғанша, қорғалатын тұлғалар болып саналмайды. Бұл ережеде соғысқа қатысушы мемлекеттердің, яғни одақтастардың азаматтары Конвенция бойынша қорғауға мұқтаж емес деп есептеледі. Дегенмен, бұл ережеден кейбір ерекшеліктер бар. 1999 жылғы 15 шілдеде «Прокурор Душко Тадичке қарсы» ісі бойынша шығарылған үкімде, бұрынғы Югославия Халықаралық қылмыстық трибуналының (ХҚТ) апелляциялық бөлімі соғысқа қатысушы мемлекеттің азаматтарына, егер олар «дипломатиялық қорғаудан айырылған немесе оны пайдаланбаған» жағдайда, Төртінші Женева конвенциясына сәйкес «қорғалатын тұлғалар» мәртебесі беріледі деп атап өтті.

Германия мен Кеңес Одағы Польшадағы соғысшылдар ретінде

1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға шабуыл жасағаннан кейін, нацистік Германия мен Кеңес Одағы Молотов-Риббентроп келісімінің шарттарына сәйкес Польшаны бөлісті. Екі ел де Польшаға басып кіргенімен, олардың арасында ресми, ашық одақ болған жоқ; аталған келісім ресми түрде өзара бейтараптық туралы келісім еді. 1939 жылы Польшаға қарсы Германия мен Кеңес Одағының бірлескен әрекеттері соғысқа қатысушылық ретінде сипатталады.

Финляндия Германиямен жалғастыру соғысында соғысшы ретінде

Соғысқа қатысу (фин. medkrigförande) – Финляндияның соғыстағы үкіметі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германиямен (олар оны "қоласты бауырлары" деп атады) әскери ынтымақтастық үшін қолданған термин. Соғыстың жалғасуы кезінде (1941–1944) екі елде де Кеңес Одағы ортақ жау болды. Финляндияның Екінші дүниежүзілік соғысқа қайта кіруі Германияның Совет Одағына жасаған "Барбаросса" операциясының тікелей салдары ретінде сипатталды. Одақтас елдер Финляндияны көбінесе Остік державалардың бірі деп атағанмен, Финляндия ешқашан 1940 жылдың қыркүйек айында жасалған неміс-итальян-жапон үшжақты келісімге қол қоймады. Одақтастар өз кезегінде Финляндияның (фашистік) Италия мен (әскери) Жапония сияқты, сондай-ақ бейтарап (фалангистік) Испанияны қоса алғанда, бірқатар елдердің Гитлердің Антикоминтерн келісімінің мүшесі болғанын атап өтті. Адольф Гитлер Германияны финдермен im Bunde (лигада) деп жариялады, бірақ Финляндия үкіметі соғыс жүргізбейтін ел болып қалу ниеті туралы мәлімдеді, содан кейін советтер бүкіл елдегі фин қалаларын бомбалауды бастағаннан кейін соғысқа қатысушы ел болды, бұл бейтарап қоғамдық пікірдің сақталуына байланысты болды. Шындық ортасында жатты: Фин шығанағын миналау арқылы Финляндия флоты, Кригсмаринмен бірлесіп, "Барбаросса" операциясы басталғанға дейін Ленинград флотын тоқтатып, Балтық теңізі мен Ботния шығанағын іс жүзінде неміс суларына айналдырды, онда су асты кемелері мен флот қауіпсіздікке кепілдік берілгендігімен жаттығулар өткізе алады, сонымен қатар Финляндияның азық-түлік пен отынмен сауда жолдарын қамтамасыз етті. Германияға фин-совет шекарасынан тыс жерлерде тікелей неміс басшылығымен қызмет ететін фин еріктілер батальонын қабылдауға рұқсат берілді. (Ол сондай-ақ соғыспайтын Швеция мен Испаниядан да жауынгерлерді тартты. Германия 1943 жылы Италияның капитуляциясына дейін ресми одақтас елдерден жауынгерлерді шақырмады.) Финляндияның алғашқы шабуылы "Барбаросса" операциясымен үйлестірілді (оңдау алдындағы штабтық келіссөздердің егжей-тегжейін қараңыз). Карелия тас жолына (солтүстік бөлігі 1940 жылға дейін фин аумағы болды) жасалған фин басқыншылығы және кеңестік Карелияның жартысынан астамын басып алу Ленинградты қоршауға әкелді. Финляндия сонымен қатар қалаға советтік жеткізілімдерді тоқтатуға көмектесті және советтік жеткізілімдерді тоқтатуға бағытталған Ладога көлінің флотилиясын қабылдады, жабдықтап, оған қатысты. Неміс армия корпусы Финляндияның Лапландиясынан Кеңес Одағына басып кірді, ал неміс армиясы мен әуе күштерінің бөлімдері 1944 жылы Карелия тас жолындағы шешуші шайқастар кезінде фин армиясын күшейтті. Финляндия мен Германия фин майданында бірнеше бірлескен неміс-фин операцияларын жүзеге асырды. Финляндияның басқыншылығы Қысқы соғыстан бұрынғы Финляндия аумағынан асып кетті. Финляндия Онега көліне дейін басып алды, ал фин әскерлері тіпті неміс әскерлерімен байланысу мүмкіндігі үшін Свир өзенін де кесіп өтті. Ұлыбритания Финляндияға 1941 жылдың 6 желтоқсанында соғыс жариялады. Германия Финляндияны қару-жарақтан бастап, киім-кешектер мен қалқандардан бастап, танктер мен шабуылдық зеңбіректерге дейін барлық әскери жабдықтармен қамтамасыз етті. Ал Финляндия оған никел сияқты сирек ресурстарды жеткізді. Финляндия сонымен қатар сегіз яһудиді (сол кездегі мемлекеттік полиция басшысы Арно Антонидің бұйрығы бойынша, ол терең антисемит болды – Финляндияның премьер-министрі Пааво Липпонен 2000 жылы депортация үшін ресми кешірім сұрады), фин азаматтығы жоқ 76 саяси тұтқын және 2,600–2,800 әскери тұтқынды Германияға 2,100 карельдік және басқа этникалық фин тұтқындарымен алмастырды. Экстрадицияланғандардың кейбіреулері фин ұлтына ие болды, бірақ соғыс алдында Кеңес Одағына көшіп барды, Кеңес Одағының азаматтығын алды және Финляндияға жасырын түрде оралды. Яһудилер кемсітілмеді. Олардың көптегені Фин армиясында қызмет етті (204 адам Қысқы соғыс кезінде, ал жалғастыру соғысы кезінде шамамен 300 адам). Гиммлер фин басшыларын еврейлерді нацистік концлагерлерге жер аударуға көндіруге тырысқанда, Финляндияның бас қолбасшысы Густаф Маннергейм: "Еврейлер менің әскерімде қызмет етіп жатқанша, мен олардың жер аударылуына жол бермеймін", – деп жауап берген. Яд Вашем мәліметінше, Холокост кезінде 22 фин яһудисі өлтірілді, барлығы фин қарулы күштері үшін соғысқан. Фин армиясының екі еврей офицері мен Lotta Svärd әйелдер жарымәскери ұйымының бір еврей мүшесі неміс темір кресімен марапатталды, бірақ олар оны қабылдаудан бас тартты. Алайда, 1947 жылғы Париж бейбіт шартында Финляндия "Гитлерлік Германияның одақтасы" деп сипатталды. 2008 жылы Helsingin Sanomat газеті жүргізген 28 фин тарихшысының сауалнамасы бойынша, 16-сы Финляндияның нацистік Германияның одақтасы болғанын, алтысы болмағанын, ал алтысы жағдайды анықтамады.

Бұрынғы жауларымен одақтастар

Термин 1943–45 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Германияның бұрынғы одақтастары мен байланысты елдерінің (1943 жылдан бастап Италия, 1944 жылдан бастап Болгария, Румыния және Финляндия) мәртебесін анықтау үшін қолданылды, олар Германияға қарсы одақтастардың соғысына қосылғаннан кейін.

Соңғы кездегі қолданылуы

9/11 оқиғасынан кейінгі кезеңде АҚШ үкіметі әл-Қаидамен байланысты белгілі бір топтарға қатысты "бірлескен жауласушы" терминін қолданды. Бұл, негізінен, 2001 жылғы Конгресс қабылдаған, 9/11 оқиғасынан кейін АҚШ-қа шабуыл жасаған топқа және оларды баптағандарға қарсы күш қолдануға президентті уәкілеттенген 2001 жылғы Әскери күш қолдануға рұқсат беру туралы заңға күш қолдану билігін байланыстыру мақсатында жасалды, бұл топтар әл-Қаида және Талибан деп түсінілді. 2022 жылдың ақпан айынан бері Беларусь Ресей-Украина соғысында Ресейдің бірлескен жауласушысы деп сипатталуда.