Құрбандықтарды және хош иістерді жағуға арналған ыдыс – цензерлер. Тарихы көне заманға дейін барып жетеді, түрлері мен материалдары алуан түрлі. Діни мағынасы бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иіссу тартуға арналған ыдыс
Vessel for burning incense or perfume
Түтетін немесе парфюмериялық хош иіс тартуға арналған ыдыс – қатты күйдегі иіссу немесе парфюмді жағу үшін жасалған ыдыс. Олар көлемі, пішіні және жасалған материалы жағынан әртүрлі болады және көне заманнан бері бүкіл әлемде қолданылып келеді. Олар қарапайым қыш ыдыстардан немесе отқа арналған ыдыстардан бастап, күрделі өрнектелген күміс немесе алтын ыдыстарға дейін, бірнеше сантиметрден бірнеше метрге дейін биіктігі бар шағын үстел үстіндегі заттардан тұрады. Көптеген конструкциялар ауа ағынын қамтамасыз ету үшін ашық жұмыспен жасалған. Көптеген мәдениеттерде иіссуды жағудың рухани және діни мағынасы бар, және бұл ыдыстың дизайны мен әшекейіне әсер етеді. Көбінесе, әсіресе Батыс елдерінде, "тұтқыш" термині діни мақсатта жасалған бұйымдарға, әсіресе, иіссу түтінін кеңінен тарату үшін ауаға айналдырылатын тізбектерге арналған бұйымдарға қолданылады, ал "парфюмериялық от жағу" термині әлемдік мақсатта жасалған бұйымдарға қолданылады. Пастильдің бастапқы мағынасы – хош иісті шығару үшін хош иісті өсімдік материалы мен көмірдің шағын сығылған қоспасы, ал пастильді жағуға арналған ыдыстар осы мақсатта үйде қолдануға арналған. Пастильдерді үйде 19-ғасырдың басына дейін жасаған, ал ыдыстар көбінесе қыш немесе фарфордан жасалады. Кейбір түрлерін отқа жағудың орнына булану арқылы жұпар иіс баяу таралатын помандр ретінде де қолдануға болады.
A censer, incense burner, perfume burner or pastille burner is a vessel made for burning incense or perfume in some solid form. They vary greatly in size, form, and material of construction, and have been in use since ancient times throughout the world. They may consist of simple earthenware bowls or fire pots to intricately carved silver or gold vessels, small table top objects a few centimetres tall to as many as several metres high. Many designs use openwork to allow a flow of air. In many cultures, burning incense has spiritual and religious connotations, and this influences the design and decoration of the censer. Often, especially in Western contexts, the term "censer" is used for pieces made for religious use, especially those on chains that are swung through the air to spread the incense smoke widely, while the term "perfume burner" is used for objects made for secular use. The original meaning of pastille was a small compressed mixture of aromatic plant material and charcoal that was lit to release the odour, and pastille burners were designed for this, for use in the home. Pastilles were made at home until their heyday in the early 19th century, and the burners are often made in pottery or porcelain. Some types could also be used as pomanders, where the perfume diffuses slowly by evaporation rather than burning.
Қолдану
Тура түтетілетін хош иіс заттар үшін, хош иіс заттардың бөліктері тікелей жылу көзіне немесе ыстық металл табаққа, құмыраға немесе оттыққа қойылып жағылады. Жаңама түтетілетін хош иіс заттар, сондай-ақ "жанбайтын хош иіс заттар" деп те аталады, ешқандай арнайы дайындықтан өтпеген немесе нақты бір формаға келтірілмеген, сондықтан тікелей жануға жарамсыз ароматты ингредиенттердің қоспасы болып табылады. Осы түрдегі хош иіс затты пайдалану үшін жеке жылу көзі қажет, себебі ол әдетте өзінен-өзі жануға қабілетті отты тудырмайды және қалыпты жағдайда мүлдем тұтанбауы мүмкін. Бұл хош иіс заттардың жану ұзақтығы материалдың текстурасына байланысты өзгереді. Іріктеулі ингредиенттер тезірек жанады, ал ірі ұнтақталған немесе ірі кесектер, жалпы беті аз болғандықтан, өте бірте-бірте жанып тозады. Жылу көзі ретінде көбінесе көмір немесе қызыл қорған қолданылады. Үйде гранулалы хош иіс затты қолдану үшін кішкентай, ойыс көмір брикеттері сатылады. Брикеттің бір шетін отқа қойып, оны құмыраға салып, жалынды сөндіреді. Қызыл қорғандар брикеттің бүкіл бетін аралап өткеннен кейін, оған хош иіс затты салуға болады. Тура түтетілетін хош иіс заттарды жағу үшін, хош иіс заттың ұшын жалынмен немесе басқа жылу көзімен жағып, жану басында күлге айналғанша күйдіреді. Содан кейін хош иіс заттағы жалынды желпіп немесе сөндіріп, хош иіс зат жалынсыз өзінен-өзі жануын қамтамасыз етеді. Таяқша хош иіс заттарға арналған құмыралар да бар; олар – ағаштан, металдан немесе керамикадан жасалған ұзын, жұқа тақташалар, бір жағынан иілген және хош иіс затты ұстап тұру үшін тесіктермен жасалған. Олар жанып жатқан хош иіс зат таяқшасының күлін жинауға арналған. Дао және будда ғибадатханаларында ішкі кеңістіктер қалың оралған хош иіс заттармен хоштандырылады, олар төбеден немесе арнайы тіреулерден ілінеді. Ғибадатханаға келгендер хош иіс зат таяқшаларын жағып, жасайды. Жеке хош иіс зат таяқшалары содан кейін жеке құмыраларға тік орналастырылады.
For direct burning incense, pieces of the incense are burned by placing them directly on top of a heat source or on a hot metal plate in a censer or thurible. Indirect burning incense, also called "non combustible incense", is a combination of aromatic ingredients that are not prepared in any particular way or encouraged into any particular form, leaving it mostly unsuitable for direct combustion. The use of this class of incense requires a separate heat source since it does not generally kindle a fire capable of burning itself and may not ignite at all under normal conditions. This incense can vary in the duration of its burning with the texture of the material. Finer ingredients tend to burn more rapidly, while coarsely ground or whole chunks may be consumed very gradually as they have less total surface area. The heat is traditionally provided by charcoal or glowing embers. For home use of granulated incense, small, concave charcoal briquettes are sold. One lights the corner of the briquette on fire, then places it in the censer and extinguishes the flame. After the glowing sparks traverse the entire briquette, it is ready to have incense placed on it. For direct burning incense, the tip or end of the incense is ignited with a flame or other heat source until the incense begins to turn into ash at the burning end. Flames on the incense are then fanned or blown out, with the incense continuing to burn without a flame on its own. Censers made for stick incense are also available; these are simply a long, thin plate of wood, metal, or ceramic, bent up and perforated at one end to hold the incense. They serve to catch the ash of the burning incense stick. In Taoist and Buddhist temples, the inner spaces are scented with thick coiled incense, which are either hung from the ceiling or on special stands. Worshipers at the temples light and burn sticks of incense. Individual sticks of incense are then vertically placed into individual censers.
Таяу Шығыс
Дәмді түтететін орын (араб тілінде миктара) діни және тұрмыстық жағдайларда қолданылған, бірақ сарайлар мен үйлерде одан да көп таралған. Зооморфты бейнелермен безендірілген, ыдыс пішіндес дәмді түтететін орындардың ең ерте мысалдары Ганза қаласынан табылды, ал зооморфты түтететін орындардың ең ерте үлгілері 11 ғасырдағы Тәжікстанға жатады. Бұл практика грек стиліндегі дәмді түтететін құралдардың ықпалымен туындаған болуы мүмкін.
Incense burners (miqtarah in Arabic) were used in both religious and secular contexts, but were more widely utilized in palaces and houses. The earliest known examples of dish shaped incense burners with zoomorphic designs were excavated in Ghanza, while the earliest examples of zoomorphic incense burners are from 11th century Tajikistan. It is most likely that this practice was inspired by Hellenistic style incense burners
Әртүрлі кезеңдерде және аймақтарда сан алуан үлгілер қолданылған. Саз және тастан жасалған түтететін орындар ең көп кездесетін болса, металдан жасалғандары байларға арналған. Шеберлер мұндай түтететін орындарды қалыптармен немесе жоғалған балауыз әдісімен жасаған. Ислам әлемінде жылан немесе арыстан бейнесі бар ашық жұмыспен жасалған зооморфты түтететін орындар танымал болды; 11 ғасырдан бастап 13 ғасырдағы моңғол шапқыншылығына дейін қола мен мыс үлгілері кездеседі. Жылан пішіндес түтететін орындарды кеңінен қолдану мұсылман сарайларында аң аулауға және үй жануарлары ретінде олардың танымал болуымен байланысты. Олардың мөлшеріне қарай, түтететін орынды науаға қойып алып жүруге немесе құйрығынан ұстап алып жүруге болады. Мешіттерде дәмді түтететін орындар діни мақсатта қолданылмайды және оларға ерекше діни үлгілер тән емес.
A wide variety of designs were used at different times and in different areas. Pottery and stone incense burners were the most common while those made of metals were reserved for the wealthy. Artisans created these incense burners with moulds or the lost wax method. Openwork zoomorphic incense burners with lynx or lion designs were popular in the Islamic world; bronze or brass examples are found from the 11th century until the Mongol conquests of the 13th century. The extensive use of lynx shape incense burners was due to the animals popularity as a hunting animal and as pet in Muslim courts. Depending on the size, the incense burner could be either carried on a tray or carried by using the tail as a handle. In mosques, incense burners do not have a liturgical use or a specific design denoted for religious context.
Орта Америка
Мезоамерикада, әсіресе Мексиканың орталық бөлігіндегі Теотиуакан қаласында (100–600 жж.) және майя цивилизациясына қарасты көптеген патшалықтарда керамикалық құрықтар қолданылды. Құрылыс үшін ең көп қолданылатын материалдар – адобе, шүмерек және қыш ыдыс-аяқ. Бұл материалдарды күннің астында кептіруге болады және жергілікті жерде өндірілген, бұл оларды майя шеберлері үшін өте қолайлы материалға айналдырды. Құрықтардың безендірілуі әртүрлі. Кейбіреулері фреска стилінде суреттелген, ал кейбіреулері орнаменттермен немесе кішкентай керамикалық әшекейлермен (адорно) безендірілген. Бұл әшекейлер көбінесе жауын-шашынның мол болуын, егін шаруашылығының өнімділігін, құнарлылықты, байлықты, жақсы ырыс немесе жандардың арғы дүниеге оңай өтуін символдайтын қабықшалар, моншақтар, көбелектер, гүлдер және басқа да діни маңызы бар белгілерді бейнелейді. Олар құрбандықтарға арналған жапырақтардан, мырыштан, қарағайдан, шөптерден, ладаннан және шайнамалы илеңнен жасалған хош иіс суынан тұратын құрықтар "көктемнің ортасының иісі" деп сипатталды. Майяның оңтүстік жазықтарындағы құрықтардың пішіні уақыт өте келе діни және мәдени өзгерістерді көрсетті. Кейбір құрықтар жерлеу және жерлеу рәсімдерінде қолданылды, мысалы, Арғы дүниедегі Ягуар немесе Түнгі Күн құдайы бейнеленгендері. Патша қайтыс болған кезде "аяқтау рәсімдері" өткізілді. Бұл рәсімдер кезінде құрықтар сындырылып, ескі ғибадатханалар жаңаларымен алмастырылатын. Майя құрықтары, тік шахтаның үстінде хош иіс суына арналған резервуары бар, Классикалық кезеңде (600–900 жж.), әсіресе Паленке патшалығында өте әсем болды және көбінесе майя құдайының басын бейнелейтін. Классикалық кезеңнен кейінгі Юкатан, әсіресе Маяпан патшалығының астанасында, көптеген құрықтар табылған, көбінесе қарт діни қызметкер немесе құдай пішіндес. Майя шеберлері түрлі өлшемдегі құрықтар жасады, кейбіреулері бірнеше дюйм биіктікте болса, ал кейбіреулері бірнеше футқа жететін.
Used domestically and ceremonially in Mesoamerica, particularly in the large Central Mexican city of Teotihuacan (100–600 AD) and in the many kingdoms belonging to the Maya civilization, were ceramic incense burners. The most common materials for construction were Adobe, plumbate, and earthenware. These materials can be dried by the sun and were locally sourced, making them the perfect material for a Mayan craftsman. Censers vary in decoration. Some are painted using a fresco style technique or decorated with adornos, or small ceramic ornaments. These decorations usually depicted shells, beads, butterflies, flowers, and other symbols with religious significance that could to increase rainfall, agricultural abundance, fertility, wealth, good fortune or ease the transition of souls into the underworld. To identify precious materials such as jadeite and quetzal feathers, important visual markers of status, Made up of copal (tree resin), rubber, pine, herbs, myrrh, and chewing gum, the incense produced what was described as "the odor of the center of heaven." The shape of incense burners in the Maya southern lowlands reflected religious and cultural changes over time. Some censers were used in funerals and funerary rituals, such as those depicting the Underworld Jaguar or the Night Sun God. When a king would die, ‘termination rituals’ were practiced. During these rituals, incensarios would be smashed and older temples were replaced with new ones. Mayan censers, which had a reservoir for incense on top of a vertical shaft were highly elaborate during the Classic period (600–900 AD), particularly in the kingdom of Palenque, and usually show the head of a Mayan deity. In Post Classic Yucatán, particularly in the capital of the kingdom of Mayapan, censers were found in great numbers, often shaped as an aged priest or deity. Craftsmen produced Mayan censers in many sizes, some just a few inches in height, others, several feet tall.
Тізбекті түтіндік
Шығыс православие шіркеуінде, Шығыс православие шіркеуінде, сондай-ақ Шығыс католик шіркеулерінде түтету заттары (грекше: тимиатерия) батыс түтетуіліне ұқсас. Бұл төртінші тізбек қақпақтың тесігі арқылы өтіп, қақпақты оңай көтеру үшін жылжиды. Көбінесе тізбектерге 12 кішкентай қоңырау байланады, бұл Он екі апостолдың уағыздауын бейнелейді, ал қоңыраулардың бірі бүлікші Иуданың символы ретінде үнсіз қалдырылады. Кейбір дәстүрлерде қоңыраулы түтету табасын әдетте тек епископ қолданады. Диякон түтетуді бастамас бұрын, ол түтету табасын діни қызметкерге (немесе ол бар болса, епископқа) бата алу үшін алып барады. Көмір және хош иіссулар диаконикон (сакристика) кіреберісінде Ұлы Весперде түтетуішпен бірге сақталады. Шығыс шіркеулерінде түтету заттары жиі қолданылады: әдетте әр кешкі, таңғы және құдайлық литургияда, сондай-ақ паннихидаларда (құрбандық қызметтерінде) және басқа да кездейсоқ қызметтерде. Егер диакон болса, ол көбінесе түтетуді жүргізеді; әйтпесе, діни қызметкер түтетуді орындайды. Қасиетті емес қызметшілерге немесе аколиттерге хош иіссуды дайындауға және түтету табасын алып жүруге рұқсат етіледі, бірақ оны дұға кезінде қозғалтпауы керек. Литургиялық түтету – бұл тізбектен ілінген түтету табасын бір нәрсеге немесе біреуге, әдетте Киелі Евхаристияға, иконаға немесе адамға қарай қозғау, сонда түтетілетін хош иіссудың түтіні сол бағытта таралады. Хош иіссуды жағу – шіркеудің дұғаларының Көкке көтерілуін білдіреді. Диякон немесе діни қызметкер ғибадатхананы (шіркеу ғимаратын) толық түтету кезінде, ол көбінесе 51-ші псаломды үнсіз өзімен-өзі айтады.
In the Eastern Orthodox Church, the Oriental Orthodox Church, as well as the Eastern Catholic Churches, censers (Greek: thymiateria) are similar in design to the Western thurible. This fourth chain passes through a hole the hasp and slides in order to easily raise the lid. There will often be 12 small bells attached to the chains, symbolising the preaching of the Twelve Apostles, where one of the bells has been silenced to symbolize the rebel Judas. In some traditions the censer with bells is normally used only by a bishop. Before a deacon begins a censing, he will take the censer to the priest (or the bishop, if he is present) for a blessing. The censers, charcoal and incense are kept in the diaconicon (sacristy) Entrance with the censer at Great Vespers. The censer is used much more frequently in the Eastern churches: typically at every vespers, matins, and Divine Liturgy, as well as pannikhidas (memorial services), and other occasional offices. If a deacon is present, he typically does much of the censing; otherwise, the priest will perform the censing. Unordained servers or acolytes are permitted to prepare and carry the censer, but may not swing it during prayers. Liturgical Censing is the practice of swinging a censer suspended from chains towards something or someone, typically the Holy Eucharist, an icon or person, so that smoke from the burning incense travels in that direction. Burning incense represents the prayers of the church rising towards Heaven. When a deacon or priest performs a full censing of the temple (church building), he will often say Psalm 51 quietly to himself.
Қолмен тұтатын түтін
Жоғарыда сипатталған тізбекті түтетушіден басқа, белгілі бір жағдайларда "қол түтетуші" (грекше: Κατσί katzi немесе katzion) қолданылады. Бұл құрылғыда тізбек болмайды және тұтқаға бекітілген ыдыстан тұрады, көбінесе қоңыраулар ілінеді. Қақпағы әдетте ыдысқа ілмек арқылы бекітіледі. Грек тәжірибінде, әсіресе Афон тауында байқалатындай, "Ием, Саған шақырамын" деп аталатын кешкі құлшылықтың бөлігінде, шіркеу басшысы (сакрастан) және оның көмекшісі қол түтетушілерді пайдаланып ғибадатхананы және адамдарды толықтай түтетеді. Кейбір шіркеулерде Қасиетті аптада тіпті дін қызметкері немесе епископ тізбекті түтету құралын қолданбайды, оның орнына, Мәсіхтің құмарлық азабына деген қарапайымдық, өкініш және қайғының белгісі ретінде қол түтету құралын қолданады. Олар Ұлы сенбіде Құдай қызметінде Жақсы жаңалықты оқу алдында тізбекті түтету құралын қайта қолданады. Кейбір православие христиандары өздерінің икона бұрышында (үй алтарында) тұрған түтету құралын пайдаланады.
In addition to the chain censer described above, a "hand censer" (Greek: Κατσί katzi or katzion) is used on certain occasions. This device has no chains and consists of a bowl attached to a handle, often with bells attached. The lid is normally attached to the bowl with a hinge. In Greek practice, particularly as observed on Mount Athos, during the portion of Vespers known as "Lord, I cry unto Thee" the ecclesiarch (sacristan) and his assistant will perform a full censing of the temple and people using hand censers. Some churches have the practice of not using the chain censer during Holy Week, even by a priest or bishop, substituting for it the hand censer as a sign of humility, repentance and mourning over the Passion of Christ. They return to using the chain censer just before the Gospel reading at the Divine Liturgy on Great Saturday. Some Orthodox Christians use a standing censer on their icon corner (home altar).
Батыс шіркеулері
Латын шіркеуінде және католик шіркеуінің латын литургиялық рәсімдерінде, сондай-ақ басқа да кейбір топтарда, түтетуіш көбінесе түрбиль деп аталады және маңызды діни қызметтерде (батқа беру, процессиялар және маңызды миссалар) қолданылады. Түрбильдің әдеттегі дизайны – тізбектерге ілінген, кофе құмырасының шамамен мөлшері мен пішініндегі металл ыдыс. Оның ішіне ыстық көмір салынып, одан кейін хош иісті заттар қосылады. Содан соң түрбиль тізбектерінен алға-артқа шайқалып, хош иісті түтінді таратуға қолданылады. Сантьяго-де-Компостела соборындағы әйгілі "Ботафумейро" осылай көрінеді. Собор төбесінен ілінген, биіктігі 2 метр, салмағы 55 килограмм күміс ыдыстың қозғалысы – керемет көрініс.
In the Latin Church and its Latin liturgical rites of the Catholic Church and some other groups, the censer is often called a thurible, and used during important offices (benedictions, processions, and important Masses). A common design for a thurible is a metal container, about the size and shape of a coffee pot, suspended on chains. The bowl contains hot coals, and the incense is placed on top of these. The thurible is then swung back and forth on its chains, spreading the fragrant smoke. A famous thurible is the Botafumeiro, in the cathedral of Santiago de Compostela. Suspended from the ceiling of the cathedral, the swinging of this 5 feet (2 m) high, 55 kilogram silver vessel is an impressive sight.
Индуистік қолдану
Индустар дәстүрлі түрде көмірмен құрбандық шалу үшін дхуначи деп аталатын топырақтан жасалған ыдыс қолданған, бірақ кокостың қабығы да пайдаланылады. Ыдыстың пішіні кеңейіп, иісті тұтқасы мен ашық жоғарғы жағы болады. Мыс және күмістен жасалған түрлері де бар.
Hindus have traditionally used an earthen censer called a Dhunachi for burning incense with coal, though coconut husk is also used. The vessel has a flared shape with a curved handle and an open top. There are also brass and silver versions.